Konstituco

Konstituco esas sistemo di normi, ordinare skribita en unika texto, qui establisas reguli e principi segun quo ula regiono (lando, stato, provinco, municipo) od organizuro guvernesas.

Pri landi, ca vorto referas precize a nacionala konstituco, qua definas fundamentala politika principi, ed establisas la strukturo, procedi e devi di la guvernerio. En la maxim multa landi, la konstituco anke grantas kelka homala yuri en lua texto.

La konstituco judikesas kom la maxim importanta lego di ula lando. Altra legi kreita pose mustas respektar la determini di konstitucala texto, e la legi qui existis ante la konstituco nur duros mantenor efikiveso se li respektos la nova konstitucala determini.

Constitution-Print-C10314518.jpeg
Originala texto dil Usana konstituco.

Klasifikuro di la konstituci

La konstituci povas klasifikesar segun la facileso o desfacileso pri modifikar lua texto, en "rigida konstituci" o "desrigida konstituci". La konstituci "rigida" demandas procedi plu komplexa, o kun quanto di voti favorebla plu granda kam la bezonata por aprobar ordinara legi, exemple: la konstituco di Brazilia determinas ke por aprobar emendi a lua texto bezonesas 3/5 ek la membri del parlamento (senato e chambro di deputati) e du votadi,[1] kontre ke por aprobar ordinara legi bezonesas nur singla majoritato de la duimo plus un ek la membri de la Chambro di Deputati, e singla majoritato de la duimo plus un ek la Senatani, en unika votado en omna chambri.[2]

Referi

  1. Emenda Constitucional - Senado Federal (en Portugalana). URL vidita ye la 14ma di februaro 2019.
  2. http://direitoconstitucional.blog.br/lei-complementar-e-lei-ordinaria-diferencas-e-caracteristicas/
Arjentinia

Arjentinia esas lando jacanta en Sud-Amerika. Lu havas kom vicini Bolivia e Paraguay norde, Brazilia ed Uruguay nord-este, l'oceano Atlantiko este, e Chili sude e weste. Lua chef-urbo esas Buenos Aires.

Bazala fakti pri Arjentinia.

Brazilia

Brazilia (Portugalane: Brasil, Angle ed anciena Portugalane: Brazil) esas lando jacanta este de Sud-Amerika. Ol esas la 5ma maxim vasta e la 6ma maxim populoza lando del mondo, kun plu kam 8,5 milion km² e plu kam 200 milioni habitanti. Ol esas la maxim vasta e populoza lando de Sud-Amerika.

Ol esas l'unika lando en Amerika e la maxim granda lando del mondo ube la Portugalana linguo esas oficala. Lu havas kom vicini Franca Guyana, Surinam, Guyana e Venezuela norde, Kolumbia nord-weste, Peru e Bolivia weste, Arjentinia e Paraguay sud-weste, ed Uruguay sude. Este e nord-este jacas Atlantiko. Nur du Sud-Amerikana landi ne havas frontieri kun Brazilia: Equador e Chili.

Brazilia anke posedas insulala teritorii en Atlantiko: l'arkipelago Fernando de Noronha, l'arkipelago Santa Petrus e Santa Paulus (ilhas de São Pedro e São Paulo), l'atolo Rocas, e l'insuli Trindade e Martim Vaz. Lua litoro, kun richa biodiverseso e kun importanta jaceyi di petrolo proxim la stato Rio de Janeiro, esa longa de 7 491 kilometri.Bazala fakti pri Brazilia

Chefo di stato

Chefo di stato o statestro esas la persono qua reprezentas publike un monarkio, republiko, federuro, kunfederuro o kelka altra tipi di stato. Lu exercas povi ed ofici establisita en la konstituco.

Kande Charles de Gaulle skribis la moderna konstituco di Francia, ilu deskriptis roli, quin ilu konsideris importanta por la Franca prezidanto, exemple "enkorpigar la karaktero di la naciono" por la naciono ipsa e por la mondo: une certe idée de la France ("certena ideo pri Francia"). Nune, multa landi expektas ke lua chefi di stato personigez nacionala valori en simila maniero.

