Páskar

Þessi grein fjallar um kristna páska. Sjá einnig Páskahald gyðinga

Páskar (sem upphaflega kemur af hebreska orðinu pesaḥ eða pesach פֶּסַח sem þýðir „fara framhjá“, „ganga yfir“ en kom inn í íslensku gegnum orðið pascha í latínu) er sameiginlegt heiti á einni af aðalhátíðum gyðinga og mestu hátíð í kristnum sið. Þær eiga þó fátt annað sameiginlegt.

Matthias Grünewald Isenheimer Altar Auferstehung

Upphaf páska

Samkvæmt söguhefð gyðinga eiga páskarnir uppruna í útförinni af Egyptalandi (Exodus) er Móses leiddi Ísraelsmenn út úr ánauðinni hjá faraó, gegnum Rauðahafið og eyðimörkina í átt til hins fyrirheitna lands eins og sagt er frá í Biblíunni í 12. kapítula 2. Mósebókar. Þar segir að Guð hafi sagt Móses að hann ætli að „fara um Egyptaland og deyða alla frumburði í Egyptalandi, bæði menn og fénað“ svo að faraó sleppti gyðingum úr landi. Til þess að Guð gæti þekkt hvar gyðingarnir bjuggu var þeim uppálagt að slátra lambi og rjóða blóði þess á dyrastafi hýbýla sinna. Pesah (páskar) hefur í þessum texta verið þýtt sem „framhjáganga“ vegna þess að Drottinn hét að „Er ég sé blóðið, mun ég ganga fram hjá yður, og engin skæð plága skal yfir yður koma, þegar ég slæ Egyptaland“.

Leonardo da Vinci (1452-1519) - The Last Supper (1495-1498)
Síðasta kvöldmáltíðin máluð af Leonardo da Vinci á árunum 1495-1498

Í flestum kristnum kirkjudeildum eru páskar mesta hátíð kirkjuársins enda nefndu kirkjufeðurnir páskana Festum festorum eða hátíð hátíðanna. Tilefnið er upprisa Jesú en kristnir menn trúa því að hann hafi risið upp frá dauðum á þriðja degi eftir að hann var krossfestur einhvern tíma á árabilinu AD 27 til 33. Samkvæmt frásögum í Nýja testamentinu (Matt. 26.-27. kap., Mark. 14.-15. kap., Lúk. 22.-23. kap. og Jóh. 18.-19. kap.) bar handtöku og krossfestingu Jesú upp á páskahátíð gyðinga. Páskalambið varð að tákni fyrir Jesú í hugum kristinna manna því honum var fórnað á sama hátt og lambinu.

Það er með öllu óvíst hvenær kristnir menn fóru að halda upp á páska. Í frumkristni var nefnilega sunnudagurinn haldinn heilagur til áminnis um upprisu Jesú (enda hvíldardagurinn fluttur frá laugardeginum sem gyðingar höfðu og hafa enn sem hvíldardag). Samkvæmt hefðinni og guðspjöllunum dó Jesús á föstudegi og reis upp frá dauðum á sunnudegi. Að öllum líkindum héldu þeir sem snúist höfðu til kristni í fyrstu söfnuðunum og ekki voru gyðingar ekki upp á páska. Samkvæmt kirkjusagnfræðingnum Socrates Scholasticus (fæddur ár 380) hófu kirkjudeildir að halda upp á páska einungis á einstaka svæðum og nefnir meðal annars að hvorki Jesús né postularnir hafi haldið upp á páska ekki frekar enn neinar aðrar hátíðir.[1] Þegar a annarri öld er hins vegar greinilegt að páskahátíðin var orðin föst í sessi. Í lok þeirrar aldar stóðu yfir miklar deilur um tímasetningu atburða þeirra sem páskarnir eiga að minna á. Það var ekki fyrr en við kirkjuþingið í Níkeu 325 sem samþykkt var að páskarnir mundu ekki fylgja tímasetningu páskahátíðar gyðinga heldur fylgja fullu tungli næst jafndægri á vori eftir allflókinni reglu.

