Komunismo

Komunismo esas politikala filozofio qua intencas konstruktar socio sen klasi e sen stato, kun komuna proprieto di produkto-moyeni, libera aceso a konsumo-vari, ed ceso di salariala laboro e privata proprieto di produkto-moyeni ed imobli[1].

Marx color2
Karl Marx.

En teorio, kreita da Germana filozofi Karl Marx e Friedrich Engels dum la 19ma yarcento, la koncepto pri proletariaro-diktatoreso referas a socialista stato ube proletariaro (la klaso di industriala laboristi) kontrolus la politikala povo. La vorto "diktatoreso" esas kontroversa, e ne referas ad klasika ideo di dictatura de Romana Imperio, ube un persono o mikra klaso kontrolas la stato, ma al ideo kreita da Marx ube ula sociala klaso kontrolus la guvernerio, segun demokratiala sistemo.

Communist-manifesto
Manifesto di Komunista Partiso, libro da Marx e Engels.

Altra konceptajo kreita da Marx esis konflikto di klasi, qua signifikas la tensi ed antagonismi qui existas en socio pro konflikti di interesti inter la diferanta sociala klasi. Unlatere, kapitalisti qua kontrolas produktado-moyeni, pagas minima salarii e deziras augmentar lia profiti; altralatere proletariaro qua recevas basa salarii e kompras vari produktata en l'entraprezi di kapitalisti po alta preci. En lua libro "Komunista manifesto" de 1848 Marx ed Engels lansis ta konceptajo, e propozis l'ideo pri revoluciono duktita dal laboristi por destruktar kapitalismo.

Komunismo esis l'oficiala ekonomikala principo di Sovietia, ed ankore esas di Populala Republiko di Chinia, Kuba, Vietnam, Nepal, e Nord-Korea.

Hammer and sickle
Siklo e martelo, internaciona simbolo di komunismo.

Referi

  1. Communism Columbia Encyclopedia, 2008
12ma di marto

Videz quo ligesas adhike (che utensili). - A pagino di yaro.

La 12ma di marto esas la 71ma dio di la yaro (72ma en bisextila yari) segun la Gregoriala kalendario. Restas 294 dii til la fino di la yaro.

19ma yarcento

La 19ma yarcento komencis ye la 1ma di januaro 1801 e finis ye la 31ma di decembro 1900.

Dum la 19ma yarcento eventis inter altri la krulo dil imperii Hispana, dil Unesma e di la Duesma imperii Franca, e e dil imperii Chiniana, Santa Romana e Mughal. Kontree, kreskis la teritorii e l'influi di Britanian imperio, Usa, Rusa imperio, Germana imperio, di la duesma kolonial imperio di Francia e di Japonian imperio. Unionita Rejio divenis klare la dominacinta povo pos 1815.

Multa ciencala deskovraji facesis dum ta yarcento: Charles Darwin publikigis L'Origino dil Speci en 1859 e propozis evoluciono-teorio. Gregor Mendel studiis longatempe la biologiala heredo, origino di la moderna genetiko. Louis Pasteur developis la pasteuriso e kreis la vacino kontre la rabio. Dmitri Mendeleev kreis la periodala tabelo por klasifikar kemial elementi.

L'inquesti e la developo di la konoci pri vaporo, elektro e fosila fueli dum la yarcento permisis la kreado di multa importanta inventuri dum ta epoko, exemple la lokomotivo, la vapornavo, la telegrafilo, la telefonilo, la lampo, o la moderna automobilo kun motoro di interna kombusto da Karl Benz. La transmara navigado kreskis dum ta epoko pos l'aparo di vapornavi. L'industriala produktado per mashini anke kreskis, ma to ne adportis prospero ad omna homi.

En 1804 la habitantaro di la Tero esis cirkume 1 miliardo, e komencis kreskar rapide dum la yarcento. La habitantaro di Europa duopligis dum la yarcento, de 200 milioni til 400 milioni.

Sklaveso reduktesis multe dum la yarcento: en 1833, ol abolisesis en tota Britaniana kolonii; en Usa ol abolisesis komplete pos l'Usana interna milito. En Brazilia, ol abolisesis en 1888. Simile, serfeso abolisesis en Rusa imperio.

