London

London (stundum á íslensku Lundúnir) er höfuðborg Englands og Bretlands. Í London hefur verið byggð í meira en tvö þúsund ár. London er fjölmennasta borg Evrópusambandsins og þriðja fjölmennasta borg Evrópu eftir Moskvu og Ankara. Í London búa um 8,5 milljónir (2013). Allt að 13 milljónir manna búa í London ásamt úthverfum.

London er heimsborg í þeim skilningi að hún er einn af leiðandi viðskipta-, stjórnmála- og menningarkjörnum heimsins og hefur verið um árabil. Í dag hefur borgin gríðarleg áhrif á heimsvísu og er þekkt fyrir fjármálastarfsemi sína, næturlíf, tísku og listir. Í London er sannkallað fjölmenningarlegt samfélag, yfir 300 mismunandi tungumál eru töluð þar.

Á stóra Lundúnasvæðinu eru fjórir staðir á heimsminjaskrá UNESCO: Tower of London, söguleg byggð Greenwich, Konunglegi grasagarðurinn og svæðið umhverfis Westminsterhöll, Westminster klaustur og kirkju heilagrar Margrétar.

Nálægt London eru fimm alþjóðaflugvellir sem eru algengir viðkomustaðir ferðamanna. Í borginni eru margir frægir ferðamannastaðir s.s. Westminsterhöllin, Tower-brúin, Buckinghamhöll og Big Ben auk heimsfrægra safna eins og Þjóðminjasafn Bretlands og Listasafn Bretlands. Thames-áin rennur gegnum borgina.

Borgarstjóri Lundúna er Sadiq Khan sem tók við embætti af Boris Johnson í maí 2016.

London
Lundúnir
London Lead Image

Efst: sjóndeildarhringur Lundúnaborgar, Miðja: Westminsterhöll, Neðst til vinstri: Tower-brúin, Neðst til hægri: Tower of London.
Staðsetning sveitarfélagsins

London í Englandi
Land
Svæði
Sýsla
England
London
Stór-Lundúnasvæðið
Stofnuð 50 e.Kr. sem Londinium
Undirskiptingar Lundúnaborg og 32 borgarhlutar
Flatarmál
 – Samtals

1,572 km²
Hæð yfir sjávarmáli 24 m
Mannfjöldi
 – Samtals
 – Þéttleiki
(2013)
8.416.535
5.354/km²
Borgarstjóri Sadiq Khan
Póstnúmer ýmsir
Tímabelti GMT
www.london.gov.uk

Saga

Uppruni London

Talið er að Rómverjar hafi sest að, þar sem nú er London, um 43 e.Kr., í kjölfar innrásarinnar í Bretlandi, og nefnt byggð sína Londinium. Þó er talið víst að uppruni nafnsins sé eldri en keltneskur en Keltar voru fyrir í landinu þegar Rómverjar komu.[1]

Um 61 e.Kr. réðist keltneski ættbálkurinn Iceni, undir stjórn Boudicu drottningu, á borgina og brenndi til kaldra kola. Uppúr árinu 100 hafði orðið töluverður uppvöxtur og var London þá orðin stærri en Colchester, helsta vígi Rómverja á Englandi. Næstu aldirnar stækkaði London og náði 60 þúsund manna íbúatölu áður en borgin tók að hnigna samfara hnignun Rómaveldis og á 5. öld var hún nánast yfirgefin.

Um 600 höfðu Engilsaxar gert nýtt aðsetur, kallað Lundenwic, í u.þ.b. 1 km fjarlægð frá gamla rómverska virkinu, á svipuðum slóðum og þar sem nú er Covent Garden. Þar var líklegast höfn við mynni Fleet-árinnar fyrir fiskveiðar og verslun. Verslun jókst þar til hrikalegt bakslag kom árið 851, þegar varnir nýju borgarinnar brugðust algerlega gegn máttugum víkingum sem rændu borgina og brenndu hana svo til grunna. Víkingatíminn stóð stutt. Tuttugu árum seinna samdi Alfreð mikli, nýi konungur Englands, um frið við víkinga og færði borgina aftur á sinn upprunalega stað, inn fyrir rómversku virkisveggina, og kallaði borgina Lundúnaborg (e. Lundenburgh). Upprunalega borgin varð síðan Ealdwīc („gamlaborg“), nafn sem notað er enn þann dag í dag sem Aldwych.

Í kjölfarið, undir stjórn ýmissa konunga, dafnaði London og varð mikilvæg alþjóðleg verslunarborg og stjórnmálalegt aðsetur. Árásir víkinga hófust aftur seint á 10. öldinni og náðu hámarki um 1013 þegar þeir sátu um borgina undir stjórn danska konungsins Knúts og neyddu enska konunginn Aethelred til að flýja. Í endurárás skömmu síðar, náði her Aethelred að vinna sigur á víkingum með því að toga niður Tower Bridge með danska setuliðinu á henni og enn einu sinni var London komin á réttan kjöl.

Canute tók við ensku krúnunni árið 1017 og stjórnaði borg og landi allt fram til 1042. Við dauða Canute komst krúnan aftur undir engilsaxneskt vald undir ráðvöndum stjúpsyni hans, Játvarði góða, sem endurstofnaði Westminster Abbey (Westminster klaustur) og stækkaði höllina í Westminster. Á þessum tíma var London orðin stærsta og efnaðasta borgin á öllu Englandi en þrátt fyrir það var aðalaðsetur stjórnarinnar enn í Winchester.

