Monarkio

Monarkio esas formo di guverno di landi ube la povo esas absolute o nominale exercata da singla persono qua recevas la titulo monarko.

Quale politikala ento, la monarko esas la chefo di stato, e ordinare transmisas la chefeso dil stato heredale. Anke povas existar elektala monarki, exemple Vatikano, ube la papo esas la monarko, ma elektesas dal kolegio di kardinali.

La vorto "monarkio" originis de du Greka vorti: μονος (mónos): ‘uno’, ek αρχειν (arjéin): ‘guvernerio’, tradukebla kom guvernerio di unika persono. La monarko guvernas la stato dum tota lua vivo.

Nune 44 landi esas monarkii, di qui 16 esas membri de la Commonwealth, qua konsideras la rejino di Anglia, nune Elizabeth la 2ma, kom lia chefo di stato.

On povas existar 3 formi di monarkii:

  • Absoluta monarkio, ube la monarko guvernas kom autokrato, kun absoluta povo super la stato e la guvernerio - exemple, la povo por guvernar da dekreto, o impozar punisi.
  • Limitata monarkio, ube la povo dil rejo havas legala limiti.
  • Konstitucala monarkio, ube la funcioni dil monarko esas larje ceremoniala, e submisesas a la konstituco. La suvereneso jacas nominale en la manui dil monarko, ma politikale ol repozas en la manui dil populo, qua votas por deputati en la parlamento. La monarko esas nur historiala simbolo di la dureso dil stato. Tamen, kelka monarki havas kelka privileji, exemple: oficala domo, neviolacebleso, edc. Ed altri havas kelka povi, exemple refuzar ula nomo por chefa ministro o la ministraro, o dissolvar la parlamento.

Monarki povas havar diferanta tituli, exemple: rejo/rejino, princo/princino, sultano, imperiestro, edc.

Exempli pri moderna monarkii

Exempli pri anciena monarkii (nune republiki)

World Monarchies
Monarkii en la mondo.

██ Konstitucala monarkii

██ Monarkii en la Britana Komuneso

██ Absoluta monarkio

██ Mi-konstitucala monarkii

██ Republiki qua havas monarkii en kelka regioni

Ströhl-Regentenkronen-Fig. 03
La krono ordinare esas la simbolo (o un ek la simboli) di monarkii.
Australia

Australia jacas en Oceania, ed esas 6ma maxim granda lando de la Tero segun la tota surfaco. Lua chef-urbo esas Canberra, tamen lua maxim granda urbo esas Sydney. La maxim granda insulo di Australia esas Tasmania.

Norde de la lando jacas Indonezia, Estal Timor e Papua-Nova-Guinea. Nova-Zelando jacas sud-este.

Bazala fakti pri Australia.

Austria-Hungaria

Austria-Hungaria esis antiqua monarkio qua existis en Europa. Anke konocesis kom Austriana-Hungara imperio.

Bazala fakti pri Austria-Hungaria.

Chefo di stato

Chefo di stato o statestro esas la persono qua reprezentas publike un monarkio, republiko, federuro, kunfederuro o kelka altra tipi di stato. Lu exercas povi ed ofici establisita en la konstituco.

Kande Charles de Gaulle skribis la moderna konstituco di Francia, ilu deskriptis roli, quin ilu konsideris importanta por la Franca prezidanto, exemple "enkorpigar la karaktero di la naciono" por la naciono ipsa e por la mondo: une certe idée de la France ("certena ideo pri Francia"). Nune, multa landi expektas ke lua chefi di stato personigez nacionala valori en simila maniero.

Chefo di stato di un lando anke povas esar chefo di un komitato, exemple en Suisia, od un diktatoro, quale eventis en nacional-socialista Germania sub sua Führer Adolf Hitler. En oligarkala republiko, exemple la Republiko di Venezia o Romana Republiko, la chefo di stato esis la precipua lokala judiciisto, qua recevis la titulo "dojo" en Republiko di Venezia, o "konsulo" en la Romana Republiko.

La chefo di stato povas anke akumular povi di chefo di guvernerio, quale en la prezidantala republiki, exemple Brazilia, Arjentinia ed Usa, od en absoluta monarkii. En parlamentala rejimi, la chefo di guvernerio esas chefministro.

