Normandia

Normandia esas geografiala regiono e historiala dukio en nord-esta Francia. Manik-insuli (Jersey e Guernesey) esas domeno di Britaniana monarkio ma histsoriale esis parto di Normandia.

Habitanti: 3,2 milioni

Precipua urbi: Caen, Rouen

 Precipua artiklo: William la Konquestero
Drapeau français Regioni di Metropolala Francia Flago di Francia

Granda Est · Arvernia-Rodano-Alpi · Supraji di Francia · Burgundia-Libera Komtio · Bretonia · Centro-Valo dil Loire · Loire-regiono · Korsika · Francilia · Nov Aquitania · Occitania · Normandia · Provenco-Alpi-Azur-Rivo

11ma yarcento

La 11ma yarcento inkluzas la yari inter 1001 e 1100. Ol esas l'unesma yarcento de la duesma yarmilo.

En la historio di Europa ta yarcento esas parto de Mezepoko.

Dum ta epoko eventis subita dekado dil Bizancana imperio, e samatempe la kresko di Normanda dominaco en Europa.

6ma di junio

Videz quo ligesas adhike (che utensili). - A pagino di yaro.

La 6ma di junio esas la 157ma dio di la yaro (158ma en bisextila yari) segun la Gregoriala kalendario. Restas 208 dii til la fino di la yaro.

911

910 <--> 912 / 10ma yarcento

Batalio di Normandia

La batalio di Normandia, kodexo-nomo Overlord, esis batalio de la duesma mondomilito qua eventis inter trupi de westala federiti (Usa, Unionita Rejio, Kanada e Australia, kune soldati de altra nacionalesi (Franca, Polona, Nederlanda, Chekoslovaka, Greka) qui vivis en Anglia) kontre nacional-socialista Germania en la litoro di Normandia, nordo di Francia. Ta batalio esis la maxim grand amfibia operaco de la historio, e markizis la komenco di la liberigo di Francia de nacional-socialist okupeso. La federiti sucesis establisar teroveno-plaji en omna loki selektita por desembarki. La trupi anke havis aerala suporto del aer-armei Australiana, Nova-Zelandana e Norvegiana.L'invado di Normandia komencis per noktal arivo di parashuteri e glit-flugili, e masiva aerala e navala bombardi. Dum la komenco di la matino di la 6ma di junio 1944 (la surnomizita "Dio D") komencis amfibia desembarki en kin plaji kodexe nomizita Sword, Juno, Omaha, Gold ed Utah. La trupi Usana desembarkis en Omaha ed Utah, Britaniani desembarkis en Gold e Sword, e Kanadani desembarkis en Juno. Dum la nokto, la cetera trupi aerale transportita arivis.

Caen

Caen esas chef-urbo dil departmento Calvados en Normandia, regiono nord-weste de Francia. Til la 31ma di decembro 2015, la chef-urbo dil anciena departmento "Basa Normandia". Lua tota surfaco esas 25,7 km². Segun statistiki dil yaro 2015 ol havis 106 260 habitanti. Ol distas 15 km de la litoro dil Angla Kanalo.

Lua universitato, fondita en 1432, esas un ek la maxim anciena de Francia dop Paris e Montpellier.

Europa

Por la satelito di Jupitero, videz Europa.

Europa esas kontinento jacanta an la norda misfero. Lua tota surfaco esas 10 523 000 km². Segun statistiki de 2016, ol havis 741 447 158 habitanti.

La bordi di Europa esas Atlantiko weste, Arktika oceano norde, la montaro Urali, la fluvio Ural e la Kaspia maroeste, e la montaro Kaukazia, la Nigra maro e Mediteraneo sude. Europa ed Azia kune formacas la superkontinento Eurazia.

Henry la 1ma di Anglia

Henry la 1ma esis rejo di Anglia e duko di Normandia.

Henry asumis la rolo di rejulo di Anglia en agosto 1100 ye la morto di lua fratulo William la 2ma di Anglia; lua altra fratulo Robert, qua esis plu olda kam Henry ed expektis divenar rejo, esabis ye la unesma krucomilito depos 1096; ye lua retroveno a Normandia en septembro 1100, Henry recente esis kronizita. La konkurso inter la fratuli, qua inkluzis invado di Anglia da armeo di Robert, finis kande Henry invadis Normandia. Ye la 28ma di septembro 1106, Henry vinkis sua fratulo Robert ye la batalio di Tinchebrai, en Normandia, e tale divenis duko di Normandia. La batalio esis kurta ed esis nemulta vunditi e morti: forsan 100-200. Pos lua vinkeso, Robert esis duktata ad Anglia e dum-vive enkarcerigata; il mortis en 1134.