Chefo di stato di un lando anke povas esar chefo di un komitato, exemple en Suisia, od un diktatoro, quale eventis en nacional-socialista Germania sub sua Führer Adolf Hitler. En oligarkala republiko, exemple la Republiko di Venezia o Romana Republiko, la chefo di stato esis la precipua lokala judiciisto, qua recevis la titulo "dojo" en Republiko di Venezia, o "konsulo" en la Romana Republiko.

La chefo di stato povas anke akumular povi di chefo di guvernerio, quale en la prezidantala republiki, exemple Brazilia, Arjentinia ed Usa, od en absoluta monarkii. En parlamentala rejimi, la chefo di guvernerio esas chefministro.

Germania

Germania esas lando jacanta an central Europa. Lu havas kom vicini Dania norde, Polonia e Chekia este, Austria e Suisia sude, e Francia, Luxemburgia, Belgia e Nederlando weste.

Bazala fakti pri Germania.

Hispania

Hispania esas lando jacante en sud-westal Europa. Lua vicina landi esas Francia ed Andora nordweste, e Portugal weste. Sude jacas Gibraltar. Mediteraneo jacas sude ed este. Norde jacas Oceano Atlantiko.

Bazala fakti pri Hispania

Japonia

Japonia esas lando ed arkipelago kun plu kam 6 000 insuli ed insuleti en estal Azia, che Pacifiko.

Judiciala povo

Judiciala povo esas un ek la «povi» di ula stato, asemble kun l'exekutiva povo e la legifala povo, segun la subdividuro propozita da Montesquieu. La skopo di la judiciala povo esas grantar yusteso al civitani qui habitas la koncernata stato. Montesquieu propozis la subdividuro di la povi dil stato pos vizitir Anglia e konkluzir ke nedependanta judiciala povo povas kontrolar efikive l'ecesi da autoritatoza exekutiva povo e grantar liberesi a la civitani.

La judiciala povo administras la yusteso en la socio per uzar normi, nomizita legi, por solvar konflikti ed eventi inter individui, od inter individui e la stato. En kelka landi, e segun lo establisata da singla lando, la judiciala povo povas anke analizar kad ula lego konfliktas o ne kun la konstituco, to esas, kun la supra lego di la lando, e fine deklarar ke ta lego ne povas aplikesar, pro ke ol violacas la konstituco, t.e. ol deklaras la lego kom kontrekonstituca. En la landi qui aplikas ca sistemo, la deklaro pri kontrekonstituceso facesas da Supra Korto o da specala Konstitucala Korto.

La strukturo di judiciala povo ordinare konsistas ek tri o plusa niveli od instanci: supra korti (la maxim alta korti), tribunali od apelo-korti, e singla judicianti. Tamen ol povas havar plusa instanci, e subdividesar segun temi: komercala korti, civila korti, kriminala korti, militala korti, edc.. La quanto de instanci o la quanto de subdividuri segun temi varias segun singla konstituco di singla lando. Ordinare, l'analizo di la procesi en l'unesma instanco facesas da singla judicianti. Se ula parto en la proceso od amba ne konkordas kun la decido, lu o li povas apelar a la duesma instanco. Eventuale, e segun lo establisata da singla konstituco, povas esar posibla apelar pri la decido dal duesma instanco a supera tribunalo od al supra tribunalo, segun la terminaro di singla lando.

Kuba

Kuba, oficale la Republiko di Kuba, esas lando en Karibia qua konsistas ek la samnoma insulo, altra vicina insuleti e l'Insulo dil Yuneso (Isla de la Juventud). Kuba esas la maxim vasta insulo de Karibia, kun 104 556 km², dum ke la lando havas entote 109 884 km² di landala surfaco. Ol jacas 150 km sude de Key West, Florida, Usa, 77 km weste de Haiti, 210 km este de Mexikiana litoro e 140 km norde de Jamaika. Lua chef-urbo esas Havana.

Bazala fakti pri Kuba.

