Коммунизм

Коммунизм, коммунистлик (лат. commūnis — «барыны да») — марксизмде, чыгъарыуну мадарларына джамагъат иелик болгъан экономикалы джамагъатха айтылады.[1]

XIX ёмюрден сора бу термин марксистлени теориялыкъ ишлеринде прогноз этилген джамагъат-экономика формацияны белгилер ючюн хайырланнганды. Бу формация чыгъарыу мадарланы джамагъат иеликде болууу тамалы болгъанды. Быллай формацияда, марксизмни тамалын салгъанланы оюмларына кёре мийик айныгъан чыгъарыу кючле, адамланы социал классланы болмауу, къралны къурутулуу, ачхаланы функцияларыны тюрлендириую ахырында уа аланыда къоратылыуу орун алгъанды.[2] Марксизмни классиклерини оюмларына кёре, коммунист джамагъатда «Хар бирден мадарына кёре, хар бирге излемине кёре» принцип болады [3].

Коммунизм

Red star

Баш ангыламла
Марксист-ленин философия

Социализм
Класс кюрешиу
Интернационализм
Коллективизм
Планлыкъ мюлк

Идеология
Утопиялыкъ социализм

Марксизм
Ленинизм
Троцкизм
Титоизм
Маоизм
Анархо-коммунизм
Еврокоммунизм

Адамла
Томас Мор

Анри де Сен-Симон
Шарль Фурье
Роберт Оуэн
Карл Маркс
Фридрих Энгельс
Роза Люксембург
Владимир Ленин
Лев Троцкий
Иосиф Сталин
Мао Цзэдун

Символика
Коммунист джюрюшню символлары
Джууукъ статьяла
Анархизм

Антикапитализм
Антикоммунизм
Аскер коммунизм
Демократ централизм
Пролетариатны диктатурасы
Буруннгу коммунизм
Социализм
Сталинизм

Белгиле

  1. Коммунизм. Словарь по общественным наукам. Глоссарий.ру
  2. Энчи иеликда къурутулургъа керек болгъанды, аны орнуна чыгъарыуну сауутлары бла бютеу барысыда тенг хайырланыргъа мадарла келирге керек болгъандыла. (Фридрих Энгельс «Принципы коммунизма»)
  3. Социалист джамагъат системаны кириую бла кърал кеси аллына чачылады эмда къуруйду.(К.Маркс «Гот программаны хыртха урууу»)
Commons-logo.svg  Викигёзенде (Wikimedia Commons'да) бу категориягъа келишген медиа-файлла табарыкъсыз: Коммунизм.
Society.svg  Бу, политиканы юсюнден тамамланмагъан статьяды. Сиз болушургъа боллукъсуз проектге, тюзетиб эм информация къошуб бу статьягъа.
Абазашта

Абазашта — Къарачай–Черкесияда абаза тилде чыкъгъан джамагъат-политика газетди. Газетни къурагъанла — Къарачай-Черкесияны парламенти бла правительствосуду. Ыйыкъда 2 кере, А4 форматлы 4 полосада чыгъады. Тиражы — 3850 экземплярды.

Газет, республикада болгъан джамагъат, экономика эмда политика ишлени ачыкълайды, дагъыда абазалыланы тарихлерини, тиллерини эмда культураларыны юсюнден басмалайды.

Алгъа, черкес тилде чыкъгъан «Черкес плъыж» деген газетде абаза бетчик болгъанды. 1938 джылны 23 июлюндан «Черкес къапщ» деген энчи абаза газет чыгъыб башлайды. Кечирек, газетни аты «Социалистическая Черкесия» деб тюрленнгенди, андан сора да «Коммунизм алашара» деб. Бусагъатдагъы аты 1991 джылда берилгенди.

Газет, абаза тилде басмаланнган дунияда джангыз кёбчюлюк информацияны мадарыды.

Анархизм

Анархизм (бур.-грек. αναρχω — «властсыз») — адамны оноуун этген хар тюрлю формагъа да къаршчы чыкъгъан теорияла бла къарамланы ичине джыйгъан политика философияды.

Анархизм — джамагъатны къралсыз кесин джюрютеллигине таяннган идеяды. Алай болгъанлыкъгъа, анархизмни ичнде кёб тюрлю агъым барды, аланы бир-бирлерини араларында да кёб ангылашмазлыкълары барды. Аланы ичинде магъаналы соруула да бардыла, сёз ючюн, энчи иелик, сауда, миллетчилик кибик соруулада.

