Komerco

Komerco esas la kambio di kozi e servi per vendisto ye preco po pekunio per kompranto.

Accarias de Sérionne - Intérêts des nations de l'Europe, dévélopés relativement au commerce, 1766 - 5790093
Intérêts des nations de l'Europe, dévélopés relativement au commerce, 1766
16ma yarcento

La 16ma yarcento komencis ye la 1ma di januaro 1501 e finis ye la 31ma di decembro 1600. Dum ta yarcento l'Europa facis granda exploro-voyaji en Amerika, Azia ed Oceania. En 1513, Vasco Núñez de Balboa deskovras l'Oceano Pacifiko e nomizas ol "Maro dil sudo".

20ma yarcento

La 20ma yarcento komencis ye la 1ma di januaro 1901 e finis ye la 31ma di decembro 2000. Dum ta yarcento eventis la falio di Otomana, Germana e Austriana-Hungariana imperii, ed anke l'Unesma e la Duesma mondomiliti.

De la fino dil duesma mondomilito til 1991 restis du superpovi en la mondo: Usa e Sovietia. La tensi inter la du kreskis, ed originis kolda milito. Du importanta militi esis konsequaji de ta tensi: milito di Korea e milito en Vietnam. En 1991 Sovietia krulis, ed Usa divenis l'unika superpovo del mondo.

Gradope pos la duesma mondomilito komencis la deskoloniigo di Afrika ed Azia. Indiana subkontinento dividesis en du nedependanta stati en 1947: India e Pakistan. En Azia la deskoloniigo-proceso en Indochinia efektigis l'Unesma milito en Indochinia, qua duris de 1946 til 1954. En Afrika deskoloniigo-procedo di Aljeria efektigis la milito di Aljeria, qua duris de 1954 til 1962.

Malgre ke dum la duesma yardeko aparis la nomizita Hispana influenzo (1918-1920) qua mortigis de 50 til 100 milion personi en tota mondo, dum la yarcento eventis granda progreso pri medicino, kun uzo di nova teknologii e medikamenti. Yen kelka exempli: l'uzo di X-radiaco, deskovrita da Wilhelm Conrad Röntgen, qua permisis kuracar frakturi, lokizar stranja objekti en la korpi ante kirurgii, e detektar kelka morbi plu precize; la kordiala transplantaco; la deskovro di la penicilino ed altra antibiotiki; la deskovro ed uzo di sulfonamido; l'invento di tomografio; la deskovro dil DNA; e l'invento di medikamenti kontre gravidesko. La habitantaro di la Tero kreskis tro rapida, e superiris 6 miliardi ante la fino dil yarcento. Granda epidemii kontrolesis per vacini, exemple l'extirpo di la variolo, e per nova medikamenti e tekniki. Tamen, dum la yari 1980ma l'epidemio di AIDS aparis ed expansis.

Eventis revoluciono en la telekomuniko ed expanso di la konoco tra la developo di komputeri* ed interreto. Transporto anke subisis revoluciono, kun l'expanso dil uzo di vehili kun motori di interna kombusto (automobili, kamioni, avioni...). L'aviono, inventita dum la komenco dil yarcento, evolucionis til permisar trans-kontinentala voyaji en poka hori. Ol anke evolucionis kom armo por militi, ed uzeesis intense dum la duesma mondomilito.

La developo di fuzei dum e pos la duesma mondomilito permisis lansar l'unesma artificala satelito en 1957 e sendar l'unesma homo a la Luno en 1969, ed anke sendar kosmoprobili ad altra planeti. L'artificala sateliti permisis expansar la komuniki de l'un kontinento a l'altru, expansar la vetera predico e trovar minerala richesi en la subtero.

Multa socii diferesis e diversa politikala idei vinkis e falis kun stati.

Alabama

Alabama esas stato an la sudo di Usa. Lu havas kom vicini Tennessee norde, Georgia este, Florida sude, e Mississippi weste. Sud-weste jacas Gulfo di Mexikia. Ol esas la 30ma maxim granda stato di Usa segun surfaco totala.

Bazala fakti pri Alabama.

Diplomaco

Diplomaco esas l'arto e praktikado di duktar negociado inter deputati di grupi o landi. Kustumala referas ad internacionala diplomaco e la konduto tra l'intercesado di diplomacisti pri komerco, ekonomiko, milito e kulturo. Internacionala kontrati esas maxim ofte negociita da diplomacisti ante indoso per nacionala politikisti.

Hispania

Hispania esas lando jacante en sud-westal Europa. Lua vicina landi esas Francia ed Andora nordweste, e Portugal weste. Sude jacas Gibraltar. Mediteraneo jacas sude ed este. Norde jacas Oceano Atlantiko.

