Republiko

Republiko esas guvernala sistemo ube la chefo di stato (qua maxim-multa-kaze havas la titulo "prezidanto", ma en antiqua Roma esis "konsulo") elektesas dal populo o dal parlamento, e ne povas transmisar la povo heredale a lua familio, quale eventas en monarkii. L'origino di la vorto republiko esas 2 Latina vorti: res publica (publika kozo, o publik afero).

Se la chefo di stato anke esas chefo di guvernerio, la lando esas prezidantala republiko (exemple en Usa, Brazilia, Arjentinia). Se la chefo di guvernerio ne esas anke chefo di stato, ed selektesas da deputati de la precipua partisi (o koalisuro) en parlamento, la sistemo nominesas parlamentala republiko (exemple en Portugal, Finlando, Francia).

La prezidanti, maxim-multa-kaze en la moderna republiki, guvernas por periodi de 4 til 6 yari. En kelka landi, la konstituco limitizas la quanto di inter-sequanta foyi qui ula persono povas disputar prezidantal elekti. Exemple en Usa e en Brazilia, prezidanti povas disputar rielekto nur unfoye sequante. En Uruguay, la prezidanto elektesas por 5 yari e ne povas rielektesar. En Chili, lu elektesas por 4 yari e ne povas rielektesar. En Venezuela pos modifiko en la konstituco ye la 15ma di februaro 2009, la periodo esas 6 yari e la prezidanto povas rielektesar absolute.

Segun Aristoteles, la tri principi fundamentala di ula republiko esas:

  • la separo di povi e lua mutuala kontrolo
  • l'aktiva partopreno en la politiko di omna civitani
  • la reprezento di omna sociala klasi en tota guvernala institucuri, sen prepondoro di ula.

Moderna konceptajo pri republiko kom demokrata sistemo di guvernerio aparis en Francia dum Iluminismo. Usa adoptis republiko kande ol divenis nedependanta, ye la 4ma di julio 1776.

Republicas mundiales
Republiki segun la sistemo di guvernerio:

██ Kompleta prezidantala republiko

██ Prezidantala republiko ube la prezidanto responsas a la Parlamento

██ Mi-prezidantala sistemo

██ Parlamentala republiko

██ Unika partiso

Azia

Azia esas la maxim vasta e populoza kontinento de la mondo, ed esas quar-ople plu granda kam Europa. Ol kovras 8,6% de la tota surfaco di la planeto, e havas cirkume 60% de lua tota habitantaro. Azia ed Europa formacas kune la superkontinento Eurazia.

Surfaco: 44,4 milioni km².

Habitanti: 3 879 milioni (2010).

Chefo di stato

Chefo di stato o statestro esas la persono qua reprezentas publike un monarkio, republiko, federuro, kunfederuro o kelka altra tipi di stato. Lu exercas povi ed ofici establisita en la konstituco.

Kande Charles de Gaulle skribis la moderna konstituco di Francia, ilu deskriptis roli, quin ilu konsideris importanta por la Franca prezidanto, exemple "enkorpigar la karaktero di la naciono" por la naciono ipsa e por la mondo: une certe idée de la France ("certena ideo pri Francia"). Nune, multa landi expektas ke lua chefi di stato personigez nacionala valori en simila maniero.

Chefo di stato di un lando anke povas esar chefo di un komitato, exemple en Suisia, od un diktatoro, quale eventis en nacional-socialista Germania sub sua Führer Adolf Hitler. En oligarkala republiko, exemple la Republiko di Venezia o Romana Republiko, la chefo di stato esis la precipua lokala judiciisto, qua recevis la titulo "dojo" en Republiko di Venezia, o "konsulo" en la Romana Republiko.

La chefo di stato povas anke akumular povi di chefo di guvernerio, quale en la prezidantala republiki, exemple Brazilia, Arjentinia ed Usa, od en absoluta monarkii. En parlamentala rejimi, la chefo di guvernerio esas chefministro.

Demokratial Republiko Kongo

Demokratial Republiko Kongo (ex-Zaire) esas lando en central Afrika inter la Republiko Kongo, Gabon, Centrafrika, Sudan, Uganda, Ruanda, Burundi, Tanzania, Zambia ed Angola (enklavo Kabinda) che l' Atlantiko.

Bazala fakti pri Demokratial Republiko Kongo.

Dominikana Republiko

Dominikana Republiko (anke Dominga Republiko) esas lando jacanta an l'insulo Hispaniola en Karibia. Lu havas kom vicino Haiti, weste.

