Бразилия

Бразилия, официал толу аты Федератив Бразилия Республика (порт. República Federativa do Brasil) — территориясы бла эмда халкъыны саны бла эм уллу къралды Къыбыла Америкада. Материкни кюнчыгъыш бла ара кесеклеринде орналыбды.

Француз Гвиана, Суринам, Гайана, Венесуэла, Колумбия, Перу, Боливия, Парагвай, Аргентина эмда Уругвай бла чеклери барды. Джер чеклерини узунлугъу — 16 минг километрди. Кюнчыгъышда Атлантика океан джууады. Океан джагъаны узунлугъу — 7,4 минг км.

Къралны культурасында уллу белги алгъыннгы метрополиясы — Португалия къойгъанды. Официал эмда джангыз сёлешилиннген тил португал тилди. Бразилиялыла кёбюсюню христианлыкъ динни католиклик вариантын тутадыла, ол себебден Бразилия дунияда эм кёб католикле джашагъан кърал болады.

Майданы (айрымканла бла) 8512 минг км².

Commons-logo.svg  Викигёзенде (Wikimedia Commons'да) бу категориягъа келишген медиа-файлла табарыкъсыз: Бразилия.
Sm-Wikipuzzlepiece.png  Бу, тамамланмагъан статьяды. Сиз болушургъа боллукъсуз проектге, тюзетиб эм информация къошуб бу статьягъа.
Brazil (orthographic projection)
Айрымкан

Айрымкан неда айрыкам — тёрт джанындан да суу бла къуршаланнган эмда суудан дайым (тенгизни эм бек кёлтюрюлюуюню сагъатында да) мийик болгъан джер кесекди. Айрымканла материкледен ёлчелерини гитчеликлери бла башха боладыла (эм гитче континент болгъан Австралиядан юч къатха гитче Гренландия, майданы эм уллу айрымканнга саналады). Айрымканла бирем-бирем боладыла эмда къауумла — архипелагла боладыла.

Амазонка

Амазо́нка (порт. — Amazonas) — Къыбыла Америкада саркъгъан сууду, дунияда бассейини бла, суу толулулугъу бла эмда узунлугъу бла эм уллу къобанды. Мараньон бла Укаяли бир-бирине къошулса къуралады. Баш тамал салгъан Мараньон суудан саналса узунлугъу 6437 км, 20 ёмюрню ахырында ачылгъан Апачета тамал суудан саналса — 7000 км чакълы бирди, Укаялиден — 7000 км асламды. Бассейнини майданы 7180 минг км² (башха билгилеге кёре 6915 минг км²).

Амазонканы бассейнини кёбюсю Бразилияныкъыды, къыбыла-кюнбатыш эмда кюнбатыш районлары — Боливияда, Перуда, Эквадорда эм Колумбиядады. Кёбюсюне Амазон алашалыкъ бла саркъыб, Амазонка Атлантика океаннга агъады, Амазонканы дельтасы дунияда эм уллуду (майданыны ёлчеми 100 минг км² чакълы бир).

Амазонкагъа бирда кёб джетек суу саркъады, аланы 20-дан артыгъы 1500 километрден узун сууладыла.

Эм уллула аланы ичинде быладыла: онг джанындан — Журуа, Пурус, Мадейра, Тапажос, Шингу, Токантинс; сол джаны— Иса, Жапура, Риу-Негру.

Сууну тёбен агъымында орта джоюму 220 минг м³/с чакълы бирди (джылны чагъына кёре 70-ден 300 минг куб. м сек. дери). Джылны орта саркъыуу 7000 км³ чакълы бирди (дунияны бютеу къобанларыны джыллыкъ саркъыуундан 15 % чакълы бири). Къаты саркъыуу — 1 миллиард тоннадан асламды. Сууну аягъындан ёрге 1400 чакълы бирге океандан суу къобуб кёлтюрюрге болады, эмда аякъ джанында поророка болады.

Бютеу джетеклери бла бирге Амазонка 25 минг км. узунлугъу бла ич суу джолланы системасын къурайды. Амазонканы баш суу орну Андлагъа дери 4300 км. кеме джюзерча бир теренлиги барды. Манаус шахаргъа дери (суу аягъындан 1600 км.) океан кемеле чыгъаргъа боладыла.

Баш портла (тёбенден огъарыгъа): Белен, Сантарен, Обидус, Манаус (Бразилия), Икитос (Перу).

Биринчи дуния къазауат

Биринчи дуния къазауат (28 июль 1914 — 11 ноябрь 1918) — адам улуну тарихинде эм уллу къазауатланы бириди.

