Ekonomika

Ekonomika sotsialliq ilimnin’ tovarlardin’ ha’m xizmetlerdin’ o’ndirisin, bo’listiriliwin ha’m tutiniliwin izertleytug’in tarawi. Ekonomika termini Grek tilinde oikos (u’y) ha’m nomos (nizam yamasa da’stu’r) degen so’zlerden alinip, “u’y (xojalig’i) ta’rtipleri” degendi an’latadi.

Zamanago’y ekonomikanin’ ko’pshilik bo’legin qamtiytug’in aniqlama Lionel Robbins ta’repinen 1932 jilg’i essesinde berilgen: “ekonomika adam ha’reketin paydalaniw jollari ha’m jetispeytug’’in, basqa paydalaniliw mu’mkinshiligi bolg’an, resurslar qatnasi sipatinda izertlewshi ilim”. Jetispewshilik (deficit) - bar bolg’an resurslar barliq talap ha’m mu’ta’jliklerdi qanaatlandiriwg’a jeterli emesligin bildiredi. Eger jetispewshilik ha’m bar bolg’an resurslardin’ basqa paydalaniwi bolmasa ekonomikaliq mashqala da bolmaydi. Solay etip ekonomikanin’ pa’ni resurslar ha’m qa’lewler ta’sir etiwshi tan’lawlardi (sheshim qabil etiw) u’yreniwdi o’z ishine qamtiydi.

Ekonomika tarawlari bir neshe tu’rlerge bo’liniwi mu’mkin: sonin’ ishinde:

  • mikroekonomika ha’m makroekonomika
  • positiv ekonomika (“ne”) ha’m normativ ekonomika (“ne boliwi kerek”)
  • tiykarg’i ag’im ekonomikasi ha'm geterodoks ekonomika
  • Tarawlar ha’m ekonomikanin’ ken’ kategoriyalari.

Ekonomikanin' paydali ta'replerinin' biri ekonomikalardin' u'lken ja'miyette ekonomikaliq sistemalar sipatinda qalay islewin ha'm ekonomikaliq qatnasiwshilardin' (agentlerdin') arasinda qanday qatnaslar barlig'in tu'sindiredi. Ekonomikaliq analizdin' metodlari tez pa't penen jinayat, bilim, shan'araq (xojaliq), den-sawliq, huqiq, siyasat, din, ja'miyetlik institutlar, ha'm uris siyaqli sotsiyalliq kontekstte sheshim qabillawshi adamlardi (offitsial adamlardi qamtiydi) qamtiytu'gin tarawlarda qollanilmaqta.

NYSE-floor
Birjanin' sawdalasiw orninda betpe-bet sawda qatnasiqlari. Qarji sheshimleri adamlardin' qabil etiwi mu'mkin bolg'an ko'p ekonomikaliq sheshmlerinin' tek g'ana birewi.

Payda boliwi

AdamSmith
Adam Smit, Xaliqlar baylig'inin' avtori (1776), uliwma zamanago'y ekonomikanin' tiykarin saliwshi sipatinda qaraladi.

O'ndiris ha'm bo'listiriw haqqinda talqilawlar uzaq tariyxqa iye bolsa da, ekonomika ilimi zamanago'y manisinde bo'lek pa'n sipatinda da'stu'rge muwapiq Adam Smittin' Xaliqlar Baylig'i 1776-jili basilip shiqqannan payda boldi. Onda Smit ekonomika ilimi pa'nin minaday ku'ndelikli ha'm aniq ma'nislerde sipatlaydi:

Siyasiy ekonomika ma'mleket nizam shig'ariwshi iliminin' tarawi esaplanip, eki tiykarg'i maqseti bar: birinshiden, xaliqti ko'p tabis yamasa o'nim menen ta'miyinlew, anig'iraq aytqanda, olardin' o'zlerin usinday o'nim ha'm tabis penen ta'miyinlewine jag'day jaratiw; ha'm ekinshiden, ma'mleketti ja'miyetlik xizmet etiwge jeterli tabis penen ta'miyinlew. Ol xaliqti ha'm ma'mleketti bayitiwdi ko'zde tutadi.

Smit pa'ndi 'siyasiy ekonomika' dep atadi, lekin bul termin uluwma paydalaniwda 1870-jildan keyin aste-aqirin 'ekonomika' termini menen o'zgertildi.