Henry la 1ma mortis en St Denis-le-Fermont, proxim Rouen, ye la 1ma di decembro 1135 evante 67 yari. Il ne havis maskula heredanti depos ke lua filiuli William e Richard mortabis en naufrajo dum voyajo de Normandia ad Anglia en 1120.

Henry la 1ma volis ke lua filiino Matilda esez rejo. Tamen lua nevulo Stephen, voyajinte a London de sua domeno en Boulogne ye l'informeso pri la morto, ganis suficanta suporto por prenar la trono en 22ma di decembro. Ilua regno ne esis sekura; Matilda divenis rejino dum plura monati en 1141 ma Stephen riganis la trono. La sequanta rejo, pos la morto di Stephen en 1154, esis la filiulo di Matilda, Henry, komto di Anjou.

Jersey

Jersey esas un dil insuli en Angla Kanalo apud Normandia.

La nomo dil insulo forsan devenas del Anciena Friziana vorto gers, e la Skandinaviana vorto ey signifikante 'insulo', o de Geirr, vikingo qua sizis insulo.

Roger Martin du Gard

Roger Martin du Gard (23ma di marto 1881 til la 22ma di agosto 1958) esis Franciana skriptisto qua recevis la Nobel-premio pri literaturo en 1937. Lua precipua verko esis Les Thibault.

Rouen

Rouen esas urbo sur la fluvio Seine en nordala Francia, e chef-urbo di la regiono Normandia. Olim, ol esis un ek la maxim granda prosperoza urbi dum la Mezepoko. L'urbo propre havis 110 618 habitanti en 2014, esante la 35ma maxim populoza de Francia. Lua metropolala regiono havis 466 021 habitanti ye la 1ma di januaro 2013.La Katedralo di Nia Damo esas notinda exemplo pri mezepokala gotika strukturo.

Victor Grignard

François Auguste Victor Grignard (n. ye la 6ma di mayo 1871 til la 13ma di decembro 1935) esis Franca kemiisto qua kunpremiizesis per la Nobel-premio pri kemio kun Paul Sabatier en 1912.

Vikingo

Vikingo esis habitanto di anciena Skandinavia, do Vikingi esis ancestri di Suedi, Dani e Norvegiani, pose Islando. En ocidentala landi on parolas pri Normandia e nuntempe en Rusia ed antee en Bizanco pri Varyagi. Antee en Rusia Vikingi esis Rusi (‘remeri’) , ma senco di vorto Ruso alternis samatempe kande l'efekto di Vikingi finis en Rusia. La vorto Vikingo venas de anciena vorto Skandinaviana vik qua signifikas ‘bayo’ o `fyordo´.

Vikingi facis voyaji en mikra navi (nominita knörr kun pruo dragona, en Sueda drake) ad Europa inter 789ma e 1066ma yaro. Voyaji finis kande Vikingi koncesionis a Kristanismo e koncentrita povo di rejo. Produkti por komerco esis furi, qui chanjesis a glaso-vari e stofi, anke a moneti. Primara motivo por voyaji esis komerco, ma komerco povis rapteskar. Kelkafoye facesis unsenca rapto-voyaji. Profesionala milito-Vikingo nomizesis berserko. On rakontas ke li mastikis toxika fungi pro freneziesko hipnotala por batalio. Ma reale Vikingo ne havis korni sur lua helmo.

La socio di Vikingi esis demokrata. Mulieri anke havis importanta stando en socio, precipue kande viri esis sur voyo. Omna homuli e homini libera povis partoprenar en la ting (asemblajo). Maxim anciena kunveno nacional - allting - kunvenis depos 902 en Islando.

Mitologio e religio di Vikingi esis tre multa-laterala. Konocata esas i.a. Odin, deo di milito, Tor, deo di tondro, e Frey, deo di fertileso, e Valhalo - halo di selektiti - adube celibini di Odin guidis militanti mortigita en batalio.