Тарихде бу ат 1939 джыл, Экинчи дуния къазауат башланнгандан сора, аталгъанды. Къазауатла арасы кёзюуде «Уллу Къазауат» (ингил. The Great War, фран. La Grande guerre) дегендиле, Россия империяда аннга бир-бирде «Экинчи Ата Джурт (къазауат)»; кечирек СССР-де — «империалист къазауат» дегендиле.

Ачыкъ чурумгъа Сараевода мурдарлыкъ саналады, 1914 джылны 28 июнунда австриячы эрцгерцог Франц Фердинандны 19 джылдагъы серб гимназист Гаврила Принцип бла ёлтюрюую (бютеу къыбыла славян миллетлени бир къралгъа джыяргъа излеген террорист «Млада Босна» атлы организациячы болгъанды).

Къазауатны эсебинде тёрт империя: Россия империя, Герман империя, Австрия-Маджар империя и Осман империя чачылгъандыла. Бютёу къошулгъан къраллада 10 млн адамгъа чакълы бир ёлю, 22 млн джаралы болгъанды.

Боливия

Боли́вия' (исп. Bolivia, кечуа Buliwya, аймара Wuliwya, гуар. Volívia), официал аты — Кёб Миллетли Кърал Боли́вия (исп. Estado Plurinacional de Bolivia [esˈtaðo pluɾinasjoˈnal de βoˈliβja]) — Къыбыла Американы арасында къралды.

Боливия шималы бла шимал-кюнчыгъышында Бразилия бла, къыбыла-кюнчыгъышында — Парагвай бла, къыбылада — Аргентина бла, къыбыла-кюнбатыш бла кюнбатышда — Чили эм Перу бла чеклешеди. Тенгизге чыгъышы джокъду, алай а 2010 джыл Перу бла 99 джылгъа тенгиз джагъасы болгъан бир кесек джерни бегендге алыргъа деб кесамат этилгенди, Боливия анда порт ишлер муратлыды.

Бютеулюк ич продукт

Бютеулюк ич продукт (ингил. Gross Domestic Product), къысхартылыуу — БИП (ингил. GDP) — джылны ичинде, бир къралны территориясында, чыгъарыуну факторларыны миллет иелигине къарамай, экономиканы бютеу санагъатларында саулай ахыр (туура хайырланыргъа хазыр) товарла бла къуллукъланы сауда багъасыды. Бу ангылам биринчи кере 1934 джыл Саймон Кузнец бла теджелгенди.

номинал (ингил. nominal GDP) (абсолют) — санауну бара тургъан джыллны багъаларында белгиленеди.

керти (ингил. real GDP) (инфляциягъа эс бёлюнюб) — ал джылны, неда башха тамал джылны багъаларында белгиленеди. Керти БИП-де, БИП-ни ёсюую багъаланы ёсюйлерине тюл, чыгъарыуну ёсюуюне байланады.

номина БИП-ни керти БИП-ге илишкисине БИП-ни дефлятору дейдиле.

эсебдеги БИП — мадарла толу хайырланмагъан БИП-ди — бу БИП экономиканы кертиликде мадарлары къалай хайырланнганын кёргюзеди.

потенциал БИП — мадарланы толу хайырланнган БИП-ди. Бу БИП экономиканы потенциал мадарларыны кёргюзеди. Экономиканы потенциал мадарлары, керти мадарларындан эсе кёб болуучандыла.Къралны БИП-и миллет валютада кёргюзтюледи, керек болса биржа курс бла тышкърал валютагъа кёчюрюледи.

Варшава

Варша́ва (поляк. Warszawa полякча айтылыуу) — территориясы бла эмда халкъы бла Польшада эм уллу шахарды, 1596 джылдан бери къралны ара шахарыды. Шахарны юсю бла Висла суу ётеде.

Вашингтон (Колумбия округ)

Вашингто́н (ингил. Washington, D.C.) — АБШ-ны 1800 джылдан башлаб ара шахарыды. Энчи шахар статусну Вашингтондан 1873 джыл административ реформадан сора сыйыргъандыла, ол себебден АБШ-ны ара шахары официал Колумбия округ (ингил. District of Columbia атны джюрютеди, къысхартылса — D.C., ол себебден американлыла, аллай атлы штат бла аджашдырмаз ючюн, тюз сёлешиуде шахаргъа «Ди-Си» неда «Вашингтон Ди-Си» дейдиле).