Mexikia

Mexikia (México), oficale l'Unionita Stati Mexikiana (Estados Unidos Mexicanos), esas lando jacanta en Nord-Amerika. Lu havas kom vicini Usa norde e Guatemala e Belize sude. Este jacas Karibiana Maro, parto dil Oceano Atlantiko, e weste jacas l'Oceano Pacifiko.

Bazala fakti pri Mexikia

Popul Republiko Chinia

Populala Republiko di Chinia (Chiniana simpligita : 中华人民共和国; Chiniana tradicionala : 中華人民共和國; pinyin*: Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó), ordinare nomizita Chinia e kelkafoye Chinia populala, esas lando di estal Azia. Kun plua kam 1,3 miliardi habitanti, cirkume 1/6 de la habitantaro di la Tero, ol esas la maxim populoza lando del mondo. Depos 1979, pro evitar tropopulozeso, strikta kontrolo di naski esas aplikita sur Chiniana Han. Ma depos la 14ma di novembro 2013, ta politiko havabas desrigidigita ad 2 pueri per familio, por tanta ke la du parenti esas amba unika pueri. Kun 9 641 144 km² en surfaco o 9 596 961 km² segun la nombri di ONU, Chinia esas anke la maxim granda lando di Estal Azia ed triesma maxim granda lando del mondo pos Rusia e Kanada.

Populala Republiko di Chinia proklamesis ye la 1ma di oktobro 1949, sequante komunista partiso di Chinia militala vinkis Guomindang. Tamen, Chinia esas la maxim antiqua civilizeso existanta til nun, havante ja cirkume kin mil yari. Nune ol prizentas su quale "socialista republiko" ed exercas kontrolo sur duadek e du provinci, kin autonoma regioni, quar municipi (inkluzite la chef-urbo, Beijing) e du specala regioni (Hong Kong e Macao).

Chinia havas la duesma maxim granda Kuntara landala produkto e un ek la kin permananta membri de la Sekureso-Konsilistaro dil Unionita Nacioni. Esas anke l'unesma mondala exportacero e disponas di nukleara armo, di maxim multa armeo en mondo e di duesma maxim granda armeala budjeto. Guvernita da china komunista partiso, Chinia adoptis "socialista ekonomiko di merkato" ube kapitalismo ed autoritatoza politika kontrolo frolas en spekala formulo. La konstituco di Populala Republiko di Chinia definas lo kam "socialista stato di populala demokratika dictatoreso, diretita da laborema klaso ed apogata sur la federuro di manuala laboristi ed rurani". L'introdukto di la konstituco specigas la diretanta rolo di china komunista partiso ed duras citar oficala marxismo-leninismo kom ideologio di refero di stato.

Bazala fakti pri Chinia

Quarteto Tuniziana por la Nacionala Dialogo

La nomizita Quarteto Tuniziana por la Nacionala Dialogo esas grupo di quar organizuri civila qui agis kom mediaceri en l'esforci pri grantar demokratio e pri la redakto di Tuniziana konstituco, ratifikita en 2014. La ratifiko di la konstituco esis la kulmino dil procedi qua komencis kun la nomizita "Jasmina revoluciono", en decembro 2010.

La "Quarteto por la Nacionala Dialogo" formacesis en 2013, dum politikala krizo qua interuptis la konstitucala procedo, kun skopo haltarpolitikala violento, suportar provizora guverno e ratifikar la konstituco. La quar organizuri qui formacis ol esis:

la General Uniono Tuniziana pri Laboro (France: Union Générale Tunisienne du Travail, UGTT)

la Kunfederuro Tuniziana di la Industrio, Komerco e Mestier-arto (France: Union Tunisienne de l'Industrie, du Commerce et de l'Artisanat, UTICA)

la Ligo Tuniziana pri Homala Yuri (France: La Ligue Tunisienne pour la Défense des Droits de l'Homme, LTDH)

l'Ordeno Nacionala dil Advokati di Tunizia (France: Ordre National des Avocats de Tunisie)Pro lua sucesoza esforci por grantar pacoza transito a la demokratio, en 2015 la Quarteto recevis la Nobel-premio pri paco.

