Идеология

Идеология (грек. ιδεολογία, грек. ιδεα — идея; эм грек. λογος — сёз, билим) — идеяланы юсюнден билим.

Орта ангыламда идеология — тамамы бла белгиленнген идеяланы (асламысы бла политика, социал эмда джамагъат) структуралашхан системасыды.

Тар магъанада идеология  — политика оноу джюрютюуню логикалыкъ эмда психологиялыкъ тамалыды[1].

Идеологияланы типлери

XIX ёмюрде 5 баш идеология тип къуралгъанды:

  1. Либерал
  2. Консерватив
  3. социалист (Коммунист)
  4. Анархиcт
  5. Миллетчи

XX ёмюрде фашист идеология къуралады.

Белгиле

  1. Политология: системно-управленческий подход. — М.: ИП Глущенко В. В., 2008. — 160 с.
Commons-logo.svg  Викигёзенде (Wikimedia Commons'да) бу категориягъа келишген медиа-файлла табарыкъсыз: Идеология.
Апартеид

Апа́ртхейд, апартеи́д (африк. apartheid — «айрылыкъ», айры джашау/ишлеу магъананы тутады) — КъАБ—КъАР-де 1948-1994 джыллада Миллет партия бардыргъан раса сегрегацияны официал политикасыды.

КъАР-де апартеид бантулуланы энчи резервациялада (бантустанлада) джашаргъа зорлагъанды (бантустанланы джерлери бютеу КъАР-ни территориясыны 12% алгъанды). Резервацияны тышына чыгъыу эмда уллу шахарлада болуу энчи эркинлик бла болгъанды. Ол эркинликни алыр ючюн, джерли халкъланы келечисини барлыкъ джерде иши болургъа керек болгъанды (джерли адамла эм сыйсыз, эм къара ишледе ишлегендиле, кёбюсюне акъланы джумушун этиуде). Апартеинди джашаугъа киргизиу бла къараланы граждан хакълары сыйырылгъанды. Апартеид джанлыла айтханнга кёре, бютеу къуллукъла, сёз ючюн, окъуу, саулукъ сакълау «айры, алай а тенг» болгъанды, амма акъла бла башхалагъа берилген къуллукъланы, джумушуланы дараджасы, агъачы бирча болмагъанды.

Акъ болмагъан адамланы политикалыкъ хакъларындан къуру къоюу, Европаны колонияларында болгъанды, алай а Африканы деколонизациясындан сора, апартеидни бир бёлюмю кибик къаралгъанды.

Апартеид бла кюреш БМО-ну 1970-1980 джыллада эм баш ишлерини бири болгъанды. Бу кюрешге башха хакъ джакълагъан организацияла да къошулгъандыла. КъАР-ни кесинде да актив диссидент къымылдау болгъанды. Апартеидни курууу Нельсон Мандела бла аны Африкан миллет конгрессден (АМК) джандашларыны кюрешлери бла байламлыды. Кечирек, кесини кюреши ючюн Нельсон Мандела Мамырлыкъны Нобель премиясын алгъанды. АМК-дан сорада, апартеидни тюшюуюню баш чуруму, акъ адамланы саны азайгъан болгъанды (1940 джыл — 21%, 1990 джыл — 11%), аны тышында Фредерик де Клеркни кърал башчы болгъан заманында апартеидни демонтажы башланнганды.

Апартеидни символуна «Роббен-айленд» тюрме саналады, анда апартеидни заманында мингле бла политика тутмакъла тутулгъандыла. Бусагъатда тюрме Къыбыла Африканы туристле кёб келиучю джерлеринден бириди.

Ататюрк, Мустафа Кемал

Мустафа Кемал Ататюрк (тюр. Mustafa Kemal Atatürk; 19 май 1881 — 10 ноябрь 1938) — Тюрк Республиканы биринчи президентиди (1923—1938), тюрк маршал эмда уллу кърал къуллукъчуду. Тарихде эм иги тинтилген 100 инсандан тизмеге киреди.

Мустафа Кемалны башламчылыгъы бла 1919 джылда башланнган миллет азатлыкъ ючюн кюрешиуню, революцияны эмда реформаланы эсебинде бусагъатдагъы Тюрк Республика къуралгъанды.

Осман эмда тюрк аскерде абычар болуб къуллукъ этген Мустафа Кемал Ататрюк, Халкъ-республикан партияны (тюр. Cumhuriyet Halk Partisi) къурагъан эмда биринчи тамадасы болгъанды. 1921 джыл «Гази» (Ётгюр) чын берилгенди.