Анархизм — эркинлик бла адам адамны хайырланыууну эмда экспулатацияны кърашчы болууу баш нюзюрю болгъан политика философияды. Анархизм бир адамны, бир адамдан баш этген, бир адам тамадалыгъы бла, джамагъатда орну бла хайырланыб, башхаланы бойсундурургъа мадар берген къралны орнуна адамланы иш бирликлерин теджейди. Ол демеклик — анархистлеге кёре джамагъат илишкиле эмда институтла адамланы кеслерини разылыкълары бла, кеслерини излемлери бла, джууаблылыкълары бла (инсанны энчи излеминде тамал алгъан) къуралыргъа керекдиле, властны хар тюрлюсю уа (зорлау бла экспулатацияны) къурутулгъа керекди..

Апартеид

Апа́ртхейд, апартеи́д (африк. apartheid — «айрылыкъ», айры джашау/ишлеу магъананы тутады) — КъАБ—КъАР-де 1948-1994 джыллада Миллет партия бардыргъан раса сегрегацияны официал политикасыды.

КъАР-де апартеид бантулуланы энчи резервациялада (бантустанлада) джашаргъа зорлагъанды (бантустанланы джерлери бютеу КъАР-ни территориясыны 12% алгъанды). Резервацияны тышына чыгъыу эмда уллу шахарлада болуу энчи эркинлик бла болгъанды. Ол эркинликни алыр ючюн, джерли халкъланы келечисини барлыкъ джерде иши болургъа керек болгъанды (джерли адамла эм сыйсыз, эм къара ишледе ишлегендиле, кёбюсюне акъланы джумушун этиуде). Апартеинди джашаугъа киргизиу бла къараланы граждан хакълары сыйырылгъанды. Апартеид джанлыла айтханнга кёре, бютеу къуллукъла, сёз ючюн, окъуу, саулукъ сакълау «айры, алай а тенг» болгъанды, амма акъла бла башхалагъа берилген къуллукъланы, джумушуланы дараджасы, агъачы бирча болмагъанды.

Акъ болмагъан адамланы политикалыкъ хакъларындан къуру къоюу, Европаны колонияларында болгъанды, алай а Африканы деколонизациясындан сора, апартеидни бир бёлюмю кибик къаралгъанды.

Апартеид бла кюреш БМО-ну 1970-1980 джыллада эм баш ишлерини бири болгъанды. Бу кюрешге башха хакъ джакълагъан организацияла да къошулгъандыла. КъАР-ни кесинде да актив диссидент къымылдау болгъанды. Апартеидни курууу Нельсон Мандела бла аны Африкан миллет конгрессден (АМК) джандашларыны кюрешлери бла байламлыды. Кечирек, кесини кюреши ючюн Нельсон Мандела Мамырлыкъны Нобель премиясын алгъанды. АМК-дан сорада, апартеидни тюшюуюню баш чуруму, акъ адамланы саны азайгъан болгъанды (1940 джыл — 21%, 1990 джыл — 11%), аны тышында Фредерик де Клеркни кърал башчы болгъан заманында апартеидни демонтажы башланнганды.

Апартеидни символуна «Роббен-айленд» тюрме саналады, анда апартеидни заманында мингле бла политика тутмакъла тутулгъандыла. Бусагъатда тюрме Къыбыла Африканы туристле кёб келиучю джерлеринден бириди.

Байрамукъланы Фатима

Байрамукъланы Ибрагимни къызы Фатима (1953 джыл 15 августда Къыргъызстанда туугъанды) — белгили къарачай-малкъар поэт эмда джазыучу, журналист, Россия Федерацияны Джазыучуларыны эмда Журналистлерини союзларыны члени, КЧР-ны Халкъ поэти, джамагъат къуллукъчу.

Миллетчилик

Миллетчилик — миллет, джамагъат бирликни баш формасы болгъаныны эмда кърал къурау процессде алчы оруну болгъаныны тамал принципге салгъан идеология бла политикада агъымды. Миллетчиликни ичинде кёб тюрлю агъым барды, ала бир-бирде бири-бирине ушамагъан къой, къаршчы къарамлагъа ие огъунакъ болуучандыла. Политика къымылдау болуб, миллетчилик кърал власть бла илишкиледе миллетни интереслерин джакълайды.

