Европа бирлик

Европа Бирлик — Маастрихт кесаматха къол салгъан, Европаны 28 къралыны биригиуюдю. Европа Бирлик — уникал халкъла арасы къуралышды: ол халкъла арасы организацияны эм къралны белгилерине иеди, алай а аладан бири да тюйюлдю.

Европа Бирликни къраллары

EU MAPjan2007
Европа Бирлик 2007 джылны январына. Кёк бетли къралла — членлери, джашил бетлиле (Хорватия, Македония эм Туркия) — кандидатла
EU27 on a globe
Европа Бирлик дунияда

Башха статьяла

  • Европа Бирликни тиллери
Sm-Wikipuzzlepiece.png  Бу, тамамланмагъан статьяды. Сиз болушургъа боллукъсуз проектге, тюзетиб эм информация къошуб бу статьягъа.
Бютеулюк ич продукт

Бютеулюк ич продукт (ингил. Gross Domestic Product), къысхартылыуу — БИП (ингил. GDP) — джылны ичинде, бир къралны территориясында, чыгъарыуну факторларыны миллет иелигине къарамай, экономиканы бютеу санагъатларында саулай ахыр (туура хайырланыргъа хазыр) товарла бла къуллукъланы сауда багъасыды. Бу ангылам биринчи кере 1934 джыл Саймон Кузнец бла теджелгенди.

номинал (ингил. nominal GDP) (абсолют) — санауну бара тургъан джыллны багъаларында белгиленеди.

керти (ингил. real GDP) (инфляциягъа эс бёлюнюб) — ал джылны, неда башха тамал джылны багъаларында белгиленеди. Керти БИП-де, БИП-ни ёсюую багъаланы ёсюйлерине тюл, чыгъарыуну ёсюуюне байланады.

номина БИП-ни керти БИП-ге илишкисине БИП-ни дефлятору дейдиле.

эсебдеги БИП — мадарла толу хайырланмагъан БИП-ди — бу БИП экономиканы кертиликде мадарлары къалай хайырланнганын кёргюзеди.

потенциал БИП — мадарланы толу хайырланнган БИП-ди. Бу БИП экономиканы потенциал мадарларыны кёргюзеди. Экономиканы потенциал мадарлары, керти мадарларындан эсе кёб болуучандыла.Къралны БИП-и миллет валютада кёргюзтюледи, керек болса биржа курс бла тышкърал валютагъа кёчюрюледи.

Евро

Евро (валюта белгиси — €, банк коду: EUR) — «еврозонаны» 18 къралында официал Валютады (Австрияда, Бельгияда, Германияда, Грецияда, Ирландияда, Испанияда, Италияда, Кипрде, Люксембургда, Мальтада, Нидерландлада, Португалияда, Словакияда, Словенияда, Финляндияда, Францияда, Эстонияда, Латвияда, Литвада). Аны тышында бу валюта дагъыда 9 къралда джюрюйдю, аладан 7 — европа къралла. Алай бла евро 320 миллиондан артыкъ европачыгъа официал валютады, официал тышында хайырланнган территорияла бла бирге уа 500 миллион адам бу валютаны баш тёлеу амал кибик хайырланадыла. 2006 джылны декабрында къолда 610 млрд евро джюрюгенди, бу кёргюзюм дунияда джюрюген ачхалада эм кёбдю, бу кёргюзюм бла АБШ-ны долларын огъунакъ озгъанды.

Дуния финанс саудада евро 1999 джыл чыкъгъанды, 2002 джылны 1-чи январында уа къолдада джюрюб башлагъанды. Евро, европа валюта биримни (ЭКЮ) орнуна келгенди, алай а ЭКЮ къуру банк операциялада хайырландырылгъанды, евро эсе уа къралланы валюталарыны орнунада келгенди.

Еврогъа Франкфуртдагъы Европа ара банк (ЕАБ) бла еврозонагъа кирген къралланы ара банкларындан къуралгъан Ара банкланы европа системасы (АБЕС) оноу этедиле. ЕАБ бойсунмагъан ара банкды, эмда аны къолунда еврозонада монетар политиканы бардырыуу турады. АБЕС эсе уа къагъыт ачхала бла темир ачхаланы, еврозонаны къралларында къолда джюрюрюк ачханы джайыу аны тышында еврозонада тёлеу системаланы ишлеулери барды.

Европа бирликни бютеу къраллары еврозонагъа кирирге эркиндиле, алай ала кеслерини кредит-ачха политикаларында талай шартха сыйыныргъа керекдиле. Европа союзну джангы къралларына уа эртде кеч болсада еврогъа кёчюу зорунлу шартды.

Евромайдан

Евромайдан (дагъыда Еврореволюция, 2013 джылны революциясы, Сыйлылыкъны революциясы) — миллет-патриот, Украинада коррупцияагъа, социал тенгсизликге, хакъ сакълагъан органла бла энчи буюруулу кючлени зулмучулукъларына къаршчы эмда Украинаны тыш политикасында европачы векторну джакълагъан протест акцияла.

Протестле 2013 джылны 21-чи ноябрында башланнгандыла, ала Украинаны Министрлерини Кабинетини Украина бла Европа Бирликни арасында ассоцияцияны юсюнден келишиуге къол салыргъа унамаууна джууаб реакция болгъандыла, алай а джукълана келген протестле Киевде 30-чу ноябрны кечесинде кюч бла мамырлыкъ демонстрацияны чачылыуу бла джангы кюч аладыла. 2013 джылны аягъында протестле къуру митингле бла къалмай, демонстрацияла эмда студент страйкла да болгъандыла.