Normannar og miðalda London

London 1300 Historical Atlas William R Shepherd (died 1934)
Lundúnaborg árið 1300.

Í kjölfar sigurs í orrustunni við Hastings var Vilhjálmur bastarður, þáverandi hertogi af Normandy, krýndur konungur Englands, í nýlega kláruðu Westminster klaustri, á jóladag 1066. Vilhjálmur veitti borgurum London ákveðin forréttindi á meðan á byggingu kastala í suðvestur horni borgarinnar stóð, til að halda borgurunum góðum. Þessi kastali var síðar stækkaður af öðrum konungum sem Tower of London og gegndi fyrst hlutverki sem konunglegt aðsetur en síðar sem fangelsi.

Árið 1097 byrjaði Vilhjálmur 2. að byggja Westminster salinn, nálægt klaustrinu með sama nafni. Salurinn varð grunnurinn að nýju höllinni í Westminster, sem var aðalaðsetur aðalsins á miðöldum. Westminster varð fljótlega aðsetur konunglega dómsstólsins og stjórnvalda og er það enn þann dag í dag. Á meðan var nágrannaborgin Lundúnaborg miðstöð viðskipta og verslunar og dafnaði undir eigin stjórn. Á endanum uxu borgirnar saman og mynduðu undirstöðu nútíma London. London tók við af Winchester sem höfuðborg Englands á 12. öld.

Hörmungar skullu á þegar svarti dauði geisaði um miðja 14. öldina en þriðjungur borgarbúa lét lífið í farsóttinni.[2] En London slapp að mestu við innrásir og borgarastríð á miðöldum, ef frá er skilin bændabyltingin árið 1381.

Endurreisn og nýöld

Eftir vel heppnaðan sigur á spænska sjóhernum árið 1588, gerði stjórnmálalegur stöðugleiki London kleift að stækka og dafna enn meir. Árið 1603, varð Jakob 6. konungur bæði Englands og Skotlands. And-kaþólsk stefna hans og grimmileg lög voru almúganum ekki að skapi og gerðu hann afar óvinsælan. Þann 5. nóvember 1605 var gerð tilraun til að ráða hann af dögum.

Svarti dauði olli miklum usla í London snemma á 17. öldinni sem leiddi af sér pláguna miklu í London sem stóð frá 16651666. Þetta var síðasta stóra plágan í Evrópu, hugsanlega að þakka brunanum mikla sem fylgdi strax í kjölfarið og breiddist um viðarhús London eins og eldur í sinu og drap líklegast flestar smitberandi rottur. Endurbygging borgarinnar tók síðan yfir tíu ár.

Seinni saga

Á 18. öld var borgin plöguð af glæpum og fátækt. Löggæsla var efld og refsingar voru þungar; yfir 200 brot földu í sér dauðarefsingu. Frá 1835 til 1925 var London stærsta borg heims og varð hún mesta fjármálamiðstöðin. Borgin varð fyrir sprengjuárásum Þjóðverja í fyrri og seinni heimsstyrjöld og létust um 30.000. Stuttu eftir stríð voru þó sumarólympíuleikarnir haldnir í borginni. Innflytjendum frá Breska samveldinu fjölgaði.

Á 7. og 8. áratugnum varð borgin miðstöð menningarbyltinga ungmenna, pönk varð til að mynda vinsæl stefna. Á aldamótunum voru byggðar byggingar eins og Millennium Dome og London Eye.

Þann 6. ágúst 2011 brutust óeirðir út í mörgum hverfum í London vegna dauða Mark Duggan, manns sem var skotinn til bana af lögreglunni.

Sumarólympíuleikarnir voru á ný haldnir í borginni árið 2012. Borgarbúum hefur fjölgað frá 9. áratugnum þegar þeir voru um 6,8 milljónir en nú eru þeir 8,6 milljónir (2015).

Landafræði

Skýring

London SPOT 1005
Vestur- og Mið-London séð frá gervihnetti.

Skýring London er óviss vegna háttar á sem borgin hefur vaxið. Miðborgin í London er Lundúnaborg (e. City of London) sem heitir oft „the City“ eða „the Square Mile“ í daglegu tali. Borgarsvæðið stækkaði margfalt á Viktoríutímabilinu og aftur á millistríðsárunum, en staðnæmdist á fimmta áratugnum vegna Seinni heimsstyrjaldarinnar. Síðar hættu uppbyggingar vegna takmarkanir af borgarstjórninni sem sem eru hannaðar til að hindra uppbyggingar uppi í sveiti.

Lundúnaborg liggur í miðju Stór-Lundúnasvæðisins og er umkringd af mörgum borgarhlutum. Þessu svæði er stjórnað af yfirvaldi Stór-Lundúnasvæðisins. Það er líka annað svæði, þéttbýli Stór-Lundúnasvæðisins, sem nær yfir svæði stærri en Stór-Lundúnasvæðið. Útan við þetta liggja margar borgar, bæir og þorp frá hverjum ferðast vinnuferðalangar daglega, þetta svæði heitir vinnuferðalangabelti Lundúna.