Centri di komerco esis:

Haithabu (nuna Hedeby en sudala Jyllando, Dania)

Kaupang (en westala rivo di fyordo di Oslo)

Birka (nuna Björkö en westo de Stockholm)

Aldeigjuborg (nuna Staraya Ladoga en sudala rivo di Ladogo)

Jorvik (nuna York en mezal Anglia).En la fino di la 10ma yarcento Vikingi dominacis Norda Maro, Esta maro (Baltika maro) e la nordala parto di Atlantiko. Pos fino di efekto di Birka Germana Hanso-uniono komencis okupar komerco sur Baltiko.

Vikingi facis lua voyaji per seglizita bateli quin on povis anke remar. Averajala Vikingo-batelo esis longa de c. 30 m, ed aden lu fitis 32 remanti. Bateli esis de querko. Oli esis neprofunda e stabila, ed on povis rivovehar facile per oli. Sur spacala maro Vikingi uzis propra moyeni di orientizo e disto-mezuro. Trans senriverala parto di voyo li transportis bateli tirante.

Dani facis voyaji

a Nederlando e Belgia.

a Francia. - Li atakis i.a. Rouen, Nantes e Paris. En 911 rejo di Francia Karl la Simpla donacis komtio di Rouen, pose Normandia, a vikinga chefo Rollo, pro ke lu finus raptado e protektus Francia kontre altra Vikingi. La 11ma yarcento parto di propaganti di Vikingi (Normandi) kaptis insulo en sudal Italia e fondis ibe normanda rejio di Sicilia.

ad Anglia (segun Vikingi Danelagen, Danelaw). - Precipua komenco di Vikinga ero konsideresas rapto di Lindisfarne monakeyo en la estala rivo di Anglia en 793. Antea Ebocarum, York, (segun Vikingi Jorvik) divenis komerco-placo di Vikingi. Dana Sven la Brakio-Barbo kaptis Anglia en 1013 e lua filio Knud 2ma la Granda esis rejo di Anglia de 1014 e rejo di Dania de 1018 til 1035 e regnanto di sudala Norvegia 1028-1035. Normandiana (i.e. Normando) William la Konquestero, propaganto di Rollo, konquestis Anglia en 1066.

anke a Hispania, nordal Afrika ed Italia quale Norvegiana Vikingi.Norvegi voyajis

a Skotia.

ad Irlando. - En kolekto-placo di sklavi di Vikingi naskis Dublin (segun Vikingi Dyflinn). Vikingi administris anke Limerick e Cork.

a Blanka maro a Vepsiani.Suedi facis voyaji (segun Vikingi Austway, Austvej) trans Baltiko (Esta maro)

a Rusia. - Rurik fondis en 862 rejii proxim Kiev e Novgorod, qui efektis - pos multa fazi - a nasko di Rusia.

a Dnyepr. - Vikingi fondis Kiev (segun Vikingi Kjönugård). Alonge Dnyepr voyajis anke trans Nigra maro a Bizanco, Konstantinoplo (segun Vikingi Miklagård).

ed alonge Gulfo di Finlando a Volga, ad imperio di Bolgari, ed anke trans Kaspia maro a Bhagdad.Vikingi efektis direte o nedirete a formaco di multa imperii (quale Anglia, Irlando, Rusia). Vikingi fondis kolonii ma li intermariajis en multa loki kun lokala habitanti. Vikingi koloniigis anke Faero, Shetlando, Orkadi, Hebridi, Islando e la sudo di Grenlando. Nune decendanti de Vikingi vivas nur en Faero ed Islando. Leifr Eiríksson (filio di Eirík la Reda) vizitis en 1000 anke Amerika, quon li nomizis Vinland (nuna Newfoundland). Antee la rivon vidis Bjarni Herjolfsson ma il ne povis explorar la lando. Probabla traiti di Vikingi trovesis ank en Mexikia.

Voyaji efektis arto e kulturo di Vikingi. Kristanismo translacis a nordo, e naskis runal alfabeto qua havis Latina ed anciena Gota literi. Orale mediacinta rakonti skribesis kom sagi. Sagi ne esas legendi pro ke li rakontas pri reala homi.

William la Konquestero

Vilhelm la Konquestero (1027 til 1087 apud Rouen), duko di Normandia, konquestis Anglia en 1066 e divenis rejulo til lua morto, en 1087.

Altra lingui

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.