Tri granda revolucioni komencis en Francia e dissemis influi tra altra landi: la revoluciono di 1830, la revoluciono di 1848 e la revoluciono di 1871. La movado di laboristi e l'idei pri anarkiismo, socialismo e komunismo ank evolucionis dum ta yarcento. Karl Marx publikigis Komunista publika deklaro en 1848 e skribis l'unesma volumo "La Kapitalo - Kritiko pri la politikal ekonomio" en 1867. L'altra du volumi publikigesis da Friedrich Engels pos la morto di Marx, en 1885 e 1894, rispektive. Ta libri havis granda influi en la filozofio, en la kulturo ed en la politiko e la revolucioni di la sequanta yarcento. La idei pri anarkiismo da Mihail Bakunin anke developesis dum ta yarcento. Altralatere, la idei konocita kom pozitivismo e developita dal Franca filozofo Auguste Comte pri la supereso di la cienco super la teologio e la metafiziko, ganis adepti meze la Sud-Amerikana politikisti e militisti.

En la komenco dil yarcento naskas Imperio-stilo en Francian arkitekturo. En la mezo dil yarcento aparis la stiko konocita kom "Neogotiko" ed dum la fino dil yarcento aparis la stilo Art-Nouveau.

De 1809 til 1898 preske omna Hispana kolonii en Nordala, Centrala e Sudala Amerika obtenis lia nedependi. Kuba esis la lasta, ma ol perdis lua nedependantesko en 1898 kande Usa vinkis Hispania en Usana-Hispana milito. Brazilia nedependanteskas de Portugal ye la 7ma di septembro 1822. En 1825 Uruguay nedependanteskis de Brazilia.

En Europa eventis la nedependantesko di Grekia en 1821, di Belgia en 1830, e di Rumania en 1877, pos militi, rispektive la Greka nedependo-milito, Belga nedependo-milito e la Rusa-Turka milito (1877-1878). Hungaria, duktita da Lajos Kossuth, anke probis nedependeskar de Austrian imperio en 1848. La nedependantesko sufokesis, ma en 1867 Austria-Hungaria divenis duala monarkio.

De 1853 til 1856 eventis la Milito en Krimea, ube Rusa imperio perdis la milito kontre Francia, Unionita Rejio, Otoman imperio e la Rejio di Sardinia. Anke dum la 19ma yarcento eventis l'unigo di Italia en 1870, e Germania en 1871, kom monarkii. Vittorio Emmanuele la 2ma e Wilhelm la 1ma, rispektive, divenis la reji di la du landi.

En Pacifiko rejulo Kamehameha la 1ma o Kamehameha la Granda unionas tota l'insuli di Havayi sub lia regno en 1810. La dinastio Kamehameha guvernis til 1893, kande Usana trupi revokis lasta imperiestrino, Liliʻuokalani.

L'Europana povi (Francia, Unionita Rejio) dividis Afrika en koloniala zoni, exemple Franciana West Afrika. Portugal mantelis lua kolonii en Angola, Mozambik ed altra mikra teritorii, Belgia recevis Belga Kongo (nune Demokratial Republiko Kongo) dum ke Italia recevis Libia, Eritrea e Somalia, e Germanian imperio recevis Tanganyika, Namibia e Kamerun. Nur Etiopia e Liberia restis nedependanta dum la fino dil siglo. Tamen, Liberia divenis l'unesma nedependanta lando en Afrika, en 1847.

Anke teritorii en Azia dividesis en influo-zoni o kolonii. Francia okupis Indochinia, dum ke Unionita Rejio okupis Indiana subkontinento e militis tri foyi kontre Burma, e vinkis Chinia dum l'unesma e la duesma opiumo-militi. Li establisis kolonio en Hong Kong.

20ma di mayo

Videz quo ligesas adhike (che utensili). - A pagino di yaro.

La 20ma di mayo esas la 140ma dio di la yaro (141ma en bisextila yari) segun la Gregoriala kalendario. Restas 225 dii til la fino di la yaro.

2ma di decembro

Videz quo ligesas adhike (che utensili). - A pagino di yaro.

La 2ma di decembro esas la 336ma dio di la yaro (337ma en bisextila yari) segun la Gregoriala kalendario. Restas 29 dii til la fino di la yaro.