Ататюркчюлюк

Ататюркчюлюк неда Кемализм (тюр. Atatürkçülük, Kemalizm) — империалист къралланы джарлы эм артха къалгъан миллетни бойсундурургъа излеб бардыргъан джюрюшюне къаршчы болуб къуралгъан, айгъакълы классны джакълыгъы бла хайырланмагъан, артха къалгъан джараусуз кърал органланы орнуна акъыл бла билимге таяннган органланы къураргъа излеген Мустафа Кемал Ататюркню идеологиясыды. Тюрк Республиканы конституциясында белгиленнгенине кёре, кърал Ататюркчюлюкню принциплерине таяна айныу джолда барады. Тюркню тышында Кемализм идеология, талай тюрлениу бла Азербайджанда да танылады.

Кемализмни тамалында 6 принцип барды («алты окъ» — тюр. Altı Ok). Биринчи тёрт окъ 1927 джыл белгиленнгендиле, артдан 1931 джыл алагъа дагъыда эки окъ къошулады. Алты окъну доктринасы тамамы бла 1937 джылны конституциясында бегитиледи.

Колониализм

Колониализм — XVI—XX ёмюрледе промышленносту айныгъан къралланы (метрополияланы), къалгъан дуниягъа бийлик системасыды. Колониалыкъ политика — къралланы, халкъланы (кёбюсюне башха миллетни, экономика джанындан айнымагъан территорияланы) аскер, политика эмда экономика зорлау бла бойсундуруу политикады.

Коммунизм

Коммунизм, коммунистлик (лат. commūnis — «барыны да») — марксизмде, чыгъарыуну мадарларына джамагъат иелик болгъан экономикалы джамагъатха айтылады.XIX ёмюрден сора бу термин марксистлени теориялыкъ ишлеринде прогноз этилген джамагъат-экономика формацияны белгилер ючюн хайырланнганды. Бу формация чыгъарыу мадарланы джамагъат иеликде болууу тамалы болгъанды. Быллай формацияда, марксизмни тамалын салгъанланы оюмларына кёре мийик айныгъан чыгъарыу кючле, адамланы социал классланы болмауу, къралны къурутулуу, ачхаланы функцияларыны тюрлендириую ахырында уа аланыда къоратылыуу орун алгъанды. Марксизмни классиклерини оюмларына кёре, коммунист джамагъатда «Хар бирден мадарына кёре, хар бирге излемине кёре» принцип болады .

Консерватизм

Консерватизм (фр. conservatisme, лат. conservo — сакълау) — адетде джюрюген джорукълагъа, тёрелеге, социал эмда дин доктриналагъа таяннган идеологияды. Политикада кърал эмда джамагъат джорукъланы, тёрелени джакълагъан, «радикал» реформалагъа эмда экстремизмге къаршчы тургъан агъымды. Тыш политикада къоркъуусузлукъну бегитиу, аскер кючню хайырланыу, эски джандашлары бла байламны къаты тутууду баш тамалы. Тыш экономика илишкиледе — протекционизм.

Консерватизмде эм уллу къыймат джамагъатда джюрюген адетлеге, тёрелеге эмда аны институтларына бериледи, аны бла бирге джамагъатны айныууна, ашыкъмай, акъыртын болса къаршчы къаралмайды. Консерватизмни эм баш ышаныларына бири революцион тюрлениулени унамауду.

Идеология болуб Француз революцияны заманында къуралгъанды (Эдмунд Бёркню памфлетлери). Экономика эркинликлени излеген либерализмге эмда социал тенгликни излеген социализмге къаршчы турады. Консерватизмге тамал салгъанлагъа Бёркню тышында, француз иезуит Жозеф де Местр (1753-1821) бла австриячы Клеменс Меттерних (1773-1859) саналадыла. Консерватизмни ретроградлыкъдан эмда адетчиликден айырыргъа керекди, бу экиси бютеу джангы тюрлениулеге къайсы шекилде да къаршчы боладыла. Бусагъатдагъы консерватизм (неоконсерватизм) бир-бирде башха политикалыкъ агъымладан эсе джарашыулу, джангыртыулуду дерге боллукъду. Юлгюге АБШ-да Рейганны реформалары бла Уллу Британияда Тэтчерни реформаларын берирге боллукъду.

Корей Халкъ-Демократ Республика

Корей Халкъ-Демократ Республика (кор. 조선 민주주의 인민 공화국, 朝鮮民主主義人民共和國), КХДР, Шимал Корея — Кюнчыгъыш Азияда Корей джарымайрымканны шимал кесегинде орналгъан къралды. Шималда Къытай бла чеклери барды, шимал-кюнчыгъыда — Россия бла. Къыбылада Корея Республика бла чеклешеди, эки къралны демилитаризация этилген зона айырады. Кюнбатышда Сары тенгиз бла джууулады, кюнчыгъышда — Япон тенгиз бла. Ара шахары — Пхеньянды.