Páskadagur, 2000-2020
Ár Vestræn kristni Austræn kristni
2000 23. apríl 30. apríl
2001 15. apríl
2002 31. mars 5. maí
2003 20. apríl 27. apríl
2004 11. apríl
2005 27. mars 1. maí
2006 16. apríl 23. apríl
2007 8. apríl
2008 23. mars 27. apríl
2009 12. apríl 19. apríl
2010 4. apríl
2011 24. apríl
2012 8. apríl 15. apríl
2013 31. mars 5. maí
2014 20. apríl
2015 5. apríl 12. apríl
2016 27. mars 1. maí
2017 16. apríl
2018 1. apríl 8. apríl
2019 21. apríl 28. apríl
2020 12. apríl 19. apríl

Aðdragandi páska

Lengi vel var sá siður í kaþólsku kirkjunnifasta í 40 daga fyrir páska sem innlifun í píningu og píslarvætti Jesú og er sú fasta kölluð langafasta. Rétttrúnaðarkirkjan heldur enn í þennan sið. Fastan fólst í því að ekki mátti neyta kjötmetis. Dagana þrjá áður en fastan hófst, sem kallaðir voru föstuinngangur, var haldin hátíð sem nefnd var kjötkveðjuhátíð og er enn mikil hátíð í mörgum kaþólskum löndum. Fyrsti dagurinn í föstunni var nefndur öskudagur en þann dag voru trúaðir blessaðir í kirkjunni og fengu krossmark dregið á enni með ösku. Fimmti sunnudagur í föstu var boðunardagur Maríu, þegar María mey fékk boð Gabríels erkiengils um að hún væri hafandi og mundi fæða son Guðs.

Dymbilvika og páskarnir

Russian Resurrection icon
Rússneskur íkon af upprisu Jesú frá 16. öld.

Síðasta vikan fyrir páska er oftast nefnd dymbilvika eða kyrravika á íslensku en hún hefur gengið undir ýmsum nöfnum gegnum aldirnar.[2]</ref> Þar á meðal má nefna dymbildagar, dymbildagavika, dymbildægur, dymbilvika, passíuvika, efsta vika, helga vika, helg dagar og píningarvika.

Dymbilvikan hefst með pálmasunnudegi en samkvæmt Mattheusarguðspjallinu reið Jesú þann dag á asna inn í Jerúsalem til að halda páska gyðinga, margir fögnuðu honum með því að veifa pálmagreinum og hylltu hann sem konung og frelsara. Á fimmtudeginum borðaði Jesús með lærisveinum sínum í síðasta sinn og er það nefnt síðasta kvöldmáltíðin. Dagurinn er nefndur skírdagur vegna þess að Jesús þvoði fætur lærisveina sina fyrir máltíðina, en skír í þessu samhengi þýðir hreinn. Föstudagurinn langi snýst allur um sakfellingu Jesú, krossfestingu og dauða. Páskahátíð gyðinga Pesach, var haldin á laugardeginum á sabbatinu. Þennan dag lá öll starfsemi niðri en daginn eftir, á sunnudeginum, var venjulegur virkur dagur. Það var þá sem María Magdalena og María móðir Jakobs, samkvæmt, Markúsarguðspjallinu 16. kafla, sáu að Jesús var ekki lengur í gröfinni því að hann hafði risið upp frá dauðum. Kristnir menn halda þess vegna páskadaginn sem gleði og fagnaðardag. Jesús lifði þrátt fyrir að hafa verið tekinn af lífi á krossinum og það gerir páskana að mestu hátíð kristinna manna og forsendu kristinnar trúar.

Samkvæmt guðspjöllunum birtist Jesús mörgum og víða eftir upprisuna allt fram að uppstigningardegi 40 dögum eftir páska, þá steig hann til himna og situr þar við hægri hönd Guðs.

Hvenær eru páskar?

Tímasetning páska hefur ekki alltaf verið sú sama. Samkvæmt tímatali gyðinga (sem er tungltímatal) ber páska alltaf upp á 14. daginn í vormánuðinum Nisan en þá er alltaf fullt tungl. Kristnir menn fluttu fljótlega páskadaginn yfir á næstkomandi sunnudag enda álitu þeir að Jesús hafi endurrisið á þeim vikudegi. Allt frá árinu 325 ber páskadaginn ætíð upp á fyrsta sunnudag eftir fyrsta fulla tungl eftir jafndægri á vori. Tunglfyllingardagur þessi er þó ekki raunveruleg tunglfylling heldur er hann reiknaður út samkvæmt ákveðinni reglu en fylgir þó oftast raunverulegri tunglfyllingu nokkuð náið.[3] Í vestrænni kristni geta páskar allra fyrst verið 22. mars og seinast 25. apríl.[4]

Nýtt tímavandamál kom upp þegar júlíanska tímatalið var yfirgefið fyrir það gregoríanska á 14 til 16 öld. Stærsti hluti rétttrúnaðarkirknanna fylgdu áfram júlíanska tímatalinu í kirkjuárinu. Þess vegna ber páskana þar upp á aðra daga en í öðrum kirkjudeildum.