Tiykarg'i kontseptsiyalar

O'ndiris mu'mkinshilikleri, mu'mkinshilik quni, ha'm effektivlilik

Ekonomikalardin' ha'r qiyli tu'rlerinin' arasinda uliwma mashqalar to'mendegiler:

  • qanday tovarlardi o'ndiriw ha'm qansha mug'darda (tutiniw yamasa investitsiya, jeke tovarlar yamasa ja'miyetlik tovarlar, go'sh yamasa kartoshka, htb.)
  • olardi qalay o'ndiriw kerek (ko'mir yamasa yadro energiyasi, qansha ha'm qanday u'skeneler, kim diyxanshiliq etedi yamasa oqitadi, htb.)
  • kim ushin o'ndiriw kerek, o'nimnen tu'sken tabisti bo'listiriwdi kor'setken halda.

Bul mashqalalarg'a jantasiwg'a analaitikaliq qural bolip o'ndiris-mu'mkinshiligi shegi (O'MS). En' a'piwayi tu'rinde ekonomika tek g'ana eki o'nim islep shig'ariwi mu'mkin. Sonda, O'MS bul eki tovardin' ha'r qiyli mug'darlarin ko'rsetiwshi tablitsa yamasa sizilma (to'mendegidey). Texnologiya ha'm bar bolg'an o'ndiriwshi resurslar (jer, qarji, ha'm keleshektegi isshi ku'shi) berilgen dep esaplanadi, ha'm bul mu'mkin bolg'an ja'mi o'nimdi shekleydi.

O'ndiris Mu'mkinshiligi iymek sizig'i

Sizilmada: Food - awqatliq zatlar; Computers - kompyuterler; Outside the PPF: Impossible points - O'MSten tisqarida : Mu'mkin bolmag'an noqatlar; Inside the PPF: productively inefficient points - O'MStin' ishinde: effektiv bolmag'an noqatlar. A noqati misal ushin, eger o'ndiris effektiv alip barilsa FA awqatliq zatlari ha'm CA kompyuterleri islep shig'ariliwi mu'mkinligin ko'rsetedi. Sonday-aq FB awqatliq zatlari ha'm CB kompyuterleri islep shig'ariliwi mu'mkin (B noqati). Bul iymek siziqtag'i ha'r bir noqat ekonomika ushin maksimal potentsial ja'mi o'nimdi ko'rsetedi. Bul basqa tovardin' mu'mkin bolg'an o'nim mug'dari berilgen jag'dayda bir tovardin' maksimal islep shig'ariliwin bildiredi.

Jetispewshilik bul sizilmada adamlardin' qa'lewi, biraq ja'mi alg'anda O'MSnen tisqarida tutina almawi arqali ko'rsetilgen. Eger bir tovardin' o'ndirisi iymek siziq boylap o'sse, basqa tovardin' o'ndirisi kemeyedi, keri baylanis. Bunday boliw sebebi bir tovardin' o'ndirisin ko'beytiw basqa tovardin' o'ndirisinen , oni kemeytken halda resurslardi jalp etiwdi talap etedi. Iymek siziqtin' qa'legen noqattag'i iymekligi bul eki tovar arasindag'i bir-birine almastiriwdi beredi.

Aomori (prefektura)

Aomori prefekturasi (Yaponsha. 山口県) Yaponiyada jaylasqan prefekturalardin' biri.

Arqa Koreya

Koreya Xalıq Demokratik Respublikası (KXDR) ya'kı Arqa Koreya — Koreya yarımatawında, Qubla Koreya arqasında jaylasqan ma'mleket. Maydanı 120,54 min' km². Xalqı sanı 24 486 550 adam. Paytaxtı — Pxenyan qalası. 9 ta administratıv provinsıyaga ha'm 4 orayg'a boysınıwshı qalalar (Pxenyan, Keson, Xamxın, Chxonjin). Ma'mleket baslıg'ı — prezident. Ma'mleket hu'kimetının' joqarı organı ha'm nızam shig'arıwshı organı — bir palatalı joqarı Xalıq jıyını esaplanadı.

Chexiya

Chexiya (inglis: Czechia) Orta Evropada jaylasqan mamleket. Paytaxtı — Prаgа qalası. Shexiya Arqada Polsha, ha'm shig'ista Slovakiya, ha'm batista Germaniya Federativ respublikası qublada Avstriya menen shegaralas.

Dashoguz

Dashoguz Tu'rkmenistandag'i Dashoguz wa'layatinin' orayi. Xalqi sani : 285,360. Klimati : keskin kontinental.

