5. Mósebók

5. mósebókgrísku: Δευτερονόμιον, Deuteronomion; á hebresku: דְּבָרִים Devarim („orð“), á latínu Deuteronomium) er fimmta af fimm mósebókum. Mósebækur eru fyrsti hluti gamla testamentisins og nefnast saman Torah á hebresku.

Efni

Bókin fjallar um síðustu orð Móses, þar sem hann stendur með þjóð sinni á austurbakka árinnar Jórdan, en hinum megin árinnar er fyrirheitna landið. Drottinn segir við Móses að hann muni ekki stíga fæti á fyrirheitna landið, heldur muni deyja á austurbakkanum. Móses flytur þrjár ræður fyrir Ísraelsmenn um Mósesáttmálann. Önnur ræðan er lengst. Hún nær frá kafla 12 - 26. Ræðan er samantekt og endurtekning á lagabálknum sem fjallað hefur verið um í 2. - 4. mósebók. Þaðan er latneska heitið komið, sem merkir „önnur lög“ eða „endurtekning á lögunum“. Í 27. kafla er lýsing á trúarathöfnum sem eiga að fara fram eftir að Ísraelsmenn fara yfir ána Jórdan. 28. kafli fjallar um umbun fyrir að fylgja sáttmálanum og refsingu fyrir óhlýðni. Þriðja ræðan, í köflum 29 og 30, er hvatning Móses til Ísraelsmanna að fara eftir lögunum.

Lokakaflar 5. Mósebókar fjalla eru annars eðlis. 32. kafli er ljóð Móse, efni sem virðist nokkuð fráskilið fyrri hluta bókarinnar. Í 33. kafla er annað ljóð þar sem Móses blessar Ísraelsmenn. Síðasti kaflinn, 34. kafli, fjallar um dauða Móses og jarðsetningu hans.

Gríska heiti bókarinnar virðist hafa orðið til fyrir misskilning. Hljómur þess svipar til hebreska nafnsins en hebreska nafnið er einfaldlega vísun í fyrstu orð bókarinnar:

Hér á eftir fer ræðan...
2. Mósebók

2. mósebók (á grísku: ἔξοδος, Exodos; á hebresku: שמות Sh'mot ("brottförin"), á latínu: Liber Exodus) er önnur af fimm mósebókum. Mósebækur eru fyrsti hluti gamla testamentisins og nefnast saman Torah á hebresku. Bókin fjallar um för Ísraelsmanna frá Egyptalandi undir leiðsögn Móses.

Biblían

Biblían er safn trúarrita, sem sum eru meira en 2000 ára gömul en önnur nokkru yngri. Orðið Biblía er grískt og þýðir „bækur“ (sbr. alþjóðlega orðið bibliotek).

Biblían skiptist í tvo aðalhluta, Gamla testamentið og Nýja testamentið og fjallar fyrrnefndi hlutinn um sköpun jarðar, upphaf mannfólksins, syndaflóðið, lögmálið, frelsun Ísraels og fólks hans frá Egyptalandi, afhendingu boðorðanna 10 og sýnir og vitranir spámannanna, svo eitthvað sé nefnt. Seinni hlutinn (Nýja testamentið) fjallar um fæðingu Jesú, lærisveina hans, krossfestingu hans og upprisu. Því næst fylgja ýmis bréf sem send voru af lærisveinunum og að lokum spádómsbók um endalok tilvistar okkar á jörðinni. Sumar útgáfur af biblíunni, m.a. biblía 21. aldar, skjóta svokölluðum Apókrýfuritum gamla testamentisins inn milli testamentanna.

Nokkur trúarbrögð álíta rit biblíunnar heilög og byggja trú sína meira eða minna á þeim. Meðal þessara trúarbragða eru gyðingdómur, kristni (Sem skiptist í margar kirkjudeildir, svo sem kaþólska trú, rétttrúnað og mótmælendatrú), mormónatrú, og vottar Jehóva. Þessi trúarbrögð eru þó ekki alveg sammála um hvaða rit eigi heima í biblíunni.

Biblían er víða talin vera mest selda bók allra tíma, hefur áætlaða ársveltu um 100 milljónir eintaka, og hefur haft mikil áhrif á bókmenntir og sögu.

Boðorðin tíu

Boðorðin tíu er listi yfir trúarlegar og siðferðilegar reglur sem samkvæmt Biblíu kristinna manna og Torah Gyðinga voru opinberuð af Guði fyrir Móses á fjallinu Sínaí og Móses hjó á tvær steintöflur. Þau eru grundvallaratriði í kristinni trú og gyðingdómi. Boðorðin eru sett upp sem samningur Guðs og þjóðar hans og eiga sér hliðstæðu í fornsögulegum samningum og lagabálkum stórkonunga við undirkonunga.