Frídagur á Íslandi

Mánudagurinn eftir páska, annar í páskum, er almennur frídagur á Íslandi. Einnig var fram til ársins 1770 þriðji í páskum almennur frídagur, en það ár var hann afhelgaður. Eins var um þriðja í jólum, þrettándinn og þriðja í hvítasunnu, sem einnig höfðu verið helgi-og frídagur, þar sem konungi fannst íslensk alþýða hafa of mikið af almennum frídögum.

Tilvísanir

  1. Theresa Urbainczyk, Socrates of Constantinople: Historian of Church and State (Ann Arbor: University of Michigan Press, 1997). ISBN 0-472-10737-2.
  2. Vísindavefurinn:Af hverju eru páskarnir ekki alltaf á sama tíma?“ (Skoðað 20.5.2018)
  3. Astronomical Society of South Australia Einföld aðferð að reikna út alla páskadaga frá AD 326 til 4099.
  4. Vísindavefurinn:Af hverju eru páskarnir ekki alltaf á sama tíma?“ (Skoðað 20.5.2018)

Tenglar

Kristnar hátíðir

Aðventa | Jól | Pálmasunnudagur | Dymbilvika | Páskar | Uppstigningardagur | Hvítasunnudagur | Allraheilagramessa

1179

Árið 1179 (MCLXXIX í rómverskum tölum)

Austurríki

Austurríki (þýska: Österreich) er landlukt ríki í Mið-Evrópu með um 8,8 milljónir íbúa (1. janúar 2018. Landið er sambandslýðveldi níu sambandsríkja. Höfuðborg þess er Vín. Hálendi Alpafjallanna einkennir landslag Austurríkis en í norðri og suðri eru Bæheimsskógur og Pannóníska sléttan. Austurríki var um aldir hluti af hinu heilaga rómverska keisaradæmi en varð að austurríska keisaradæminu við upplausn þess í byrjun 19. aldar. Þegar Prússland hafði forgöngu um að sameina þýsku ríkin í keisaradæmið Þýskaland síðla á 19. öld stóð Austurríki utan þess. Austurríki er nú aðildarríki að NATO og er meðlimur Evrópusambandsins.

Aðventa

Aðventa (úr latínu: Adventus - „koman“ eða „sá sem kemur“) er í Kristni fjórir síðustu sunnudagarnir fyrir jóladag. Ef aðfangadag ber upp á sunnudegi verður hann fjórði sunnudagurinn í aðventu.

Latneska orðið adventus er þýðing á gríska orðinu parousia, sem almennt vísar til Endurkomu Krists. Fyrir kristna, skiptist aðventu því í annarsvegar eftivæntingu eftir fæðingarhátíð Krists, Jólunum, og hinsvegar endurkomu Krists.

Belgía

Belgía (hollenska: België; franska: Belgique; þýska: Belgien) er konungsríki í Vestur-Evrópu sem á landamæri að Hollandi, Þýskalandi, Lúxemborg og Frakklandi. Auk þess liggur strönd Belgíu að Norðursjó. Belgía liggur á mörkum germönsku og rómönsku Evrópu og skiptist sjálft á milli þessara menningarheima, þar sem í norðurhluta landsins, Flæmingjalandi (Vlaanderen), er töluð hollenska, en í suðri hlutanum, Vallóníu (Wallonie) er töluð franska. Þýska er töluð í austurhluta landsins. Brussel, hin tvítyngda höfuðborg landsins, liggur í Flandri, nálægt mörkum að Vallóníu. Belgía er ein af stofnþjóðum Evrópusambandsins og eru höfuðstöðvar þess í Brussel. Evrópskar höfuðstöðvar NATÓ eru einnig staðsettar í landinu og EFTA samtökin eru með stórt útibú þar. Í Belgíu búa rúmlega 10,8 milljónir manna á um 30 þús km2 svæði.

Dymbilvika

Dymbilvika (páskavika, kyrravika, dymbildagavika) er vikan fyrir páska og síðasta vika lönguföstu. Hún hefst á pálmasunnudag og lýkur á laugardeginum fyrir páskadag. Í kristinni trú er venjan að tileinka þessa viku kyrrð og íhugun guðspjallanna. Á páskadag hefst svo páskavikan. Dymbilvika heitir einnig öðru nafni efsta vika, þ.e. síðasta vikan fyrir páska. Nafnið kyrravika bendir svo á að í þessari viku skyldu menn vera hljóðari og hæglátari en nokkru sinni endranær og liggja á bæn.