Кесини тамалында миллетчиликни, миллетине, халкъына джакълыкъ, кесини халкъыны хайыры ючюн ишлеудю. Миллет ангыны бирлешдириб, аны джерини, экономика къайнакъларын эмда тин байлыгъын сакълауду. Бу идеология джамагъатны тюрлю-тюрлю социал къауумларын ортакъ политика нюзюр ючюн бирлешдиреди.

Бусагъатдагъые радикал къымылдаула кеслерини миллетчи болгъанларын баямлагъанлары себебли, миллетчилик этник, культуралыкъ, дин чыдамсызлыкъ бла байланады. Быллай чыдамсызлыкъ, миллетчилени орта агъымларыны келечилери бла хыртха урулады.

Бизни къралда «миллетчилик» ангыламны къыйыр, радикал агъымча кёредиле, эмда бир миллетни башха миллетни юсюнден бийлигин эмда артыкълыгъын баямлагъан идеологияча кёредиле (шовинизм, ксенофобия э. б.). Алай а илму джанындан бу айгъакълау терсге саналады. Къыйыр миллетчилик халкъла арасы аманлыкълагъа саналады.

Политика

Поли́тика (грек. Πολιτική — «къралны оноуун этиуню усталыгъы») неда Сиясат (араб. سياسة‎) — джамагъатны властны къолгъа алыуу бла, тутууу бла эмда хайырланыуу бла байламлы джашау сферасыды.

Политика процесслени тамалында, аны тындырыр ючюн мадарла бла амалладыла. Политиканы болджаллы халиси барды, ол демек тюрленирге болады. Къуралышны типине кёре: кърал политика, партияны политикасын, техника политиканы д. б. айырадыла.

Политиканы къайсы джанына бурулгъанына кёре: тыш, ич, социал эмда башха политикаланы айырадыла.

Политика партия

Политика партия — баш нюзюрю кърал властны къолгъа алыу, аны къолунда тутуу эмда кърал аппаратны джамагъатны бир бёлюмюню интереслеринде хайырландырыу болгъан джамагъат организацияды (къуралышды).

Революция

Революция (лат. revolutio — тёгерек бурулургъа, айланч) неда Инкъилаб (араб. ثورة‎) — радикал, тамырдан, «революцион», терен агъачлы тюрлениудю. Табигъатны, джамагъатны неда таныуну айныуунда ал халындан терк секириу, айрылыуду.

Революцияны, акъыртын тюрлениу берген эволюциядан да, тамалын бузмагъанлай къайсы болса да бир бёлюмюн тюрлендирген реформаладан айырадыла.

Эм аллында revolution деген термин астрология бла алхимияда хайырланнганды. Илму тилге термин Николай Коперникни «De revolutionibus orbium coelestium» 1543 китабындан киргенди.

Революцияланы талайын айырадыла: табигъатда (геология революция), джамагъатны айныуунда (аны ичинде экономикалыкъ — неолит революция, индустриал революция, культура революция, «джашил революция», демография революция, «ёсген излемлени революциясы» эм политикалыкъ — социал революция, политика революция), илмуда («илму революция» (терминни Томас С. Кун ) — физикада, биологияда, медицинада, философияда, космологияда эм техникада. Аны тышында «илму-техника революция» термин да хайырланады. Былай алыб къарасакъ революция джашауну хар сферасында да болургъа боллукъду.

Бир-бирде «революция» деб революция халы болмагъан социал-политикалыкъ болуулагъа да айтадыла, сёз ючюн, кърал переворотлагъа бир-бирде уллу ат бериб революция дейдиле; модернизацияны политикасына ИрандаМохаммед Реза Пехлеви шахны замандында «акъ революция» дегендиле неда Мао Цзэдунну Къытайны коммунист партиясысыны структураларындан бютеу конкурентлерин 1966—1976 джыллада къоратыу компаниягъа - «Уллу пролетар культура революция» дегендиле.

Башха джаны бла уа тамам терсине джамагъатда революцион тюрлениулеге келрирген алай а заманда узун созулгъан болуулагъа революция демейдиле (СССР-де 1987–1991 джыллада бардырылгъан тюрлениуле, «Перестройка»).

Социализм

Социализм — хайырланы чыгъарыуу бла юлешиуюню процесси джамагъатны сынамында болгъан экономикалыкъ, социал-политикалыкъ системады. Социалист фикирлени бирлешдирген эм баш категориягъа чыгъарыуну амалларына джамагъат иеликни санаргъа боллукъду, бу иелик энчи иеликни толусу бла, неда асламысы бла алмашдырады.

Политика идеологияла
Социализмни эмблемасы

Башха тилледе

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.