Á hebresku heita boðorðin tíu עשרת הדברים (umritun Aseret ha-Dvarîm). Bein þýðing úr hebresku felur ekki í sér forskrift eða skipun eins og orðið „boðorð“, heldur merkir „orðin tíu“ eða „yrðingarnar tíu“.

Boðorðin birtast í 2. Mósebók 20:2-17 og 5. Mósebók 5.6-21. Í 2. Mósebók brýtur Móses steintöflurnar með boðorðunum þegar hann kemur niður af Sínaí fjalli og sér Ísraelsmenn tilbiðja gullkálf. Síðar í 2. Mósebók ritar Drottinn tíu boðorð á nýjar töflur. Aðeins tvö af boðorðunum á nýju töflunum fjalla um svipað efni og hin fyrri. Hin boðorðin átta fjalla um ýmsa helgidaga, boð um að tileinka Drottni frumburðinn og svo framvegis.

Athygli vekur að flestar kirkjur sem nota líkneski við tilbeiðslu taka út annað boðorðið um bann við líkneskjum og skipta síðan tíunda boðorðinu í tvennt til þess að boðorðin líti enn út fyrir að vera alls 10.

Kosher

Kosher (כשר), er hugtak í Gyðingdómi yfir þær fæðutegundir sem eru hreinar í trúarlegum skilningu og leyfilegar til neyslu. Fæðutegundir sem hins vegar eru bannaðar eru kallaðar treifah (einnig treif, טרפה).

Upphaf kosher-reglanna er að finna í 3. Mósebók 11 og 5. Mósebók 14. Þessar reglur þróuðust síðan í munlegri hefð sem safnað var í Mishnah og Talmúd.

Kosher bannar meðal annars að nota sömu ílát fyrri kjöt og mjólkurafurðir sem byggir á boði Guðs í 5. Mósebók 14:21: "Þú skalt ekki sjóða kið í mjólk móður sinnar". Þetta túlkast sem að neysla kjöts og mjólkurafurða í sömu máltíð er einnig bannað. Skeldýr og svín eru einnig stranglega bönnuð til neyslu og kjöt má einungis neyta ef dýrið hefur verið slátrað með því að skera það á háls.

Slátrun samkvæmt reglum Gyðingdóms eru bannaðar í Noregi, Svíþjóð og Sviss af dýraverndunarástæðum.

Að mörgu leiti eru kosher-reglurnar náskildar halal-reglum múslima.

Stjórn

Stjórn er fornnorræn þýðing á fyrsta hluta Biblíunnar eða Gamla testamentisins, frá Fyrstu Mósebók til loka Síðari konungabókar. Nafnið Stjórn hefur líklega ekki fylgt ritsafninu frá upphafi, heldur mun það vera frá 16. eða 17. öld. Merking orðsins er óviss, gæti þýtt leiðarvísir, eða stjórn guðs á veröldinni, eða á Gyðingum. Einnig gæti orðið verið þýðing á Liber regum (sem er latína og merkir: Konungabók).

Tanakh

Tanakh [תנ״ך] er algengasta nafn Gyðinga á því sem einnig er nefnt Hebreska biblían. Nafnið Tanakh er er samsetning af skammstöfunum á upphafsstöfum hebresku nafna megintextanna, en þeir eru:

Torah (hebreska: תורה) þýðir "fræðsla," "kenning," eða "lögmál". Einnig nefnt Tjumash (hebreska: חומש) Mósebækurnar eða Fimmbókaritið

Nevi'im (hebreska: נביאים) þýðir "Spámannaritin"

Ketuvim (hebreska: כתובים) þýðir "Ritin" sem eru söguritin, spekiritin og sálmarnir.

Torah

Torah (תורה) er hebreska og þýðir "fræðsla," "kenning," eða "lögmál." Það er mikilvægasta rit í Gyðingdómi. Með hugtakinu Torah er oftast átt við fyrsta hluta Tanakh, það er fyrstu fimm bækur hebresku biblíunnar. Hugtakið er stundum notað sem almennt hugtak yfir öll helgirit Gyðingdóms og einnig munlega hefð. Kristnir guðfræðingar íslenska Torah venjulega sem "lögmálið".

Nöfn fyrstu fimm bókana á hebresku eru svo:

בראשית, Bereishit: "Í upphafi skapaði...", 1. Mósebók

שמות, Shemot: "Þessi eru nöfn...", 2. Mósebók

ויקרא, Vayikra: "Drottinn kallaði...", 3. Mósebók

במדבר, Bamidbar: "Drottinn talaði...", 4. Mósebók

(דברים, Devarim: "Þessi eru þau orð..", 5. MósebókTorah er einnig þekkt sem Mósebækurnar eða fimmbókaritið sem upphaflega var átt við þær hirslur sem geymdu bókarollurnar fimm.

Fyrir trúaða Gyðinga er Torah venjulega álitin bókstafleg orð Guðs eins og hann opinberaði þau fyrir Móses.

Á öðrum tungumálum

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.