Fleirtala

Fleirtala (skammstafað sem ft.) er hugtak í málfræði og tala, sem gefur oftast til kynna fleiri en eitt fyrirbæri.

Dæmi:

Mörg orð hafa tvær eða jafnvel fleiri mismunandi fleirtölur eins og orðið kleinuhringur sem getur bæði verið „kleinuhringir“ eða „kleinuhringar“ í fleirtölu. Til að sjá fleiri dæmi má skoða listann yfir mismunandi rithætti íslenskra orða.

Föstudagurinn langi

Föstudagurinn langi er síðasti föstudagur fyrir páska. Þá minnast kristnir menn píslargöngu Jesú, krossfestingar hans og dauða á krossi, en samkvæmt guðspjöllunum gerðust þessir atburðir á síðasta föstudag fyrir páska. Þá var Jesú krossfestur ásamt tveimur ræningjum sem höfðu einnig verið dæmdir til krossfestingar.

Holland

Konungsríkið Holland (hollenska: Koninkrijk der Nederlanden) er vesturevrópskt land staðsett við Norðursjó. Það er 41.548 km² að stærð og er stór hluti landsins er neðan sjávarmáls. Landið var efnahagslegt stórveldi frá 16. öld til 18. aldar. Holland er í Evrópusambandinu. Höfuðborgin er Amsterdam, þó svo að stjórnsýsla landsins sé í Haag.

Hræranlegar hátíðir

Hræranlegar hátíðir eru kristilegir hátíðisdagar sem ber upp á mismunandi mánaðardaga almannaksársins en breytast í samræmi við þann mánaðardag sem páskar kom upp á en hvernig þeir falla að árinu er reiknað eftir flókinni formúlu. Breytilegt er eftir kirkjudeild hverjir dagarnir eru, þó flestar hafi þá sem þekktastir eru í vesturkirkjunni. Hræranlegir hátíðisdagar eru einnig í öðrum trúarbrögðum.

Hvítasunnudagur

Hvítasunnudagur (áður fyrr stundum nefndur hvítdrottinsdagur, píkisdagur eða pikkisdagur) er hátíð í kirkjuári kristinnar kirkju. Hann er 49. dagurinn eftir páskadag og tíundi dagurinn eftir uppstigningardag. Forngrískt heiti hans er πεντηκοστή [ἡμέρα] (pentekostē [hēmera]) sem merkir fimmtugasti (dagur). Dagsins er minnst sem þess dags þegar heilagur andi kom yfir lærisveinana og aðra fylgjendur Jesú eins og lýst er í Postulasögunni.

Jól

Jól eru ein af trúarhátíðum kristinna. Í dagatali nútímans er hinn eiginlegi Jóladagur er 25. desember en víða stendur hátíðin yfir frá 24. desember til 6. janúar.

Hátíð á þessum tíma árs á sér upphaflega heiðin uppruna og heimildir til aftur fyrir kristni um miðsvetrarhátíðir á þessum tímamótum og að kirkjan hafi tekið þær hátíðir yfir þegar þjóðir sem héldu miðsvetrarhátíðir tóku upp kristni.

Hin kristna hátíð er haldin í minningu fæðingar Jesú, sonar Maríu meyjar. Í kristinni trú er Jesús sonur Guðs (Drottins), Kristur (hinn smurði), Messías, sem spámennirnir sem getið er um í gamla testamenti Biblíunnar spáðu fyrir að myndi koma. Jól eru haldin um allan hinn kristna heim og víða annars staðar, jafnvel þar sem kristni er í miklum minnihluta.

Hátíðin er þó ekki á sama tíma alls staðar. Hjá mótmælendum og rómversk kaþólskum eru jól haldin á jóladag þann 25. desember. Þó byrjar sumstaðar bæði helgi dagsins klukkan 18 á aðfangadag jóla og einnig haldið upp á 26. desember, annan í jólum, Stefánsdag. Í austurkirkjunni eru jólin haldin um það bil hálfum mánuði síðar eða þann 6. janúar sem er eldri dagur fyrir þessa hátíð en 25. desember. Þeir sem miða við 25. desember halda aftur á móti upp á þann dag sem hinn þrettánda dag jóla. Á Íslandi sem og á hinum Norðurlöndunum er þetta eina kirkjulega hátíðin sem eitthvað verulega er haldið upp á.

