Tonga


Tonga esas lando ed insul-grupo en Oceania, jacanta an centro-sudo di Pacifiko. L'indijena nomo dil insuli esas Tonga o Tongatabu, signifikante 'santa'.

Tonga anke divenis konocita kom Amikal insuli (en Angla linguo: Friendly Islands), pro l'amikala recevo ke James Cook havis kande ilu vizitis l'insuli unesma-foye, en 1773. Il arivis dum ʻinasi, lokala festivalo. Tamen, Cook ne savis ke lokala chefi deziris mortigar li, ma ne konkordis pri la formo di facar ol[2].

Bazala fakti pri Tonga.

Historio

 Precipua artiklo: Historio di Tonga

Arkeologiala restaji montris ke l'unesma habitanti di Tonga navigis de Santa-Cruz-insuli (nune parto di Salomon Insuli) ed arivis en regiono cirkume 6 000 yari ante nun. La maxim anciena populo qua habitis l'insuli esis le Lapita. Li peskis, kultivis planti e facis ceramikajo. La periodo de cirkume 450 aK til 1865 konocesis kom Imperio Tui'Tonga, kun centro en l'insulo Tongatapu e chef-urbo en Mu'a.

Tasman-dagboek-a
Abel Tasman arivas en Tonga.

L'unesma Europani qui vizitis l'insuli esis Nederlandani Willem Schouten e Jacob Le Maire, en 1616. Li vizitis l'insulo Niuatoputapu, norde del arkipelago. En 1643 Abel Tasman vizitis Tongatapu e Haʻapai. Altra importanta vizitero esis James Cook, en 1773, 1774 e 1777.

En 1845 Tāufaʻāhau unionis l'arkipelago e formacis rejio. En 1875 ilu deklaris Tonga konstitucala monarkio.

Tonga divenis Britaniana protektorato en 18ma di mayo 1900 pos amikeso-pakto kun Unionita Rejio, ma kontree altra insuli en Pacifiko ol ne perdis lua tradicionala monarkio. Pakto pri protektorato finis en 1970, e Tonga nedependanteskis en 4ma di junio sam yaro. Ol nemediate eniris Britaniana komunitato.

En julio 2010 la lando demarshis decideme por divenar konstitucala monarkio, kande Sialeʻataongo Tuʻivakanō divenis l'unesma chefministro direte elektita da Legifala Asemblitaro.

Tonga
Puleʻanga Fakatuʻi ʻo Tonga
Kingdom of Tonga
Flag of Tonga Coat of arms of Tonga
Standardo di Tonga Blazono di Tonga
Nacionala himno:
Ko e fasi ʻo e tuʻi ʻo e ʻOtu Tonga
LocationTonga
Urbi:
Chefurbo: Nuku'alofa
· Habitanti: 34 654 (2003)
Precipua urbo: Nuku'alofa
Lingui:
Oficala lingui: Angla, Tongana
Guvernerio:
Tipo: Monarkio
· Rejulo: Tupou la 6ma
· Chefa ministro: ʻAkilisi Pohiva
Surfaco: (186ma granda)
· Totala: 748 km²
· Aquo: 4 %
Habitanti: (195ma granda)
· Totala: 100 651[1] (2016)
· Denseso di habitantaro: 139 hab./km²
Plusa informi:
Valuto: Pa'anga
Veho-latero: sinistre
ISO: TO
TON
776
Precipua religio: kristanismo (92,9%)
Oficala retosituo: http://www.mic.gov.to/

Politiko

TongaRoyalPalace
Rejala palaco di Tonga.

Tonga esas konstitucala monarkio. Lua chefo di stato esas Tupou la 6ma, de la 18ma di marto 2012. La chefo di guvernerio esas la chefministro, nune ʻAkilisi Pohiva. Til julio 2008 la monarko ank esis chefo di guvernerio di la lando.

La parlamento (Fale Alea) konsistas ek unika chambro kun admaxime 30 membri. Nun esas 28, di qui 17 elektesis direte dal populo, 9 elektesis nedirete, da heredala chefi, e 2 ne elektesis.[3] Lua konstituco adoptesis en 4ma di novembro 1875, ed emendesis lastafoye en 2016.[3]

Segun determinas lua konstituco, Tonga furnisas gratuita prima skolo por tota populo, liceo por toti kun simbolala preci, e stato pagas studii en exterlanda universitati, nome por medicino. Tonga anke grantas medikala sokurso por omna habitantaro. Lua konstituco anke protektas privata proprieto: stranjeri ne povas komprar tereni, nur povas lokacar proprieti.

Geografio

Tonga
Mapo di Tonga.
Coastline in Tonga
Litoro di Tonga.

Tonga esas 175-insul arkipelago, ma nur 36 habitesas. La maxim granda insulo esas Tongatapu, qua havas entote 257 km². En Tongatapu jacas la chef-urbo, Nuku'alofa. Ol havas 419 km di litoro.