Ishikabа (prefektura)

Ishikaba prefekturasi (Yaponsha. 長野県) Yaponiyada jaylasqan prefekturalarinin' biri. Paytaxti - Kanazava qalasi.

Kagoshimа (prefektura)

Kagoshima prefekturasi (Yaponsha. 長野県) Yaponiyada jaylasqan prefekturalarinin' biri. Paytaxti - Kogoshima qalasi.

Kanagabа (prefektura)

Kanagaba prefekturasi (Yaponsha. 山口県) Yaponiyada jaylasqan prefekturalardin' biri. Paytaxti - Yokogama qalasi.

Naganо (prefektura)

Nagano prefekturasi (Yaponsha. 長野県) Yaponiyada jaylasqan prefekturalarinin' biri. Paytaxti - Nagano qalasi.

Nagasaki (prefektura)

Nagasaki prefekturasi (Yaponsha. 長崎県) Yaponiyada jaylasqan prefekturalarinin' biri. Paytaxti - Nagasaki qalasi.

Nikaragua

Nikaragua Orayliq Amerika da jaylasqan mamleket.

Nókis

Noʻkis — Qaraqalpaqstan Respublikasınınʻ paytaxtı.

Noʻkis Qaraqalpaqstan Respublikasınınʻ orayında jaylasqan bolıp, Aʻmuʻdaʻriyanınʻ onʻ jagʻasında jaylasqan. Ol tenʻizdinʻ betinen 76 metr uzaqlıta jaylasqan. Qalanınʻ batıs haʻm shıgʻıs taʻrepleri Qızılqum shoʻli menen qorshalgʻan. Arqa boʻlegi Aʻmuʻwdaʻriyanınʻ deltasına tiyip turadı. Qızketken kanalı puʻtkil qaladan oʻtip turadı. Klimatı kontinentallı. 1930-jılı 12-noyabr kuʻni huʻkimet taʻrepinen paytaxttı Toʻrtkuʻlden Noʻkiske almastırıw haqqında maʻsele qabıllandı. 1939-jılı Noʻkis qalası paytaxt boldı.

Qala Oʻzbekistan respublikasınınʻ arqasında, Aral tenʻizine jaqın, uʻsh — Qaraqum, Qızılqum haʻm taslı shoʻl — Uʻstirt platosı, haʻm de keyingi jılları qosılgʻan toʻrtinshisi — Aralqum haʻm Aqqum shoʻlleri qorshawında jaylasqan.

Osakа (prefektura)

Osaka prefekturasi' (Yaponsha. 大阪府) Yaponiyada jaylasqan prefekturalardi'n' biri. Xali'q sani' : 880 48 06 adamdi' quraydi'. Paytaxti' - Osaka qalasi'.

Pukushima (prefektura)

Pukushima prefekturasi (Yaponsha. 山口県) Yaponiyada jaylasqan prefekturalardin' biri.

Saytama (prefektura)

Saytama prefekturasi (Yaponsha. 山口県) Yaponiyada jaylasqan prefekturalardin' biri. Paytaxti Saytama qalasi.

Tashkent

Tashkent — Orayliq Aziyanın' en' u'lken tariyxıy qalalarınan biri - O'zbekistannın' paytaxtı. Orta Aziyanın' Iri sanaat-transport ha'm ma'deniyat oraylarınan biri. Ma'mleketdın' Arqa-shıg'ıs bo'leginde, Tyanshan tawları eteklerınde, 440–480 m biyiklikde, Chırshıq da'ryası alabında jaylasqan. Xalqı 2,340,900 adam (2013). Qala Qazaqstannın' shegarasına jaqın jaylasqan.

Aymag'ı 327,9 km².

2009-jıllda Tashkentdın' 2200 jıllıg'ı belgilendı. Bul mu'na'sibet benen qala infra-ha'm transport dizimi jan'alandı.

Vakayamа (prefektura)

Vakayama prefekturasi (Yaponsha. 長野県) Yaponiyada jaylasqan prefekturalarinin' biri. Paytaxti - Vakayama qalasi.

Vengriya

Vengriya Evropadag'ı ma'mleket.

Xokkaydо (prefektura)

Xokkaydo prefekturasi (Yaponsha. 山口県) Yaponiyada jaylasqan prefekturalardin' biri. Paytaxti Sapporo qalasi.

Yamagushi (prefektura)

Yamagushi prefekturasi (Yaponsha. 山口県) Yaponiyada jaylasqan prefekturalardin' biri. Paytaxti Yamagushi qalasi.

Basqa tillerde

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.