Венесуэла

Венесуэ́ла Боливариа́н Респу́блика (исп. República Bolivariana de Venezuela [beneˈswela] — «гитче Венеция») — Къыбыла Американы шималында орналгъан къралды. Шималда — Кариб тенгиз эмда Атлантика океан бла джууулады, кюнчыгъышда Гайана бла (буну кесини законсуз ташланнган территориясына санайды), къыбылада Бразилия бла эм кюнбатышда Колумбия бла чеклешеди.

Гайана

Гайа́на (ингил. Guyana [ɡaɪˈænə]), алгъада Брита́н Гвиа́на — Къыбыла Американы шимал-кюнчыгъыш джагъасында орналгъан къралды. Шималда Атлантика океан бла джууулады, кюнбатышда Венесуэла бла чеклешеди, къыбылада — Бразилия бла, кюнчыгъышда — Суринам бла. Къыбыла Америкада континентал кърал болуб, Миллетлени Биригиуюне кирген джангыз къралды.

Къралланы телефон кодларыны тизмеси

Бу Дунияда къралланы телефон кодларыны списогуду.

Къул тутуу

Къул тутуу — бир адамны (къулну) башха адамгъа (къул иени) иелигинде. Башха адамны иелиги болгъаны себебли, къул кесини башына оноу этелмейди.

Ахыр 5000 джылны ичинде, къул тутуу джамагъатланы кёбюсюнде болгъанды. Эм белгили къул тутхан къраллагъа Буруннгу Греция бла Буруннгу Рим саналадыла, эм кеч эмда эм белгилиге уа АБШ бла Бразилия. Буруннгу Кюнчыгъышда къул тутуу классика къул тутуудан бир тюрлю болгъанды. Марксизм къул тутхан джамагъатны айры социал-экономика формациягъа санайды, бу формация тарих аллы джамагъат бла феодализмни арасында орун алады, ол кёзюуде къулну урунуу кючю адам джамагъатны айныуунда баш къымылдатхан кючю болгъанды.

Бусагъатда къул тутуу бютеу дунияда да джасакъланнганды, алай а шекили эмда ышанлары ушагъан официал тышында зор бла урундуруу кёб къралда барды.

Къыбыла Америка

Къыбыла Америка Кюнбатыш джарымтобну къыбыла континентиди, кюнбатышда Шош океанны, Кюнчыгъышда Атлантика океанны, къыбыладада Къыбыла океанны араларында орналгъанды. Панама боюнакъ бла Шимал Америкагъа байланыбды. Айрымканла бла бирге джер джюзюню ёлчеми 18,28 млн км² чакълы бир барды. Эм узун джеринде узунлугъу 7150 км, кенглиги 5100 км. Рельефинде кюнбатыш бла шималда кючлю Анд тауланы бёлгеси айрылады, кюнчыгъышы тюз, сыртлыды. Платформаны кёлтюрюуюнде Гвиян джассытаулукъ шимал-кюнчыгъышда, эмда Бразил джассытаулукъ кюнчыгъышында, ала бир бирлеринден Амазон алашалыкъ бла толгъан бюгюлюу бла (Амазония) айырылылгъандыла. Джассытаулукъла бла Андланы арасында Ориноко эмда ич тюзле бла алашалыкъла (Пантанал, Гран-Чако, Междуречье и Пампа) джатадыла; андан къыбылагъа, континентни къыбыла-кючыгъышында 2200 м чакълы бир мийиклиги бла Патагонияны сыртлары орналгъандыла. Джассытаулукълада темир эмда марганец магъаданланы, боскитлени, бояулу эмда багъалы металланы уллу къайнакълары барды; Андланы тауаллы эмда тауларасы бюгюлюуледе нефть бла газ бард; таулада джезни, полиметалланы, къоргъашинни магъадан къайнакълары тюбейди.

Милан

Мила́н (ит. Milano, ломб. Milan, лат. Mediolanum — «тюзню арасында») — Италияны шимал кесегини баш шахарыды, Италияны эм уллу региону Ломбардияны административ аралыгъыды эмда бютеу къралны финанс-экономика джаны бла ара шахарыды.

Талай ёмюрню Майлянд (нем. Mailand) атны джюрютгенди, бусагъатда ол, шахарны немец атыды.

Милан Ломбардияны кюнбатыш кесегинде орналыбды.

Шахар кеси (бегитилген административ бирим — коммуна) 182 кв. км. майдан алады эмда анда 1,3 млн адам джашайды.