Republiko

Republiko esas guvernala sistemo ube la chefo di stato (qua maxim-multa-kaze havas la titulo "prezidanto", ma en antiqua Roma esis "konsulo") elektesas dal populo o dal parlamento, e ne povas transmisar la povo heredale a lua familio, quale eventas en monarkii. L'origino di la vorto republiko esas 2 Latina vorti: res publica (publika kozo, o publik afero).

Se la chefo di stato anke esas chefo di guvernerio, la lando esas prezidantala republiko (exemple en Usa, Brazilia, Arjentinia). Se la chefo di guvernerio ne esas anke chefo di stato, ed selektesas da deputati de la precipua partisi (o koalisuro) en parlamento, la sistemo nominesas parlamentala republiko (exemple en Portugal, Finlando, Francia).

La prezidanti, maxim-multa-kaze en la moderna republiki, guvernas por periodi de 4 til 6 yari. En kelka landi, la konstituco limitizas la quanto di inter-sequanta foyi qui ula persono povas disputar prezidantal elekti. Exemple en Usa e en Brazilia, prezidanti povas disputar rielekto nur unfoye sequante. En Uruguay, la prezidanto elektesas por 5 yari e ne povas rielektesar. En Chili, lu elektesas por 4 yari e ne povas rielektesar. En Venezuela pos modifiko en la konstituco ye la 15ma di februaro 2009, la periodo esas 6 yari e la prezidanto povas rielektesar absolute.

Segun Aristoteles, la tri principi fundamentala di ula republiko esas:

la separo di povi e lua mutuala kontrolo

l'aktiva partopreno en la politiko di omna civitani

la reprezento di omna sociala klasi en tota guvernala institucuri, sen prepondoro di ula.

Moderna konceptajo pri republiko kom demokrata sistemo di guvernerio aparis en Francia dum Iluminismo. Usa adoptis republiko kande ol divenis nedependanta, ye la 4ma di julio 1776.

Suisia

La Kunfederuro Suisa, kurte Suisia, esas lando jacanta an central Europa. Lu havas kom vicini Germania norde, Liechtenstein ed Austria este, Italia sude, e Francia weste.

La nomo "Suisia" originis de Franca vorto Suisse, en uzajo dum 16ma yarcento.

Bazala fakti pri Suisia.

Tailando

Tailando, antee Siam, esas lando jacanta en sud-estal Azia. Lu havas kom vicini Myanmar norde e weste, Laos norde ed este, Kambodja sud-este, e Malaizia sude.

Bazala fakti pri Tailando.

Unionita Rejio

Unionita Rejio esas lando en nord-westal Europa en Atlantiko este de Irlando. Ol konsistas ek Britania (Anglia, Skotia e Wals) e Nord-Irlando.

Chef-urbo: London.

Unionita Rejio anke administras la regioni di:

Gibraltar

St Helena

Bermuda

Falklandi

Insuli Kaiman

Insuli Turks e Kaikos

Montserrat

Anguila

Britaniana Teritorio dil Indiana Oceano

Pitkern.La regioni infre konsideresas dependanti de Britaniana Krono:

Jersey

Guernsey

Insulo di ManBazala fakti pri Unionita Rejio.

Usana Kontado-Ministerio

L'Usana Kontado-Ministerio (Angle, United States Census Bureau od oficale Bureau of the Census) esas l'agenterio di Usana guvernerio responsebla por la demografiala kontado dil Usana habitantaro. Ol anke kolektas ed organizas ekonomiala statistiki pri Usa. Ol furnisas importanta dati pri l'Usana habitantaro ed ekonomio.

Usana konstituco determinas ke la habitanti mustas esar kontata adminime 1 foyo singla 10 yari, por establisar la numeri di deputati di omna stati en l'Usana kongreso segun lua quanto di habitantari. La rezulto dil kontado modifikas la quanto di deputati de omna stati en la chambro di reprezentanti di Usa.

Altra lingui

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.