Franca revoluciono

Franca revoluciono esas periodo de politikala e sociala transformi qui komencis pos la kunvoko a "Generala stati" ye 1789, e finita kun la statostroko di 9 e 10ma di novembro 1799 fare da Napoléon Bonaparte. Unuafoye en Europa esis signife faligita monarkio kun di to feudala privilegii por la nobelaro e la katolika klerikaro. aparis nova regni (konstitucia monarkio e poste republiko) qui proklamis principi inspirita de klerismo, t.e. egaleso di omna civitani relate a la lejaro, la fundamantala liberi, e la suvereneso di populo, qua kapablas regar si per sia elektita reprezentisti. To chanjis ne nur la historio di Francia ma di tota Europa.

Germana Imperio

Germana Imperio (Germane: Deutsches Kaiserreich) esis la nomo di Germania de la 18ma di januaro 1871 til la 9ma di novembro 1918 kande Wilhelm la 2ma abdikis regno.

Hispania

Hispania esas lando jacante en sud-westal Europa. Lua vicina landi esas Francia ed Andora nordweste, e Portugal weste. Sude jacas Gibraltar. Mediteraneo jacas sude ed este. Norde jacas Oceano Atlantiko.

Bazala fakti pri Hispania

Japonia

Japonia esas lando ed arkipelago kun plu kam 6 000 insuli ed insuleti en estal Azia, che Pacifiko.

Kanada

Kanada esas lando jacanta en Nord-Amerika e konsistanta ek 10 provinci e 3 teritorii. Ol havas kom vicini Usa sude, Alaska (Usana stato) weste, Grenlando e Santa Pierre e Mikelon este. Norde jacas l'Arktika oceano. En 2018 la lando havis cirkume 37 milioni habitanti.

Kanada esas la duesma maxim vasta lando de la mondo, e lua komuna frontiero kun Usa esas la maxim longa terala frontiero de la mondo.

Bazala fakti pri Kanada.

Konstitucala monarkio

Konstitucala monarkio esas formo di guverno ube un monarko agas kom chefo di stato segun parametri establisita da un konstituco. Ol diferas de absoluta monarkio, en ke la monarko servas kom fonto di povo e ne esas legale limitizata en lua povo da un konstituco, e havas povo por regulizar lia o elua guverno. Nune la majoritato di monarkii esas konstitucala ma povi di monarki komencis esar limitita da legi nur ye 1689.

Monako (lando)

Monako esas mikra stato kun 1,95 km² en sudal Europa apud la litoro di Mediteraneo. Lua unika vicina lando esas Francia, norde e weste.

Nepal

Nepal, oficale Federala Demokratiala Republiko di Nepal esas lando en central Azia inter India e Populala Republiko di Chinia.

Bazala fakti pri Nepal.

Normandia

Normandia esas geografiala regiono e historiala dukio en nord-esta Francia. Manik-insuli (Jersey e Guernesey) esas domeno di Britaniana monarkio ma histsoriale esis parto di Normandia.

Habitanti: 3,2 milioni

Precipua urbi: Caen, Rouen

Rusa imperio

Rusa Imperio esas vasta lando qua jacis en Eurazia. De 1742 til 1867 l'imperio anke kontrolis nuna Usana stato di Alaska.

Bazala fakti pri Rusa Imperio.

Saudi-Arabia

Saudi-Arabia esas lando en Azia inter Jordania, Kuwait, Irak, Oman, Katar, Bahrain ed Unionita Araba Emirii che Reda maro e Araba maro. Lua chef-urbo esas Riad.

Tonga

Tonga esas lando ed insul-grupo en Oceania, jacanta an centro-sudo di Pacifiko. L'indijena nomo dil insuli esas Tonga o Tongatabu, signifikante 'santa'.

Tonga anke divenis konocita kom Amikal insuli (en Angla linguo: Friendly Islands), pro l'amikala recevo ke James Cook havis kande ilu vizitis l'insuli unesma-foye, en 1773. Il arivis dum ʻinasi, lokala festivalo. Tamen, Cook ne savis ke lokala chefi deziris mortigar li, ma ne konkordis pri la formo di facar ol.

Bazala fakti pri Tonga.

Unionita Rejio

Unionita Rejio esas lando en nord-westal Europa en Atlantiko este de Irlando. Ol konsistas ek Britania (Anglia, Skotia e Wals) e Nord-Irlando.

Chef-urbo: London.

Unionita Rejio anke administras la regioni di:

Gibraltar

St Helena

Bermuda

Falklandi

Insuli Kaiman

Insuli Turks e Kaikos

Montserrat

Anguila

Britaniana Teritorio dil Indiana Oceano

Pitkern.La regioni infre konsideresas dependanti de Britaniana Krono:

Jersey

Guernsey

Insulo di ManBazala fakti pri Unionita Rejio.

Altra lingui

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.