Geologiale l'insuli esas de du tipi: kalkopetrala sulo de koralial origino, o kalkopetrala sulo superpozita a volkanala sulo. Foresti kovras 11% di tota surfaco. La suli dil insuli esas fertila, ecepte ube volkanal agado esas recenta.

Lua klimato esas tropikala kun du sezoni: varma de decembro til mayo e moderema de junio til novembro. La pluvo-quanto esas plu intensa de februaro til aprilo. Povas eventar cikloni de oktobro til aprilo.

Ekonomio

 Precipua artiklo: Ekonomio di Tonga

Demografio

Tonga demography
Demografio di Tonga (1961 til 2003), segun la FAO, de Unionita Nacioni. Habitanti en mili.
Kiekie4
Tongana mulieri.

Segun statistiki de The World Factbook por julio 2018, Tonga havis 106 398 habitanti.[3] La maxim multa (97%) esas Tongani. Mestici di Tongani esas 0,8%, e 2,2% apartenas ad altra etnii, segun la demografiala kontado di 2016.[3] Plu kam 70% de la habitantaro habitas Tongatapu, la maxim granda insulo di arkipelago. Granda parto de la habitantaro havas Polineziana origino, kun mikra mixo di Melaneziani. Cirkume 3 o 4 mil habitanti havas Chiniana origino.

L'oficala lingui di la lando esas Tongana ed Angla. De la habitantaro, 76,8% parolas la du lingui, 10,6% parolas la du plusa altra linguo, 8,7% parolas nur la Tongana, 0,7% parolas nur l'Angla, 1,7% parolas nur altra linguo, e 2,2 ne informis pri lua idiomo.[3]

La religio kun maxima nombro di adepti esas protestantismo, praktikata da 64,1% de la habitantaro. Mormoni esas 18,6%, katoliki esas 14,2%, 2,4% praktikas altra religii, 0,5% praktikas nula religio, e 0,1% ne informis pri religio.[3]

Skolo esas gratuita ed obliganta por pueri evante 6 til 14 yari, e 98.9% de la Tongani savas lektar e skribar.

Kulturo

La religio (kristanismo) influas multe en Tongana kulturo. La rejo Taufa'ahau Tupou la 4ma praktikis la Metodista-kredo, qua esas la religio di 40.000 habitanti.

Referi

  1. Tonga National Population and Housing Census 2016. Fako pri Statistiko di Tonga. URL vidita ye la 19ma di aprilo 2019.
  2. Mariner, William and Martin, John (1817). An account of the natives of the Tonga islands in the south Pacific ocean: With an original grammar and vocabulary of their language. Compiled and arranged from the extensive communications of Mr. William Mariner, several years resident in those islands, Volume 2
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 Australia - Oceania::Tonga - The World Factbook. CIA. URL vidita ye la 19ma di aprilo 2019.
Landi e teritorii en Oceania
Atolo Johnston | Atolo Midway | Australia | Estal Timor| Fidji | Franca Polinezia | Guam | Havayi | Insulo Baker | Insuli Cook | Insulo Howland | Insulo Jarvis | Insulo Wake | Insuli Marshall | Insuli Salomon | Kingman Rifo | Kiribati | Federata Stati di Mikronezia | Nauru | Nova Kaledonia | Nova-Zelando | Niue | Norfolk | Norda Mariani | Palau | Palmyra | Papua-Nova-Guinea | Pitkern | Samoa | Tokelau | Tonga | Tuvalu | Usana Samoa | Vanuatu | Wallis e Futuna
Chefministro

Chefministro esas la chefo di guvernerio e chefo dil ministraro di un lando qua adoptas la parlamentala sistemo. Ordinare lu esas membro dil partiso politikala qua havas la majoritato di reprezenteri en parlamento, e duros en povo dum ke lua parlamentala bazo mantenos ta majoritato.

Chefministri povas existar sive en monarkii ube la monarko retenas kelka o preske simbolala povo (exemple: Unionita Rejio, Kanada, Dania), sive en republikana rejimi (exemple: Francia, Finlando, Portugal).

Kancelero esas la titulo di chefministri di Germania, Austria e Suisia.

En Ido on anke povas dicar chefa ministro por la chefo dil ministraro, sive lu esas o ne esas anke la chefo di guvernerio. Exemple en Peru la chefo dil ministraro havas la titulo chefa ministro, quankam lu ne esas la chefo di guvernerio.

Yen la Listo pri landi qui havas chefministri, chefa ministri o kanceleri, organizita segun kontinento.

George Tupou la 5ma

Siaosi "George" Tupou la 5ma (1948 til 2012) esis rejulo di Tonga de 2006 til lua morto ye la 18ma di marto 2012.