Fjörutíu prósent Stór-Lundúnasvæðisins liggur í London-póstumdæminu og hefur orðið „London“ í heimilisfangi. London-símanúmersvæðið nær yfir líkt svæði, enda þótt notu ekki sum svæði í Stór-Lundúnasvæðinu London-símanúmer. Stundum er M25-hraðbrautin notuð til að útskýra London-svæðið og landamæri Stór-Lundúnasvæðisins eru í samræmi við hraðbrautina á nokkrum stöðum. Stor-Lundúnasvæðið skiptist í innri og ytri London fyrir tölfræðilegan tilgang, og oft er talið um svæðin Norður-, Suður-, Austur- og Vestur-London.

Metropolitan Police-svæði er því umdæmi stjórnað af Metropolitan Police-lögregluliðinu og er harkalega í samræmi Stór-Lundúnsvæðið. Nútímalegi miðpunktur borgarinnar er Charing Cross, en Rómverjar merktu miðpunkt rómversku borgarinnar Londinium með steini. Er enn hægt að sjá þennan stein í Cannon Street.

Borgarhlutar

Það eru mikil nágrenni í Lundúnasvæðinu og líka mikil heiti notuð til að lýsa þessi svæði (til dæmis Bloomsbury, Knightsbridge, Mayfair, Whitechapel og Fitzrovia). Þessi eru annaðhvort óformleg heiti eða gömlu heiti þorpanna og bæjanna sem eru núna í samliggjandi þéttbýlum. Þessi heiti hafa verið í notkun samkvæmt venju en það eru ekki opinber landamæri til að afmarka þessi svæði.

Stór-Lundúnasvæðið skiptist í þrjátíu og þrjá borgarhluta. Þetta kerfi er síðan 1965.

  1. Lundúnaborg
  2. Westminsterborg
  3. Kensington og Chelsea*
  4. Hammersmith og Fulham
  5. Wandsworth
  6. Lambeth
  7. Southwark
  8. Tower Hamlets
  9. Hackney
  10. Islington
  11. Camden
  12. Brent
  13. Ealing
  14. Hounslow
  15. Richmond
  16. Kingston*
  17. Merton
LondonNumbered
  1. Sutton
  2. Croydon
  3. Bromley
  4. Lewisham
  5. Greenwich
  6. Bexley
  7. Havering
  8. Barking og Dagenham
  9. Redbridge
  10. Newham
  11. Waltham Forest
  12. Haringey
  13. Enfield
  14. Barnet
  15. Harrow
  16. Hillingdon
†† ekki borgarhluti
* konunglegur borgarhluti

Menning

Skemmtun

Plaza de Piccadilly Circus en Londres
Piccadilly Circus

Margir skemmtistaðir í London eru staðsettir á West End-svæðinu í Westminsterborg. Leicester Square er torg í West End umkringt af mörgum kvikmyndahúsum og þar eru haldnar alþjóðlegar frumsýningar kvikmynda. Nálægt torginu er Piccadilly Circus sem er þekkt fyrir stórar rafmagnsauglýsingar.[3] Þar eru mörg leikhús og barir, krár, næturklúbbar og veitingahús. Í grenndinni er Chinatown, kínverska hverfið í London, og austan megin við það er Covent Garden, verslunarhverfi þar sem eru margar sérverslanir. Konunglegi ballettinn (Royal Ballet), Enski þjóðarballettinn (English National Ballet), Konunglega óperan (Royal Opera) og Enska þjóðaróperan (National English Opera) eru öll staðsett í London og sýna í leikhúsunum Royal Opera House, Coliseum, Sadler’s Wells og Royal Albert Hall auk þess sem þau fara með sýningar um Bretland.[4] Í Islington er gatan Upper Street, sem nær 1,6 km norður frá Angel og er með fleiri bari og veitingahús en nokkur önnur gata í Bretlandi.[5] Fjölsóttasta verslunarhverfið í Evrópu er Oxford Street, verslunargata næstum 1,6 km að lengd, sem gerir hana lengstu verslunargötu í heimi. Þar eru margar búðir og deildaverslanir, til dæmis Selfridges.[6] Harrods-deildaverslunin er í Knightsbridge, sem liggur suðvestan megin við Oxford Street. Hönnuðirnir Vivienne Westwood, Galliano, Stella McCartney, Manolo Blahnik, Jimmy Choo og fleiri vinna í London. Lista- og tískuskólarnir í London eru frægir um allan heim enda er London alþjóðleg tískumiðstöð eins og París, Mílanó og New York.

Minjasöfn og listasöfn

Mörg minjasöfn, listasöfn og önnur samtök eru staðsett í London. Náttúrugripasafnið (um líf- og jarðfræði), Vísindasafnið og Victoria og Albert-safnið (um hönnun og tísku) eru öll saman í „safnahverfinu“ í South Kensington. Þjóðminjasafn Bretlands er staðsett í Bloomsbury og hýsir söfn frá um allan heim. Þjóðbókasafn Bretlands við St Pancras er þjóðbókasafn Bretlands og hýsir yfir 150 milljónir hluta. Það eru líka víðtæk listasöfn í borginni, sérstaklega á Listasafni Bretlands og á listasöfnum Tate Britain og Tate Modern.