Миланны шахар бёлгеси (округу) («Уллу Милан»), коммунаны тышына узакъ джайылады (эм бек — шимал бла кюнчыгъышха), 1 982 кв. км майдан алады эмда 3 707 210 адам халкъы барды (2001 джыл санаугъа кёре); 1991 джылда халкъы 3 738 685 адам болгъанды.

Миланны бусагъатдагъы мэри — Летиция Мораттиди (2006 джылдан бери).

Шахар, мода фирмала бла, виа Монтенаполеонеде тюкенле бла эмда Дуомо майдандагъы Виктор Эммануилни галереясында тюкенле бла белгилиди. Милан — моданы дуниялыкъ ара шахаларындан бириди.

Поляк тил

Поляк тил (język polski, polszczyzna) — полякланы тилиди, индоевропа тил юйюрню кюнбатыш славян къауумуну лехит тюбкъауумуна киреди. Поляк тил — чех, словак, (кашуб диалекти поляк тилни диалекти кибик кёб саналгъан) помор, лужичан эмда полаб тиллеге джууукъду. Поляк тил талай къралда 40 миллионнга джууукъ адамгъа ана тил болады, аланы ичинде 38 миллионнга джууукъ адам Польшадады. Экинчи эмда тышкърал тил кибик поляк тилни дагъыда 5-10 миллионнга джууукъ адам биледи.

Сагъат бёлге

Сагъат бёлге — джер джюзюню белгили бир кесегинде, белгили бир джорукъ бла бегитлен бёлге заманды. Бир-бирледе сагъат бёлге ангыламгъа датаны бир-бирине келишиуюда къошулады, сёз ючюн UTC-10 бла UTC+14 бёлгеледе сутканы заманы бирча болсада кюнле башха болгъаны себебли башха сагъат бёлгелеге саналадыла.

Сагъат бёлгелени къуралыуу бир джаны бла Джерни кесини тёгерегине айланнганы, бир джанынданда бирча джерли заманлары болгъан территорияланы белгилеу бла байламлыды. Сагъат бёлгелени бир-бирлеринден башхалыкълары 1 сагъатдан артыкъ болмазгъа керекди. Ол себебден, 24 сагъат бёлге къураргъа оноу этилгенди, хар бирини 15° чакълы бир кенглиги болургъа керекди (орта меридианына кёре эки джанына ± 7,5°). Башлам нохтагъа гринвич меридиан, ноллу сагъат бёлгени орта меридианы саналады.

Бусагъатда заман координация этилген дуния заманны (UTC) болушлугъу бла белгиленеди, ол Гринвичге кёре заманны (GMT) орнуна хайырланады. UTC-ни шкаласы тамалын атом замандан (TAI) алады, эмда адамланы хайырланыууна тынчыракъ болады. Сагъат бёлгеле UTC-ден позитив эмда негатив тайыу кибик белгиленедиле. UTC-де заман не къыш, не джай кёчюрюлмейди, ол себебден джай заманнга кёчген джерледе UTC-ге кёре тайыу тюрленнген этеди.

Сельва

Се́льва (исп. selva (тамыры латинчадан silva — чегет)) — Бразилия, Колумбия кибик къраллада мылы тропик чегетлени (джунглилени) белгилеген география терминди. Сельва тохтаусуз мылы болгъан тюз, неда чунгур джерледе къуралады, тропика джангурланы минерал затланы топуракъдан джуууб къоратханы себебли, сельваны топуракълары джарлыдыла. Сельвада кючлю мырдылыкъ болады. Ёсюмлюк эмда джаныуар дуния бояулулугъу бла, кёблюгю бла айрылады.

Темир джол

Темир джол улоу — темир неда башха металл джолну юсюнде джюклени эмда пассажирлени ташыгъан улоу.

Экинчи дуния къазауат

Экинчи дуния къазауат 1939 джылны 1-чи сентябрында башланыб — 1945 джылны 2-чи сентябрында бошалгъанды. Эки аскер-политика коалицияны сауутлу урушу, адам улуну тарихинде эм уллу, эм къанлы къазауатха саналады. Бу къазауатха 62 кърал къатышханды. Сермешиуле юч континент бла терт океанны сууларында болгъандыла.

Къыбыла Американы къраллары
Аргентина | Бразилия | Боливия | Венесуэла | Гайана | Колумбия | Парагвай | Перу | Суринам | Уругвай | Чили | Эквадор
Бойсуннган территорияла: Фолкленд (Мальвин) айрымканла | Француз Гвиана | Къыбыла Георгия бла Къыбыла Сандвични айрымканлары

Башха тилледе

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.