Historio di Slovakia

Depos la yaro cirkum 500 aK, la teritorio di la nuna Slovakia populizesis da Kelti, qui konstruktis povoza vilaji en la loki di nuna Bratislava e Havránok. Biateki, arjenta moneti kun la nomi di Kelta reji, reprezentas l'unesma uzo konocata di skribo en Slovakia. Depos la yaro 2, Romana Imperio expansanta establisis e mantenis serio di avanposteni cirkum e norde dil Danubio; le maxim granda di li konocesis kom Carnuntum and Brigetio. Proxim la lineo maxim nordal dil Romana doplando existis vitral kampeyo di Laugaricio (nuna Trenčín), ube en la batalio decidiva, Romana legiono kombatis e vinkis tribuo di Quadi Germanika en la yaro 179 dum la militi Markomana. La Rejio di Vannius, rejio barbara fondita dal Sueva tribui Germanika di Quadi e Markomani, same quale kelka mikra tribui Germanika e Celta, inkluzante l' Osi e la Kotini, existis en west- e central Slovakia depos la yaro 8-6 aK til la yaro 179.

Kominform

Fondita en 1947, "Kominform" (Komunista Informo Ministerio) esas la komuna nomo per quo oficale konocesas la ministerio di partiso di komunisti e laboristi. Esis l'unesma oficala forumo di internacionala komunista movado depos la dissolvo di Komintern, e konformesita la nova realesi pos duesma mondomilito, inkluzanta la kreato di estala bloko.

Kominform esis organizuro di komunista partisi fondita en septembro 1947 en konfero di chefi di komunista partisi en Szklarska Poręba, Polonia, dominacita da Sovietia. Sovietiana chefo Yosif Stalin kunvokis la konfero en respondo a divergi inter komunista guvernerii pri asistar o ne asistar la konfero en Paris pri la plano Marshall, en julio 1947.

Komence, la sideyo di Kominform esis en Belgrade, lor la chef-urbo di Yugoslavia. Pos l'ekpulso di Yugoslavia de la grupo ye junio 1948, la sideyo movesis a Bucarest, Rumania. L'ekpulso di komunista partiso di Yugoslavia de Kominform pro "Titoismo" komencis "inforbiro" periodo en ta historio di lando.

L'intencita skopo di Kominform esis koordinar agesi inter komunista partesi sub sovieta direto. Havas lua propra jurnalo, "por duro paco", por demokratio di populo.

Kominform dissolvesis en 1956 pos Sovietiana rikoncilio kun Yugoslavia e la proceso di revoko dil influi de Stalin.

Komintern

Komunistala Internacionalo (komintern) anke konocita kom Triesma Internacionalo esis komunist organizuro qua existis de 1919 til 1943, kun skopo di "renversar l'internaciona borgezaro per tota posibla moyeni, e krear internaciona sovieta republiko kom transitala fazo ante la kompleta aboliso dil Stato.

Komunista Ligo

Komunista ligo (Germane: Bund der Communisten) esis internaciona politikala partiso establisita ye junio 1847 en London, Anglia. L'organizuro formacesis tra la kunfuzo di la Ligo dil Yusti, direktita da Karl Schapper e la komunista interrelato komitato en Bruxel, Belgia, en qua Karl Marx e Friedrich Engels esis la dominacanta personesi. La Komunista ligo konsideresas l'unesma marxista politikala partiso ed esis por ta grupo ke Marx ed Engels skribis Komunista publika deklaro tarda 1847. Komunista ligo esis formale dispersita en 1852, sequanta Koln komunista judiciio.

Marxismo

Marxismo esas metodo por social ed ekonomial qua analizas la relati inter la sociala klasi e la konflikti inter li, tra l'interpretado di la historiala developo di la socii segun materialista vidpunto, e la interpreto di la transformi en la socii segun dialektikala vidopunto . Ol originis de la verki da Karl Marx e Friedrich Engels skribita de la duimo til la fino di la 19ma yarcento.