Samgöngur

London er með viðamikið samgangnakerfi og samgöngur eru einar af fjórum stefnusviðum sem borgarstjórni London sér um.[7] Hins vegar er fjárhagseftirlit borgarstjórnans takmarkað, til dæmis stjórnar hann ekki þunglestarkerfinu, en frá og með nóvember 2007 tók hann stjórn yfir North London Railway og London Overground.[8] Transport for London er fyrirtæki sem stjórnar almenningssamgangnakerfinu, sem er eitt af fjölsóttustu samgangnakerfunum í heimi, en hefur vandamál með stíflun og áreiðanleika. Það er núna mikil fjárfesting til að leysa þessi vandamál: 7 milljarðar breskra punda hafa verið gefnir til að bæta kerfinu á undan byrjun Ólympíuleikanna ársins 2012 (sem tekur sér stað aðallega í Stratford).[9] Samgangnakerfið í London hefur verið nefnt besta í heimi.[10] Að fara á reiðhjól verður vinsælla í London. London Cycling Campaign er herferð sem biður fyrir betri aðstaða fyrir hjólreiðamenn í borginni.[11]

Járnbrautir

Westminster.tube.station.jubilee.arp
Westminster járnbrautarstöð í neðanjarðarlestakerfi Lundúnaborgar.

Neðanjarðarlestakerfi Lundúnaborgar er í miðju samgangnakerfisins og er með ellefu leiðir sem tengja saman. Það er elsta, lengsta og fjölsóttasta neðanjarðarlestakerfið í heimi, og var stofnað árið 1863. Kerfið var með fyrstu rafmögnuðu neðanjarðarjárnbrautina í heimi sem hét City & South London Railway, og var tekin í notkun árið 1890. Um það bil 3 milljónir manna ferðast daglega í neðanjarðarlestkerfinu, eða um 1 milljarðar ferða árlega. Neðanjarðarlestakerfið þjónar miðborg Lundúna og mörgum úthverfum í norðurhluta borgarinnar, en í suðurhlutanum er víðtækt úthverfalestkerfi.

Annað lestakerfi, sem heitir Docklands Light Railway (eða DLR) og notar minni og léttari lestir, opnaði árið 1987. Þetta kerfi nær yfir Austur-London og Greenwich, báðumegin við Thames-ána. Ferju- og milliborgajárnbrautir ná ekki í gegnum miðju borgarinnar, heldur ná þær að fjórtán endastöðvum í kringum sögulega miðju borgarinnar. Það er ein undantekning, það er að segja Thameslink-lestin sem First Capital Connect stjórnar, með endastöðvar í Bedford, Brighton og Moorgate. Frá tíunda áratugnum hefur aukið álag á léttlestarkerfið og neðanjarðarlestkerfið gert að verkum að kröfur hafa orðið háværari, sérstaklega frá viðskiptalífinu og Bæjarstjórn Lundúnaborgar, um að Crossrail-verkefninu verið hrint í framkvæmd, en það er þunglestarkerfi sem liggur frá austri til vesturs og kostar 10 milljarða breskra punda. Leyfi fékkst fyrir verkefninu í október árið 2007.

Eurostar háhraðalestir tengir St Pancras-lestarstöð við Lille og París í Frakklandi og Brussel í Belgíu.

Strætisvagnar

Strætisvagnakerfi Lundúna er eitt hið stærsta í heimi. Það starfar allan sólarhringinn, með 8.000 strætisvagna, 700 leiðir og 6 milljónir farþega daglega. Árið 2003 voru ferðir 1,5 billjónir, sem eru fleiri en í neðanjarðarlestakerfinu. Árlegar tekjur eru 850 milljónir breskra punda.

Flugvellir

London er stór alþjóðleg flugmiðstöð og hefur stærstu borgarlofthelgi heimsins. Átta flugvellir hafa orðin „London-flugvöllur“ í nafni sínu en megnið af flugumferðinni fer um fimm flugvelli. London Heathrow-flugvöllur er einn fjölsóttasti flugvöllur í heimi og þar eru höfuðstöðvar British Airways. London Gatwick-flugvöllur hefur ámóta mikla umferð og þangað fljúga nokkur ódýr flugfélög. Bæði London Stansted-flugvöllur og London Luton-flugvöllur þjóna ódýrum og fljótum flugfélögum. London City-flugvöllur er minnsti flugvöllurinn í London og er aðallega fyrir viðskiptaferðamenn. Útþensla flugvallanna í London er mikið ágreiningsmál.

Heimildir

  1. Svavar Sigmundsson. „Af hverju eru erlend borgarnöfn þýdd eða þeim breytt í íslensku máli, til dæmis Lundúnir, Kaupmannahöfn, o.s.frv.?“. Vísindavefurinn 11.2.2009. http://visindavefur.is/?id=48711. (Skoðað 11.2.2009).
  2. Ibeji, Mike (10. mars 2011). „Black Death“. BBC. Sótt 12. mars 2019.
  3. „Piccadilly Lights“. Land Securities. Sótt 3. nóvember 2008.
  4. „Theatres and concert halls“. Your London. Afrit af upprunalegu geymt þann 2008-02-24. Sótt 6. júní 2008.
  5. „2001: Public houses“. British Broadcasting Corporation. Sótt 4. júní 2008.
  6. „Oxford Street gets its own dedicated local police team". . (The Londoner). September 2006. Geymt frá upphaflegu greininni 30. september 2007. Skoðað 19. júní 2007.
  7. „Transport for London“. Transport for London. Sótt 27. apríl 2008.
  8. „London Overground“. Transport for London. Afrit af upprunalegu geymt þann 2010-04-23. Sótt 27. apríl 2008.
  9. „London 2012 Olympic Transport Infrastructure“ (PDF). Alarm UK. Afrit af upprunalegu (PDF) geymt þann 2011-12-30. Sótt 6. júní 2008.
  10. „London voted best for transport". . (British Broadcasting Corporation News). 29. ágúst 2006. Skoðað 7. júní 2008.
  11. „London Cycling Campaign“. Rosanna Downes. 20. nóvember 2006. Sótt 27. apríl 2008.