Bazala fakti pri Dominikana Republiko.

Francia

Francia, en longa formo: Republiko Franca (République française), esas lando en westal Europa qua anke havas teritorii en altra kontinenti. Lua chef-urbo - e maxim populoza urbo - esas Paris, kun 2 125 245 habitanti segun la demografiala kontado di 1999. Havante entote 67 348 000 habitanti ye la 1ma di oktobro 2018, Francia esas developata lando, kun tre alta indexo pri homala developeso. En la kontinento Europana, ol havas kom vicini Hispania ed Andora sude, Italia, Suisia e Germania este, e Luxemburgia e Belgia nord-este. Sude jacas Mediteraneo e la mikra-stato Monako. Norde e weste jacas l'Oceano Atlantiko.

Lua oficala linguo esas la Franca e lua valuto esas Euro. Lua devizo esas Liberté, égalité, fraternité (Ide: libereso, egaleso, frateso), e lua standardo konsistas ek tri vertikala bendi en la kolori blua, blanka e reda. Lua himno esas La Marseillaise (La Marseilleanino en Ido). Lua moto eas guvernado dil populo, dal populo e por la populo. Francia esas republiko demokratiala, konstitucala ed unesala e havas miprezidantala rejimo.

Francia esas anciena lando, qua formacesis dum la fino di la Mezepoko. Del frua 17ma yarcento til l'unesma parto dil 20ma yarcento, Francia posedis vasta kolonial imperio. Pos la yari 1950ma ol esis un ek la precipua landi qui suportis la konstrukto dil Europana Uniono. Francia esas nukleara potento ed un ek la kin permananta membri di la Sekureso-Konsilistaro dil Unionita Nacioni. Francia influabas decidigive la mondala historio per sua kulturala richeso, sua linguo e sua demokratiala, laika e republikana valori.

Francia okupis en 2012 la kinesma rango mondala segun totala nacionala produkturo ante imposti. Lua ekonomio, di tipo kapitalista kun sat forta statala interveno, igis lu un de la mondala chefi en la sektori di nutrivi, aeronautiko, automobilala industrio, luxoza produkturi, turismo e nukleara industrio.

Bazala fakti pri Francia.

Georgia

Por la ex-Sovietiana republiko en Kaukazo, videz Gruzia.Georgia esas Usana stato. Lu havas kom vicini Tennessee e Norda-Karolina norde, Sudal Karolina ed Oceano Atlantiko este, Florida sude, e Alabama weste. Ol esis la 4ma Britaniana-kolonio qua divenis stato.

Bazala fakti pri Georgia.

India

La Republiko di India esas la duesma maxim populoza lando dil mondo, kun plua kam 1,2 miliard habitanti, ed ol esas la sepesma maxim granda lando segun surfaco. Kun plura oficala lingui e centi de dialekti, diversa religii ed kulturi, plura granda urbi e plu kam 700.000 vilaji, India esas tre diversa lando. En nord-India parolesas Indo-Europana lingui, kontre ke en sud-India parolesas precipue Dravidana lingui.

India jacas en sud-Azia inter Maro Arabala e Bayo di Bengal. India havas komuna bordi kun Bangladesh, Bhutan, Myanmar (Burma), Populala Republiko di Chinia, Nepal e Pakistan.

Malgre l'impresiva gani en ekonomiala progreso dum recenta yari, fundamentala koncerni en India esas la duranta intermilitanta stando kun Pakistan pri Kashmir, la tropopulozeso, ekologiala dekado, ecesiva povreso, ed etniala ed religiala konflikti.

Otoman imperio

L'Otoman imperio esis extensa Islamala imperio qua jacis en Azia, en nord-Afrika ecepte Maroko e parto di estal Europa. Ol existis de 1299 til 1923, kande Turkia divenis republiko.

Bazala fakti pri l'Otoman imperio.

Popul Republiko Chinia

Populala Republiko di Chinia (Chiniana simpligita : 中华人民共和国; Chiniana tradicionala : 中華人民共和國; pinyin*: Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó), ordinare nomizita Chinia e kelkafoye Chinia populala, esas lando di estal Azia. Kun plua kam 1,3 miliardi habitanti, cirkume 1/6 de la habitantaro di la Tero, ol esas la maxim populoza lando del mondo. Depos 1979, pro evitar tropopulozeso, strikta kontrolo di naski esas aplikita sur Chiniana Han. Ma depos la 14ma di novembro 2013, ta politiko havabas desrigidigita ad 2 pueri per familio, por tanta ke la du parenti esas amba unika pueri. Kun 9 641 144 km² en surfaco o 9 596 961 km² segun la nombri di ONU, Chinia esas anke la maxim granda lando di Estal Azia ed triesma maxim granda lando del mondo pos Rusia e Kanada.