Pakto di Warszawa

La Kontrato pri amikeso, kunlaboro e reciproka helpo, maxim konocata kom Pakto di Warszawa, Ruse Договор о дружбе, сотрудничестве и взаимной помощи, Dogovor o druzhbe, sotrudnichestve i vzaimnoy pomoshchi (1955 til 1991), esis kontrato por reciproka defenso signatita da 8 komunista stati de Est-Europa dum la Kolda milito. Ol esis propozita ed establisita da Sovietia ye la 14ma di mayo 1955 en Warszawa, Polonia, ed esis militala komplemento di la Konsilantaro por reciproka ekonomiala helpo (konocata en Ocidento per l'abreviuro COMECON). La kreado di la pakto esis respondo a l'eniro di West-Germania en Nord-Atlantikal Uniono en 1955.

La strategio qua stimulis la kreado dil pakto esis la Sovietana deziro pri dominaco di Central ed Estal Europa. La ideo duktesis per geostrategiala ed ideologiala motivi. Ideologiale, Sovietia konsideris ke ol povas definar quo esas socialismo e komunismo, ed agis kom chefo di mondala socialista movado. Geostrategiale, l'ideo esis preventar l'invado di Sovietana teritorio da Westal Europana povi, quale eventis en 1941 kande Naziista Germania invadis Sovietia. L'invado Germana esis grandege brutala - on kalkulis ke 27 milion habitanti de Sovietia perisis - e la lando subisis granda domaji ye lua substrukturi.

Proletariaro-diktatoreso

Proletariaro-diktatoreso esas termo unesma uzita da Karl Marx ye 1875 en kritiko di Gotha programo qua referas ad transita periodo inter kapitalisma e komunista socio 'en qua la stato povas esas nulo ma la revoluciona proletariaro-diktatoreso'. La termo signifikas lore povo-koncentro per laboranta klaso kontraste kun nobela e precipua borgezala ulo ke la nuna senco di represiva situo, do en Sovietia.

Rusa revoluciono

Rusa revoluciono esas la kolektala termino per serio di revolucioni en Rusia en 1917, qui revokis l'autokratio dil caro e duktis a la kreado di la Republiko Socialista Sovietiana di Rusia. L'imperiestro koaktesis abdikar e l'anciena rejimo remplasesis per la provizora guvernerio dum l'unesma revoluciono, en februaro 1917 (marto 1917, segun la gregoriala kalendario. L'antiqua juliala kalendario usabis lore en Rusa imperio).

Winston Churchill

Sinioro ("sir") Winston Leonard Spencer-Churchill (1874 til 1965) esis Britaniana skriptisto e politikisto.

Filio di importanta politikisto e richa Usana qua sendis ilu ad edukerio ube ilu montris esar inteligento ma rebelo, ed anke skerm-championo. Parolis Franca vortope. En 1893 Winston eniris militala skolo. De pos sequis konflikti kom jurnalisto. Rufo kun tufo il esis la modelo di Tintin. Lua eskapo en Sudafrika facis heroo.

En 1900 elektesis unesmafoye kom konservema ma divenis liberala en 1904 pro dogano-taxo. En 1910 Winston esis interna ministo represinta anarkiisti, e la sequanta yaro unesma mastro (lord) de l'admiralaro ube organizis pasajo di nav-mashini de karbono a petrolo e la kontrolo di richa putei di Mezopotamia.

En 1916 il esis un ek la precipua inicianto di la batalio di Dardanelles qua rezultis en vinkeso. De pos servis ad westala-fronto. De julio 1917 til finar la milito, il esis municion-ministro. De pos esis milit-ministro jerinta la maxim spens-diminuto e postulis ke komunismo en Rusia esus "sufokita en lua bersilo".

En 1922 ilu havis apendicito, interuptis lua kampanio e perdis l'elekto. En 1924 retrodivenis konservema ed obtenis financ-ministerio ube ligis la valoro di la pundo al oro, mem se Britania esas maxim min richa pos milito.

De 1929 til 1939 precipua skribis do ancestro Marlborough ed opozis donar nedependo a India. Kande duesma mondomilito komencis ilu indikesis chefo di navaro dum l'invado Germana en Norvegia, e pos l'invado di Francia il divenis chefministro. Lua amiko Lord Beaverbrook divenis responsiva por plubonigar la produktado di avioni.

En 1953 ilu recevis Nobel-premio pri literaturo. Ye la 15ma di januaro 1965 ilu subisis severa stroko e mortis ye la 24ma di januaro 1965, sama dio kam lua patro.

Altra lingui

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.