Tenglar

Nánari upplýsingar um London

2000

2000 (MM í rómverskum tölum) var síðasta ár 20. aldar og hlaupár sem hófst á laugardegi samkvæmt gregoríska tímatalinu.

Árið var útnefnt Alþjóðlegt ár friðarmenningar og Alþjóðlegt ár stærðfræðinnar.

Þetta var ár 2000-vandans þar sem sumir bjuggust við því að tölvukerfi hættu að virka þar sem eldri tölvur gerðu ekki ráð fyrir hærri ártölum en 1999 en afar fá slík vandamál komu upp þegar árið gekk í garð.

4. mars

4. mars er 63. dagur ársins (64. á hlaupári) samkvæmt gregoríska tímatalinu. 302 dagar eru eftir af árinu.

Bertrand Russell

Bertrand Arthur William Russell (18. maí 1872 – 2. febrúar 1970) var breskur heimspekingur, rökfræðingur, stærðfræðingur og rithöfundur, sem skrifaði um mjög fjölbreytileg efni. Í heimspeki og stærðfræði er hann þekktastur fyrir að skrifa ásamt A.N. Whitehead bókina Principia Mathematica, sem kom út í þremur bindum á árunum 1910 til 1913. Með verkinu hugðust þeir sýna fram á að hægt væri að leiða alla hreina stærðfræði út frá vissum rökfræðilegum frumsendum. Þeim tókst ekki ætlunarverkið en samt hefur verk þeirra reynst ákaflega áhrifaríkt. Russell er einnig mjög þekktur fyrir að uppgötva þversögnina, sem við hann er kennd: Russell-þversögnin (the Russell paradox).

Russell var einnig mikilvirkur höfundur bóka um samfélagsleg málefni, svo sem kvenréttindi og hjónaband, stjórnmál, stríð og stríðsvæðingu. Hann var friðarsinni og einarður andstæðingur kjarnorkuvopna. Honum voru veitt bókmenntaverðlaun Nóbels árið 1950.

Bretland

Hið sameinaða konungsríki Stóra-Bretlands og Norður-Írlands (enska: United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland) oftast þekkt á Íslandi sem Bretland eða Stóra-Bretland er land í Vestur-Evrópu. Landið nær yfir megnið af Bretlandseyjum fyrir utan Ermarsundseyjar, Mön og meirihluta Írlands. Bretland skiptist í England, Wales, Skotland og Norður-Írland. Bretland á ekki landamæri að öðrum löndum, nema þar sem landamæri Norður-Írlands liggja að Írska lýðveldisins, en er umkringt Atlantshafi, Norðursjó, Ermarsundi og Írlandshafi. Ermarsundsgöngin tengja Bretland og Frakkland.

Á íslensku hefur skapast sú venja að kalla ríkið Bretland en stærstu eyjuna, meginland Englands, Skotlands og Wales, Stóra-Bretland. Hafa ber í huga að sú nafngift getur verið ruglandi þar sem ríkið Bretland nær einnig yfir Norður-Írland sem er á Írlandi („Litla-Bretlandi“). Stóra-Bretland er einungis notað um eyjuna, sem er stærsta eyja Bretlands (og Bretlandseyja allra).

Í Bretland er þingræði og þingbundin konungsstjórn og Elísabet 2. er þjóðhöfðinginn. Ermarsundseyjar og Mön eru svokallaðar krúnunýlendur og ekki hluti af Bretlandi þrátt fyrir að vera í konungssambandi við það. Bretland ræður yfir hjálendum sem allar voru hluti af breska heimsveldinu. Það var hið stærsta sem sagan hefur kynnst og náði hátindi á Viktoríutímanum á seinni hluta 19. aldar og fyrri hluta 20. aldar.

Bretland er þróað land og hagkerfi þess er hið sjötta stærsta í heimi, mælt í nafnvirði landframleiðslu. Það var fyrsta iðnvædda landið í heiminum. Bretland er meðlimur í Evrópusambandinu, Öryggisráði Sameinuðu þjóðanna, Breska samveldinu, G8, OECD, NATO og WTO.

England

England (borið fram /ˈɪŋglənd/ á ensku) er land sem er hluti af Bretlandi. Ábúendur þess eru yfir 83% af íbúum Bretlands. England á landamæri við Skotland í norðri, Wales í vestri og annarsstaðar móta Norðursjór, Írlandshaf, Keltahaf, Bristol-sund og Ermarsund landamæri þess. Höfuðborg landsins er London sem er stærsta þéttbýli Bretlands.

England varð að sameinuðu ríki árið 927 og dregur nafn sitt af „Englum“ sem var germanskur ættflokkur sem settist að á 5. og 6. öld. England hefur haft veruleg menningarleg og lögfræðileg áhrif á umheiminn og er einnig upphafsstaður enskra tungu.

Enska

Enska (English; framburður ) er vesturgermanskt tungumál sem á rætur að rekja til fornlágþýsku og annarra náskyldra tungumála Engla og Saxa, sem námu fyrstir Germana land á Bretlandseyjum, en málið hefur orðið fyrir miklum áhrifum frá ýmsum öðrum málum, þá sér í lagi latínu, fornnorrænu, grísku, og keltneskum málum sem fyrir voru á eyjunum.