Historio di Tonga

Arkeologiala restaji montris ke l'unesma habitanti di Tonga navigis del Insuli Santa-Cruz (nun parto del Insuli Salomon) ed arivis en regiono cirkume 6 000 yari ante nun. La maxim anciena populo qua habitis l'insuli esis le Lapita. Li peskis, kultivis planti e facis ceramikajo. La periodo de cirkume 450 aK til 1865 konocesis kom Imperio Tui'Tonga, kun centro en l'insulo Tongatapu e chef-urbo en Mu'a.

Dum la 12ma yarcento, Tongani e lua reji, nomizita Tu'i Tonga, divenis konocita tra Pacifiko, de Niue til Samoa, til l'insulo Tikopia. Ca dinastio regnis dum plu kam 400 yari. Tamen, restas neklara se la chefi de vicina insuli konstante mantenis relati diplomacala kun Tongana suvereni.

L'unesma Europani qui vizitis l'insuli esis Nederlandani Willem Schouten e Jacob Le Maire, en 1616. Li vizitis l'insuli Cocos e Niuatoputapu, norde del arkipelago. Ye la 21ma di januaro 1643, Abel Tasman vizitis Tongatapu e Haʻapai. Ilu mapigis multa insuli, dum lua voyajo vers Chili. Tasman baptis l'insulo Tongatapu kom t’ Eijlandt Amsterdam (insulo Amsterdam) pro lua granda quanto di vari. Ca nomo ne pluse uzesas dal historiisti.

Altra importanta vizitero esis James Cook, qua vizitis l'insuli en 1773, 1774 e 1777. Sequante, arivis l'unesma Angla misioneri en 1797, e Metodista misionero Walter Lawry en 1822. Dum ta epoko, la maxim multa Tongani konvertis su sive a katolikismo, sive a Metodismo. Misioneri de altra religii sequis, inkluzite Pentekostalisti, Mormoni, Adventisti e, plu recente, fido Bahaa.

Ye la 4ma di decembro 1845 Tāufaʻāhau, pose baptita George Tupou la 1ma, unionis Tonga e formacis rejio. En 1875 ilu deklaris Tonga konstitucala monarkio. George Tupou la 1ma guvernis til la 18ma di februaro 1893, kande ilu mortis. Lua sucedinto esis lua granda-nepotulo Siaosi Tupou la 2ma (George Tupou la 2ma).

Tonga divenis Britaniana protektorato ye la 18ma di mayo 1900 pos amikeso-pakto kun Unionita Rejio, ma kontree altra insuli en Pacifiko ol ne perdis lua tradicionala monarkio. La pakto pri protektorato finis en 1970, e Tonga nedependanteskis ye la 4ma di junio sam yaro. Ol nemediate eniris Britaniana komunitato.

En julio 2010, la lando demarshis decideme por divenar konstitucala monarkio, kande Sialeʻataongo Tuʻivakanō divenis l'unesma chefministro direte elektita dal Legifala Asemblitaro.

Listo di nedependanta stati

listo rangizita alfabetale

Listo pri chefa ministri di Tonga

La chefministro esas chefo di guvernerio di Tonga. L'ofico kreesis da la konstituco di 1875. Segun lua artiklo 51ma, la chefministro indikesas e revokesas dal rejulo.

Yen la listo pri chefministri di Tonga de 1876 til nun.

Listo pri monarki di Tonga

Segun la konstituco di Tonga, la rejulo esas chefo di stato di la lando. Yen la listo pri monarki di Tonga, de 1845 til nun.

Niue

Niue esas koraliala insulo en Pacifiko jacante cirkume 2 400 km norde de Nova-Zelando, este de Tonga en la westo, sude de Samoa e norde del Insuli Cook.

Bazala fakti pri Niue.

Nuku'alofa

Nuku'alofa esas la chef-urbo di Tonga. Ol jacas an la nordo dil insulo Tongatapu. Segun statistiki de 2012, ol havis 24 571 habitanti.

Oceania

Oceania esas geografiala, ofte geopolitikala regiono qua konsistas ek multa landi, specale insuli ed arkipelagi en Pacifiko. La vorto Oceania anke definas un kontinento, formacita dal insuli ed arkipelagi en Pacifiko, plu la "insulo-kontinento", Australia.

La totala landala surfaco di Oceania esas 9 008 458 km². Lua totala habitanti esas cirkume 32 milion personi.

Taufa'ahau Tupou la 4ma

Taufa'ahau Tupou 4ma (1918 til 2006) esis rejulo di Tonga de 1965 til 2006.

Templo Mormona en Nuku'alofa

La Templo Mormona en Nukualofa esas templo dil Eklezio di Iesu Kristo di Lasta-Dia Santi jacanta en l'urbo Nuku'alofa, Tonga.

ʻAkilisi Pōhiva

Samiuela 'Akilisi Pōhiva, n. ye la 7ma di aprilo 1941 til la 12ma di septembro 2019, esis chefministro di Tonga de la 30ma di decembro 2014 til lua morto.

Altra lingui

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.