КХДР, 1948 джылны 15 августунда Корея Республика баямланнгандан сора, 1948 джылны 9 сентябрында совет оккупация зонаны территориясында халкъ-демократ къралча къуралгъанды. Къралны официал идеологиясы чучхени идеяларыды. Бу идеологияны къургъанлы Ким Ир Сен бла Ким Чен Ирдиле, ала аны «эсини фокусунда адам болгъан философия идеология» деб ачыкълайдыла. Власть Кореяны урунуу партиясыны къолундады, партияны башчысы Уллу Тамада Ким Чен Ынды.

Къазауат

Къазауат — политика къуралышланы (къралланы, къауумланы, политика къауумлулукъланы д. а. к.) арасында, аланы сауутлу кючлери бардыргъан конфликтди. Клаузевицге кёре: «къазауат политиканы башха мадарла бла андан ары барыууду». Эм баш мадар сауутлу кюрешди, алай а аны бла бирге экономика, дипломатия, идеология, информация эмда башха кюрешни мадарлары хайырланадыла. Бу магъанада къазауатха — политика нюзюрлеге джетер ючюн сауутлу кюреш дерге боллукъду. Тотал къазауат — эм къыйыр формалада сауутлу артыкълыкъды.

Либерализм

Либерализм (фр. libéralisme) — энчи азатлыкъны джамагъат эмда экономика системаны тамалы кёрген философия, политика эмда экономика теория бла идеологияды.

Миллетчилик

Миллетчилик — миллет, джамагъат бирликни баш формасы болгъаныны эмда кърал къурау процессде алчы оруну болгъаныны тамал принципге салгъан идеология бла политикада агъымды. Миллетчиликни ичинде кёб тюрлю агъым барды, ала бир-бирде бири-бирине ушамагъан къой, къаршчы къарамлагъа ие огъунакъ болуучандыла. Политика къымылдау болуб, миллетчилик кърал власть бла илишкиледе миллетни интереслерин джакълайды.

Кесини тамалында миллетчиликни, миллетине, халкъына джакълыкъ, кесини халкъыны хайыры ючюн ишлеудю. Миллет ангыны бирлешдириб, аны джерини, экономика къайнакъларын эмда тин байлыгъын сакълауду. Бу идеология джамагъатны тюрлю-тюрлю социал къауумларын ортакъ политика нюзюр ючюн бирлешдиреди.

Бусагъатдагъые радикал къымылдаула кеслерини миллетчи болгъанларын баямлагъанлары себебли, миллетчилик этник, культуралыкъ, дин чыдамсызлыкъ бла байланады. Быллай чыдамсызлыкъ, миллетчилени орта агъымларыны келечилери бла хыртха урулады.

Бизни къралда «миллетчилик» ангыламны къыйыр, радикал агъымча кёредиле, эмда бир миллетни башха миллетни юсюнден бийлигин эмда артыкълыгъын баямлагъан идеологияча кёредиле (шовинизм, ксенофобия э. б.). Алай а илму джанындан бу айгъакълау терсге саналады. Къыйыр миллетчилик халкъла арасы аманлыкълагъа саналады.

Политика

Поли́тика (грек. Πολιτική — «къралны оноуун этиуню усталыгъы») неда Сиясат (араб. سياسة‎) — джамагъатны властны къолгъа алыуу бла, тутууу бла эмда хайырланыуу бла байламлы джашау сферасыды.

Политика процесслени тамалында, аны тындырыр ючюн мадарла бла амалладыла. Политиканы болджаллы халиси барды, ол демек тюрленирге болады. Къуралышны типине кёре: кърал политика, партияны политикасын, техника политиканы д. б. айырадыла.

Политиканы къайсы джанына бурулгъанына кёре: тыш, ич, социал эмда башха политикаланы айырадыла.

Совет Социалист Республикаланы Союзу

Совет Социалист Республикаланы Союзу, неда Совет Союз, СССР (орус. Сою́з Сове́тских Социалисти́ческих Респу́блик, Советский Союз, СССР) — 1922−1991 джыллада Европа бла Азияны территориясында орналгъан кърал болгъанды. СССР, Джер джюзюню адам джашагъан джерини 1/6 алгъанды эмда дунияны джери бла эм уллу къралы болгъанды. 1917 джылгъа дери Россия империя орналгъан джерде къуралгъанды.

1977 джылны конституциясына кёре, СССР бирикген бирлик кёбмиллетли эм социалист кърал болуб баямланнганды.