Enska er töluð víða í heiminum, og er opinbert mál á Englandi, Írlandi, Skotlandi, Wales, Nýja Sjálandi, Ástralíu, Suður-Afríku, Bandaríkjunum, Kanada og fjölmörgum öðrum löndum.

Þróunarsögu ensku er skipt í þrjú tímabil. Elst er fornenska (Old English), sem er einnig kölluð engilsaxneska eftir hinum germönsku Englum og Söxum sem réðu ríkjum á Englandi frá 5. öld og fram á víkingaöld. Miðenska (Middle English) var töluð eftir komu víkinga og fram að þeim tíma þegar prentsmiðjur urðu algengar. Eftir tilkomu prentsmiðjanna hefur verið talað það mál sem við þekkjum nú (nútímaenska).

Fornfræði

Fornfræði eða klassísk fræði er fræðigrein sem fjallar um sögu, menningu og arfleifð klassískrar menningar Grikkja og Rómverja. Viðfangsefni fornfræðinga eru margvísleg og vinnubrögð þeirra einnig. Innan fornfræðinnar vinna fræðimenn ýmist að sagnfræði, heimspeki, bókmenntasögu eða málvísindum að svo miklu leyti sem þessar greinar fást við fornöldina. Einkum er það málakunnátta í forngrísku og latínu, sameiginleg þekking á bókmenntum og öðrum heimildum fornaldar og þjálfun í klassískri textafræði sem sameinar ólíka fornfræðinga.

Tímabilið sem fornfræðin fjallar um nær í grófum dráttum frá um 2000 f.Kr. er hópar grískumælandi fólks streymdu inn í Grikkland, til loka fornaldar um 500 e.Kr. eftir hrun Vestrómverska ríkisins. Fornfræðingar vinna náið saman með fornleifafræðingum einkum í rannsóknum á elsta tímabilinu en einnig á síðari hlutum tímabilsins.

Frumspeki

Þessi grein fjallar um undirgrein heimspekinnar. Um rit Aristótelesar, sjá Frumspekin.Frumspeki (áður fyrr einnig nefnd háspeki) er undirgrein heimspekinnar sem fjallar um eðli raunveruleikans sem slíks. Frumspekin hefur ávallt verið ein af megingreinum heimspekinnar ásamt þekkingarfræði, rökfræði og siðfræði. Þeir sem leggja stund á frumspeki kallast frumspekingar.

Glasgow

Glasgow er stærsta borg Skotlands og stendur við ána Clyde í miðvestur hluta skosku láglandanna. Borgin er mikil iðnaðarborg og var fyrrum heimsfræg fyrir skipaiðnað. Þar voru til dæmis byggð skipin Queen Mary, Queen Elizabeth, Queen Elizabeth II og konungssnekkjan, Britannica.

Í Glasgow búa nú um 621.000 manns (2017). Íbúum hefur farið fækkandi á síðustu áratugum, vegna þess að nýjar borgir hafa verið byggðar í grenndinni, má þar til dæmis nefna East Kilbride og Cumbernauld. Um leið hafa stór og fjölmenn fátækrahverfi í borginni verið fjarlægð auk þess sem borgarmörkum hefur verið breytt og skýrir þetta fækkunina. Á Stór-Glasgow svæðinu búa um 1,2 milljón manna og í Strathclyde (sem er gelíska fyrir dalur árinnar Clyde) búa yfir tvær og hálf milljón, eða um helmingur allra Skota.

Glasgow er mesta viðskiptaborg Skotlands og er í þriðja sæti breskra borga sem ferðamannaborg. Aðeins London og Edinborg eru ofar á þeim lista. Ennfremur er Glasgow mesta viðskiptaborg Bretlands að London frátalinni.

Verndardýrlingur Glasgow er Saint Mungo, sem einnig er nefndur Saint Kentigern. Skjaldarmerki borgarinnar sýnir mynd hans og einnig bjöllu, fugl og fisk. Einkennisorð borgarinnar eru „Let Glasgow flourish“.

Heimspeki

Heimspeki fæst við grundvallarspurningar um veruleikann, tilvist og stöðu mannsins í alheiminum. Þeir sem fást við heimspeki kallast heimspekingar og reyna þeir meðal annars að skýra inntak og tengsl hugtaka og fyrirbæra á borð við sannleika, merkingu og tilvísun, skilning, þekkingu, skoðun, vísindi, skýringu, lögmál, tegund, samsemd, eðli, eiginleika, orsök, rök, vensl, nauðsyn, möguleika, lög, rétt, rangt, gott, illt, hamingju, dygð, skyldu, athöfn, atburð, réttlæti, réttindi, frelsi, vináttu, ást, fegurð, list og svona mætti lengi áfram telja. En heimspekin er ekki hvaða glíma sem er við þessar spurningar sem á okkur leita, heldur er hún fyrst og fremst tilraun til að fást við þessar spurningar af einurð og heilindum. Hún er ekki einber opinberun einhverrar skoðunar, heldur er hún ætíð rökstudd, jafnvel þótt stundum séu rökin ósögð og undanskilin og þau verði að lesa á milli línanna.