Populala Republiko di Chinia proklamesis ye la 1ma di oktobro 1949, sequante komunista partiso di Chinia militala vinkis Guomindang. Tamen, Chinia esas la maxim antiqua civilizeso existanta til nun, havante ja cirkume kin mil yari. Nune ol prizentas su quale "socialista republiko" ed exercas kontrolo sur duadek e du provinci, kin autonoma regioni, quar municipi (inkluzite la chef-urbo, Beijing) e du specala regioni (Hong Kong e Macao).

Chinia havas la duesma maxim granda Kuntara landala produkto e un ek la kin permananta membri de la Sekureso-Konsilistaro dil Unionita Nacioni. Esas anke l'unesma mondala exportacero e disponas di nukleara armo, di maxim multa armeo en mondo e di duesma maxim granda armeala budjeto. Guvernita da china komunista partiso, Chinia adoptis "socialista ekonomiko di merkato" ube kapitalismo ed autoritatoza politika kontrolo frolas en spekala formulo. La konstituco di Populala Republiko di Chinia definas lo kam "socialista stato di populala demokratika dictatoreso, diretita da laborema klaso ed apogata sur la federuro di manuala laboristi ed rurani". L'introdukto di la konstituco specigas la diretanta rolo di china komunista partiso ed duras citar oficala marxismo-leninismo kom ideologio di refero di stato.

Bazala fakti pri Chinia

Prezidanto

Prezidanto esas chefo di lando o parto di lando, ofte republiko, demokratio o diktatoreso.

Republiko Arcah

La Republiko di Arcah, til 2017 nomizita Republiko di Nagorno-Karabakh (Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետություն), esas de facto nedependanta (ma ne agnoskata) stato jacanta en Azia. Ol esas enklavo en Azerbaijanana teritorio.

Republiko Irlando

La Republiko di Irlando (oficala nomo: Éire / Ireland) esas stato jacanta an nord-westala Europa, che l'insulo Irlando. La regiono di Nord-Irlando, nord-este del insulo, apartenas ad Unionita Rejio.

Bazala fakti pri Irlando.

Republiko di Chinia

Republiko di Chinia (anke nomizita Taiwan e Formoza) esas republiko en la Maro di Estal Chinia, konsistanta ek l'insulo Taiwan ed altra insuleti, inter kontinentala Chinia e Hong Kong. Oficale Taiwan ne judikesas kom stato, vicee kom parto di Chiniana teritorio. Tamen ol funcionabas kom nedependanta stato depos 1949, kande komunisti kaptis povo en kontinentala Chinia.

Romana Imperio

Roman imperio (Latine: IMPERIVM ROMANVM) esis l'etapo dil Romana civilizuro dum Klasik antiqueso, pose Romana Republiko e karakterizita da autokratala guvernerio, qua extensis lua kontrolo cirkum Mediteraneo. Sub l'imperiala etapo, la domeni di Roma augmentis til arivar a lua maxim areo dum la regno di Traianus. La maxima surfaco dil imperio esis 6.5 milion km².

Rusia

Por la multa uzi di la vorto 'Rusia, videz Rusia (homonima).Rusia o Federativa Republiko di Rusia esas la maxim vasta lando de la mondo, havanta entote 17 075 200 km². Jacanta grandaparte en Azia ed ank en Europa, lu havas kom vicini Norvegia e Finlando nord-weste; Estonia, Latvia, Lituania, Polonia e Bielorusia weste;Ukraina sud-weste; Gruzia, Azerbaijan, Kazakstan, Populala Republiko di Chinia e Mongolia sude e Nord-Korea sud-este. Este jacas oceano Pacifiko, norde jacas Arktik oceano, e sude jacas Kaspia. L'insulo Granda Diomede (Rusa teritorio) distas 3 km de Mikra Diomede, en Alaska, qua essas Usana stato. En Europa, l'enklavo Kaliningrad oblast (Rusa teritorio) jacas inter Polonia e Lituania, an la marbordo di Baltiko.

Bazala fakti pri Rusia.

Turka republiko di Norda Chipro

La Turka Republiko di Norda Chipro esas stato de facto qua okupas la nord-esto dil insulo Chipro. Nur Turkia agnoskas la stato kom nedependanta.

Bazala fakti pri la Turka republiko di norda Chipro.

Altra lingui

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.