Европаны Кенгеши

Европаны Кенгеши (ингил. Council of Europe; фр. Conseil de l'Europe) 1949 джылда Европаны кенглигинде адам хакъланы, демократия эм законлукъну башлыгъын къорур ючюн къуралгъан, правительствола арасы къуралышды. Европа Бирликден башха организацияды. Европа Инсан Хакъларыны Сюдю Европаны Кенгешине байланыбды. Европаны Кенгешине Беларусь, Ватикан эмда Къазахстан тышында бютеу Европа кърал киреди. Европа Бирлик бла Европаны Кенгешини бир-бирине къатышыдрыуну баш чуруму эки къуралыш да бир байракъны хайырландырыуду. Бу байракъ Европаны Кенгешини байрагъы саналады, Европа Бирлик бу байракъны эркинлик бла хайырланады.

Немец тил

Немец тил (нем. Deutsch [ˈdɔʏtʃ], deutsche Sprache) — немецлени, австрийлилени, лихтенштейнлилени эмда швейцарлыланы кёбюсюню тилиди, Германияны, Австрияны, Лихтенштейнни официал тилиди, Швейцарияны, Люксембургну эмда Бельгияны официал тиллеринден бириди. Индоевропа тил юйюрге киреди (герман бутагъына). Джазмасы латин алфавитни тамалында къуралгъанды.

Поляк тил

Поляк тил (język polski, polszczyzna) — полякланы тилиди, индоевропа тил юйюрню кюнбатыш славян къауумуну лехит тюбкъауумуна киреди. Поляк тил — чех, словак, (кашуб диалекти поляк тилни диалекти кибик кёб саналгъан) помор, лужичан эмда полаб тиллеге джууукъду. Поляк тил талай къралда 40 миллионнга джууукъ адамгъа ана тил болады, аланы ичинде 38 миллионнга джууукъ адам Польшадады. Экинчи эмда тышкърал тил кибик поляк тилни дагъыда 5-10 миллионнга джууукъ адам биледи.

Словен тил

Словен тил (словен. slovenski jezik, slovenščina) — къыбыла-славян тиллени кюнбатыш къауумуна кирген тилди. Сёлешгенлени саны 2 миллион чакълы барды. Аланы асламысы Словенияда джашайды. Словен тил лужиц тилледен сора экили санны сакълагъан джангыз славян адабият тилди. Словен тилни кесини аты (словак тилдеча) «славян тил» магъананы тутады (тенглешдир: эс.-слав. словѣньскъ)

Суверенитет

Кърал суверените́т (фр. souveraineté — баш оноу, власть) — бойсунмагъан къралны, политика-хакъ эркинлигин, халкъла арасы хакъны субъекти болуб мийик джууаблылыгъын эмда багъасын белгилеген сыйырылмазлыкъ юрист халыды; кърал оноуну баш болуруна эмда башха къралны оноууна бойсунмауу ючюн керекди; бойсунмагъан къралны сау социал биригиу кибик статусун тюрлендириуу бла не къуралады неда къуруйду; бойсунмагъан къралланы хакъда тенгликлеринде тамалланнганды.

Тюркле

Тюркле — бизни эрагъа дери I мингджыллыкъда Алтайда эм Азияны тюзлеринде къуралгъан этнолингвистика миллет къауумду. Тюрклени адетдеги ишлери, сабанчылыкъдан сора да кёчгюнчю малчылыкъ болгъанды, дагъыда темир къазыу эм темирчилик. Тюрк культура, шимал Евразияны кёчгюнчю культуралары бла джууукъ байламлыды. Сёз ючюн, белгили тюрколог Л. Н. Гумилёв, гуннланы скиф культураны андан ары бардыргъанлагъа санагъанды.

Тюрктилли миллетле, бизни эрагъа дери III ёмюрден бери белгилидиле. Алай а тюрк этноним (къытайча — ту-кю) биринчи кере VI ёмюрню аллында Монгол Алтайда сагъынылыб башланнганды, кеси да уллу болмагъан бир халкъны белгилегенди, алай а бу халкъ кечирек бютёу Орта Азияда бийлик этген болгъанды. Тюрк сёз — «кючлю», «къаты» деген магъананы тутады.

Тюркле, тюрк къауумдан тилледе сёлешедиле.

Бусагъатда тюрк миллетле тюрлю-тюрлю къраллада джашайдыла — Орта бла Ара Азаияда, Шимал Кавказда, Тау Артында, Джерле арасы тенгизни тийресинде, Къыбыла бла Кюнчыгъыш Европада эмда андан ары Россияны Узакъ Кюнчыгъышына дери. Тюрк азчылыкъла, Кюнбатыш Европа бла Американы къралларында эм Къытайда барды.

Финляндия

Финля́ндия (фин. Suomi, швед. Finland; официал халда аты Финля́ндия Респу́блика, фин. Suomen tasavalta, швед. Republiken Finland) — Европаны шималында орналгъан къралды, Европа бирлик бла Шенген келишимнге киреди. Кюнчыгъышда Россия бла чеклери барды, шимал-кюнбатышда — Швеция бла эмда шималда — Норвегия бла. Къыбыла бла кюнбатышда къралны джагъаларын Балтика тенгиз бла аны богъазлары (Фин бла Ботния богъазла) джууадыла.

Шенген келишиу

Шенге́н келишиу — Европа Бирликни талай къралыны арасында чекледе паспорт-виза контролну къоратыуну юсюнден келишиудю. Аллында 1985 джылны 14-чю июнунда беш европачы кърал бла къол салыннганды ((Бельгия, Нидерландла, Люксембург, Франция эм Германия). Ол кючге 1995 джылны 1-чи майында киргенди.Кечирек аны орнуна ЕБ-ны Шенген законла киргендиле.

Башха тилледе

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.