Við þetta má bæta að heimspeki er ekki bara samansafn spurninga sem raunvísindin eiga eftir að svara, því túlkun á niðurstöðum vísindanna getur beinlínis oltið á heimspekilegri afstöðu sem liggur tilraunum og túlkun þeirra til grundvallar. Þess vegna geta vísindin einfaldlega ekki svarað öllum spurningum heimspekinnar án þess að gefa sér svörin. Á hinn bóginn mætti segja að heimspekin sé sjálf ákveðin grein eða ákveðinn þáttur vísindanna eða framhald þeirra; hún hefur sjálf eitthvað fram að færa til heildarmyndar okkar af sjálfum okkur og heiminum, lífinu og tilverunni.

Heimspekilegar bókmenntir einkennast öðru fremur af röksemdafærslum, sem eru notaðar til að setja fram kenningar um viðfangsefni heimspekinnar. Þessar röksemdafærslur fela yfirleitt í sér hugleiðingar um andstæð eða gagnstæð viðhorf og meinta galla á þeim.

Upphaflega náði hugtakið heimspeki yfir mun víðara svið viðfangsefna en það gerir í dag. Til dæmis veltu forverar Sókratesar fyrir sér spurningum um uppruna og myndun alheimsins, eðli efnisheimsins og uppruna tegundanna. Þessar vangaveltur urðu að endingu að grunni náttúruvísindanna, sem nefndust áður „náttúruheimspeki“ eða „náttúruspeki“.

Með tilkomu háskólanna tók heimspekin á sig mynd fræðigreinar en frá og með 20. öld hefur hún einkum þrifist innan veggja háskólanna.

Óformlega getur orðið „heimspeki“ vísað til almennrar heimsmyndar eða tiltekinnar siðferðissannfæringar eða skoðunar.

Lundúnaborg

Lundúnaborg (enska: City of London) er sýsla á Stór-Lundúnasvæðinu á Suðaustur-Englandi á Bretlandi. Englendingar kalla venjulega Lundúnaborg „Borgina“ (enska: the City) eða „Fermíluna“ (enska: Square Mile) vegna þess að flatarmál þess svæðis er 1,12 fermíla (2,90 km²).

Rauði listi IUCN

Rauði listi IUCN eða Rauði listi Alþjóðlegu náttúruverndarsamtakanna yfir tegundir í útrýmingarhættu er stærsta heildaryfirlit yfir ástand stofns lífvera. Alþjóðlegu náttúruverndarsamtökin (IUCN) hafa haldið þennan lista frá árinu 1963. Á listanum eru lífverur flokkaðar í níu flokka eftir ástandi. Mat um helmings lífvera á listanum er unnið úr gögnum annarra samtaka á borð við BirdLife International, Zoological Society of London og World Conservation Monitoring Centre.

Síðasta útgáfa listans kom út 19. júlí 2012. Á listanum voru þá 63.837 tegundir og af þeim voru 19.817 metnar í hættu.

Listinn var gagnrýndur árið 1997 vegna skorts á gagnsæi varðandi uppruna þeirra gagna sem hann byggist á. Í kjölfarið var skjölun bætt og gefinn möguleiki á ritrýni.

Skotland

Skotland (gelíska: Alba) er land í Vestur-Evrópu og næststærsti hluti Bretlands (hinir hlutarnir eru England, Wales og Norður-Írland). Það hefur eigið þing og heimastjórn frá árinu 1999. Skotland á landamæri að Englandi í suðri og strönd að Úlfreksfirði og Írlandshafi í vestri og Norðursjó í austri. Skotlandi tilheyra meira en 790 eyjar, þar á meðal Norðureyjar og Suðureyjar. Í hafinu undan Skotlandi eru auðugar olíulindir. Höfuðborg landsins og næststærsta borg þess er Edinborg en stærsta borgin er Glasgow. Þriðja stærsta borgin er Aberdeen.

Skotland var sjálfstætt konungsríki á miðöldum en gekk í konungssamband við England og Írland þegar Jakob 6. Skotakonungur tók við af Elísabetu 1. árið 1603. Skoska þingið var lagt niður 26. mars 1707 og Skotland var formlega sameinað Bretlandi með bresku sambandslögunum 1. maí sama ár þegar Breska konungdæmið var stofnað með eitt þing í Westminster í London. Þann 1. janúar 1801 varð Írland svo hluti af þessu sameinaða konungdæmi. Skoska þingið var endurreist í kjölfar þjóðaratkvæðagreiðslu árið 1999. Það hefur þó ekki völd í utanríkismálum. Þjóðaratkvæðagreiðsla um sambandsslit var haldin árið 2014 þar sem tillagan var felld.

Efnahagur Skotlands hefur lengi byggst á þungaiðnaði eins og skipasmíði og stáliðnaði. Frá 8. áratugnum hefur Norðursjávarolía orðið mikilvægari hluti af efnahagslífi landsins. Fjármálaþjónusta er líka áberandi. Þekktasta útflutningsvara Skota er líklega skoskt viskí sem er 85% af heildarútflutningi matar- og drykkjarvara frá Skotlandi.

Stór-Lundúnasvæðið

Stór-Lundúnasvæðið (enska: Greater London) er sýsla á Suðaustur-Englandi á Bretlandi. Svæðið var myndað opinberlega árið 1965 og inniheldur Lundúnaborg og þrjátíu og tvo borgarhluta, auk þess hundruð hverfa og nágrenna. Svæðið hefur hæstu landsframleiðslu á mann á Bretlandi. Það myndar kjördæmi í Evrópuþinginu. Stór-Lundúnasvæðið er 1.572 km² að flatarmáli og íbúatala var um það bil 8.308.369 manns árið 2012. Sýslurnar Essex, Hertfordshire, Buckinghamshire, Berkshire, Surrey og Kent allar umkringja Stór-Lundúnasvæðið.