Экинчи дуния къазауатдан сора СССР-ни Афганистан, Маджар, Иран, Къытай, КХДР (1948 джылдан башлаб), Монголия, Норвегия, Польша, Румыния, Тюрк, Финляндия, Чехословакия бла джер юсю чеклери, АБШ, Швеция эмда Япония бла тенгиз чеклери болгъанды.

СССР, 1922 джылны 30-чу декабрында РСФСР, Украин ССР, Белорус ССР эм ЗСФСР бирлешиб къуралгъанды.

Союзлу республикаладан къуралгъанды (тюрлю тюрлю джыллада аланы саны тёртден оналтыгъа дери болгъанды), ала барысы да Конституциягъа кёре суверен къралла болгъандыла; хар союзлу республиканы Союздан тыйгъычсыз чыгъыргъы эркинлиги сакъланнганды. Союзлу республика тыш кърал бла илишкилеге кирирге, ала бла кесаматла этерге, дипломат эмда консуллукъ келечиликле бла алмашыргъа, халкъла арасы къуралышланы ишлерине къошулургъа хакъы болгаънды. БМО-ну тамалын салгъан 50 къралны ичинде СССР бла бирге аны эки союзлу республикасы: Белорус ССР бла Украин ССР да болгъанды.

Бир къауум республикаланы къурамына автоном совет социалист республикала (АССР), крайла, областла, автоном областла (АО) эмда автоном (1977 джылгъа дери — миллет) округла да кирирге болгъадыла.

Экинчи дуния къазауатдан сора, СССР, АБШ бла бирге деу къралгъа саналгъанды. Совет Союз социализмни дуния системасында алчылыкъ этгенди, БМО-ну Къоркъуусузлукъ Кенгешини члени болгъанды.

СССР-ни чачылыуу ара союзлу власть бла республикаладагъы властланы арасында тикликле бла белгилерге боллукъду. 1989—1990 джылада бютеу республикан Баш Советле кърал суверинетни декларацияларын баямлагъандыла, бир къаууму уа — толу бойсунмауну декларациясын. 1991 джылны 17-чи мартында 15 ресубликадан 9 -да СССР-ни сакълауну юсюнден референдум бардырылгъанды, анда чёб атханланы юч этиб экиси джангыртылгъан союзну къалырын излгендиле. Алай а ара властла болумну тюзетелмегендиле. Августдагъы ГКЧП-ны онгайсыз путчундан сора балтика республикаланы бойсунмамауларын официал таныйдыла. Бойсунмазлыкъны юсюнден бютеу Украина референдумда, Украинада джашагъанланы асламысы бойсунмазлыкъны сайлагъанлары, СССР-ни энчи къраллыкъ джюрютюуюн болмазлыкъ этеди, аны юсюнден, Бойсунмагъан Къралланы Бирлигини къуралыууну юсюнден баямлауда белгиленнгенди, ол келишиуге юч союз республиканы башчысы — Ельцин РСФСР-ден (Россия Федерациядан), Кравчук УССР-ден (Украинадан) эмда Шушкевич БССР-ден (Беларусдан) — 1991 джылны 8-чи декабрында къол саладыла. Официал халда СССР, 1991 джылны 26-чы декабрында къурутулгъанды. 1991 джылны ахырында Россия Федерация, СССР-ни халкъла арасы ишледе континуитет-къралы баямланады.

Социализм

Социализм — хайырланы чыгъарыуу бла юлешиуюню процесси джамагъатны сынамында болгъан экономикалыкъ, социал-политикалыкъ системады. Социалист фикирлени бирлешдирген эм баш категориягъа чыгъарыуну амалларына джамагъат иеликни санаргъа боллукъду, бу иелик энчи иеликни толусу бла, неда асламысы бла алмашдырады.

Сууукъ къазауат

Сууукъ къазауат — бир джанындан Совет Союз эмда аны джанлыла бла башха джанындан АБШ эмда аны джанлыланы арасында 1940-чы джылланы ортасындан башлаб 1990-чы джылланы башламына дери баргъан глобал геополитика, экономика эмда идеология конфронтацияды.

Терроризм

Терроризм — террорну сисематика халда хайырланнган политикады Бу терминни хар кимда хайырланнган юрист ангылатыуу джокъду, россия хакъда (РФ-ны УК-сы 205-чи ст.) зулмулукъну идеологиясы эмда джамагъат ангыгъа басым этиу, кърал властны органларыны, джерли органланы неда халкъла арасы къуралышланы оноуларына къоркъутууну эмда артыкълыкъны кючю бла къатышыу эмда басым этиудю АБШ-ны хакъында - адамлагъа неда объектлеге къаршчы, джамагъатны ангысына басыу этер ючюн къауумла бла неда энчи джашыртын агентле бла этилген, политика нюзюр салгъан зулмулукъду

Башха тилледе

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.