Listi yfir hátíðardaga íslensku þjóðkirkjunnar

Listi yfir hátíðardaga Íslensku Þjóðkirkjunnar, það er þeir dagar sem marka kirkjuár hennar.

Páskadagur

Páskadagur (latína: Dominica Resurrectionis Domini) er sunnudagur í páskum, en páskar eru haldnir fyrsta sunnudag eftir að tungl verður fullt næst eftir vorjafndægur.

Samkvæmt trúarhefð kristinna manna var það á sunnudeginum á páskum gyðinga sem María Magdalena og María móðir Jakobs (Markúsarguðspjallið 16. kafla) sáu að Jesús var ekki lengur í gröfinni því að hann hafði risið upp frá dauðum. Kristnir menn halda þess vegna páskadaginn sem gleði og fagnaðardag. Jesús lifði þrátt fyrir að hafa verið tekinn af lífi á krossinum og það gerir páskana að mestu hátíð kristinna manna og forsendu kristinnar trúar.

Varast ber að rugla páskadeginum saman við pálmasunnudag (dominica de palmis) sem er næsti sunnudagur fyrir páska og er helgidagur í minningu innreiðar Jesús í Jerúsalem. Páskadagur er stundum kallaður páskasunnudagur af misgáningi, en á íslensku er löng hefð fyrir því að tala eingöngu um páskadag.

Páskaegg

Páskaegg kallast sérstakt skraut, sem er annaðhvort skreytt egg, eða í laginu eins egg og notað er til að fagna páskum eða vorkomu. Í kristni tákna páskaegg tóma steindys Jesús,

Páskahald gyðinga

Páskahátíð gyðinga sem er nefnd Pesaḥ á hebresku פֶּסַח( [pèsaḥ]), einnig skrifað Pesach, er ein af þremur meginhátíðum Gyðinga og er haldið upp á hana frá þeim 15. í mánuðinum nisán. Eigi má snerta venjulegan kornmat eða sýrðar brauðvörur meðan á hátíðinni stendur.

Skírdagur

Skírdagur er síðasti fimmtudagur fyrir páska. Hann var upphafsdagur hinnar fornu páskahátíðar Gyðinga. Þennan dag minnast kristnir þess að kristur þvoði fætur lærisveinanna fyrir hina heilögu kvöldmáltíð sem kölluð hefur verið síðasta kvöldmáltíðin.

Tékkland

Tékkland (áður Tékkía,,,, tékkneska: Česko; opinberlega Lýðveldið Tékkland, tékkneska: Česká republika) er landlukt ríki í Mið-Evrópu og vestasta land gömlu austantjaldsríkjanna. Landið var stofnað 1. janúar 1993 þegar Tékkóslóvakíu var skipt upp í tvo hluta, Tékkland og Slóvakíu. Höfuðborgin er Prag og er hún jafnframt stærsta borg landsins.

Ungverjaland

Lýðveldið Ungverjaland (ungverska: Magyarország, Magyar Köztársaság) er landlukt ríki í Mið-Evrópu, rétt austan Alpafjalla. Það er rúmlega 93 þús km2 að stærð og voru vesturlandamærin að Austurríki jafnframt hluti járntjaldsins. Landið var fyrsta austurevrópska ríkið til að ganga í NATO í mars 1999. 1. maí 2004 fékk það inngöngu í Evrópusambandið. Íbúar eru 10 milljónir. Höfuðborgin er Búdapest.

Uppstigningardagur

Uppstigningardagur (upprisudagur eða uppstigudagur) er fimmtudagur 40 dögum eftir páska. Hann er helgidagur kristinna til minningar um himnaför Jesú. Á ári aldraðra 1982 var uppstigningardagurinn valin kirkjudagur aldraðra á Íslandi í samráði við Ellimálanefnd þjóðkirkjunnar.

Á uppstigningardag, tíu dögum fyrir hvítasunnu samkvæmt Biblíunni, var Drottinn „upp numinn til himins" að lærisveinunum ásjáandi og „ský huldi hann sjónum þeirra“. Síðan stendur:

„Er þeir störðu til himins á eftir honum, þegar hann hvarf, þá stóðu hjá þeim allt í einu tveir menn í hvítum klæðum og sögðu: „Galíleumenn, hví standið þér og horfið til himins? Þessi Jesús, sem varð upp numinn frá yður til himins, mun koma á sama hátt og þér sáuð hann fara til himins.“

Á öðrum tungumálum

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.