Sumarólympíuleikarnir 2012

Sumarólympíuleikarnir 2012 voru haldnir í London í Englandi dagana 27. júlí til 12. ágúst 2012. Þetta voru þrítugustu sumarólympíuleikarnir sem haldnir hafa verið. London var kosin til að halda leikana þann 6. júlí 2005 og verður þar með fyrsta borgin til að halda þá þrisvar sinnum. Áður voru leikarnir haldnir þar árin 1908 og 1948. Leikarnir áttu sér stað aðallega í Stratford, svæði í Austur-London sem er nú í endurbyggingu. Einkennislag leikanna var lagið Survival, samið og flutt af ensku hljómsveitinni Muse. Leikarnir voru opnaðir opinberlega 27. júlí 2012 með setningarathöfn á Ólympíuleikvanginum.

Tímabelti

Tímabelti eru afmörkuð svæði á Jörðinni sem hafa samræmdan tíma (kallaður staðartími), áður fyrr var sólartími notaður en með tilkomu fjarskipta og bættra samgangna varð þörfin ljós fyrir að samræma tímann yfir stærri svæði. Tímabeltin eru gjarnan miðuð við lengdargráður þar sem hvert tímabelti nær yfir 15 gráður (360 / 24 = 15), þessi sipting er notuð á sjó og í háloftunum. Á landi eru mörk tímabelta hinsvegar yfirleitt látin fylgja landamærum og mörkum héraða til hagræðis fyrir íbúana. Kína er til dæmis allt í sama tímabeltinu þó að það teygi sig yfir 5 tímabelti, Rússlandi hinsvegar er skipt í 11 tímabelti.

Tímabeltin eru öll reiknuð út frá UTC tíma en hann er miðaður við núllbaug sem liggur í gegnum Greenwich stjörnuathugunarstöðina í London, Englandi.

Wales

Wales er land í Evrópu og eitt af þeim fjórum löndum sem mynda Bretland. England liggur að því í austri og Atlantshaf og Írlandshaf í vestri. Íbúatala Wales er um það bil þrjár milljónir manna. Það er tvítyngt land, velska er studd til jafns við ensku, en flestir tala ensku sem móðurmál.

Einu sinni var Wales keltneskt ríki og í dag eru íbúar landsins taldir ein af keltnesku þjóðunum sex. Á 5. öld varð til sérstök velsk þjóðarvitund þegar Rómverjar hörfuðu frá Bretlandi. Llewelyn mikli stofnaði furstadæmið Wales árið 1216. Á 13. öld sigraði Játvarður 1. Llewelyn síðasta og Wales var síðan undir stjórn Englands í nokkrar aldir. Prinsinn af Wales er staða sem búin var til fyrir ríkisarfa ensku krúnunnar og núverandi prins af Wales er Karl Bretaprins. Seinna varð Wales hluti Englands með Sambandslögunum 1535–1542 og þannig myndað land sem hét England og Wales. Á 19. öldinni þróuðust stjórnmál í Wales og árið 1881 voru lög sett um verslun á sunnudögum, en það voru fyrstu lög sem giltu sérstaklega fyrir Wales. Árið 1955 var Cardiff gerð að höfuðborg landsins. Árið 1999 var Velska þingið stofnað. Það sér m.a. um öll mál sem Wales fær til umfjöllunar frá ríkisstjórn Bretlands.

Höfuðborgin Cardiff (velska: Caerdydd) er stærsta borg Wales og þar búa 317.500 manns. Einu sinni var hún stærsta kolahöfn í heimi og fleiri kolafarmar fóru í gegnum Cardiff en London eða Liverpool. Um það bil tveir þriðju íbúanna búa í Suður-Wales. Einnig eru margir íbúar í Norður-Wales austan til. Wales er vinsælt ferðamannaland vegna fjalllendis og fagurra sveita. Síðan á 19. öld hefur Wales verið þekkt sem „söngvalandið“. Margir leikarar og söngvarar frá Wales eru þekktir um allan heim. Í Cardiff er stærsta fjölmiðlamiðstöð á Bretlandi utan London.

Westminsterborg

Westminsterborg (enska: City of Westminster) er hverfi og borg í miðbæ London. Hún er vestan megin við Lundúnaborgina og norðan megin við Thames-ána, og er hluti innri London og inniheldur meginhlutan af Mið-London.

Borgin inniheldur meirihluta West End-hverfisins í Lundúnum og er aðsetur ríkisstjórnar Bretlands, með Westminsterhöll, Buckinghamhöll, Whitehall og Konunglega dómsal réttlætisins.

Árið 2012 var mannfjöldi borgarinnar 223.858.

Þekkingarfræði

Þekkingarfræði er undirgein heimspekinnar sem fjallar um eðli og uppsprettu þekkingar og um skyld hugtök svo sem skoðun, skynjun, skynsemi, huglægni, hlutlægni og vitnisburð. Þeir sem fást við þekkingarfræði kallast þekkingarfræðingar.

England
Skotland
Wales
Norður-Írland
30 stærstu þéttbýlissvæði í heimi

Á öðrum tungumálum

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.