Bazala fakti pri Hispania

Lisboa

Lisboa esas chef-urbo e la maxim grand urbo di Portugal. Ol havis 547 733 habitanti en 2011. Lua totala surfaco esas 100 km². Ol jacas an la westo di Iberia apud Atlantiko e la norda rivo di la fluvio Tago. Cirkume 3 035 000 personi vivas en lua metropolala regiono, qui reprezentas cirkume 27% de la habitantaro di Portugal.

Lisboa konsideresas blokala urbo pro lua importo pri financi, komerco, jurnalaro, amuzo, arti, internacionala komerco, eduko e turismo. Ol esas un ek la precipua ekonomiala centri di Europa, kun financala sektoro en rapida kresko ed un ek la precipua portui por buxegi dil kontinento. En 2014 lua aeroportuo (aeroportuo di Portela) servis 11 milion voyajanti. Moderna choseala sistemo e lineo di treno di granda rapideso (Alfa Pendular) ligas ol a la nordo ed a la sudo di Portugal.

Lisboa esas un ek la maxim anciena urbi kontinue habitita del mondo e la maxim anciena de Europa. Ol ja habitesis mult ante kam London, Paris e Roma. Lua nomo forsan devenas de Feniciana vorto Allis Ubbo ("sekura portuo"). Altra konjekto esas ke la kolonieto recevis la pre-Romana nomo por fluvio Tago, Lisso o Lucio. Romana geografo Pomponius Mela skribis lua nomo Ulyssippo, pose modifikita dal anciena Greki a Olissipo (Ὀλισσιπών) o Olissipona (Ὀλισσιπόνα).

Los Angeles

Los Angeles esas la maxim populizita urbo dil Usana stato Kalifornia. Segun statistiki de 2016, ol havis 3 976 322 habitanti. Lua tota surfaco esas 1302,76 km². Lua metropolala regiono, kune Long Beach, Santa Ana ed altra urbi jacas inter la maxim populizita del mondo: segun statistiki de 2014, ol havis 18 550 288 habitanti.

Ol esas blokala urbo kun mondala influo pri aferi, komerco, cinemo ed amuzo, kulturo, komuniko, eduko, medicino e ciencala inquesto. Tri ek la maxim importanta universitati publika de Usa - l'Universitato di Kalifornia, Los Angeles (abreviuro en l'Angla: UCLA), l'universitato California State University, Northridge (CSUN), e l'universitato California State University, Los Angeles (CSULA) - jacas interne la limiti del urbo. La quartero Hollywood, konocita kom "la Meka dil cinemo" esas parto del urbo.

Los Angeles esis eventeyo dufoye por Somerala Olimpiala Ludi: en 1932 ed en 1984. Ed itere esos l'eventeyo por l'Olimpiala Ludi di 2028.

Merkurdio

Merkurdio esas la dio di la semano pos mardio ed ante jovdio. L'origino di la vorto esas latina Mercurii díes, o dio di Merkuro. Merkuro, por Romani, esis la deo di komerco e di voyajeri. En altra latinida lingui la nomo di ta dio esas simila. Videz:

En Angliana Wednesday originis de mid-Angliana Wednesdei, "dio di Wōdanaz", proto-Germana vorto por Odin. En Norvegiana, Daniana e Suediana Onsdag signifikas "dio di Odin". En Islandana Miðvikudagur, en Chekiana středa od en Germaniana Mittwoch, signifikas "dio en mezo di semano".

Por katolikismo cindro-merkurdio esas unesma merkurdio pos karnavalo, konsiderata un dio por penitenci por ecesi e peki, e markizas la komenco di karesmo. En ta dio, fieli iras a kirki e recevas un kruco di cindri en lua kapi, por rimemorigar ke vivo esas transitora. Ol esas fastodio por katoliki, ma por Ortodoxa kristani la dii di penitenci komencas ja en lundio

Mondal organizuro pri komerco

Mondala organizeso pri komerco - MOK (en la quar oficala lingui: Angliana World Trade Organization - WTO; Germana Welthandelsorganisation; Franciana Organisation mondiale du commerce - OMC; Hispaniana Organización Mundial del Comercio - OMC) esas multilaterala internaciona organizo qua regulizas komerco e solvas disputi inter lia membrostati, qui ja signatis preske 30 komercala kontrati.

La sideyo di MOK jacas en Genève, Suisia. Pascal Lamy esas lua nuna direktisto. Fondita en 1995 nune ol havas 153 membri.

Lua skopo esas plubonigar la prospero de la populi de lua membrostati, specifike per febleskar komercala barili, e furnizar un tribuno pro negociar komercala konkordi.

Quarteto Tuniziana por la Nacionala Dialogo

La nomizita Quarteto Tuniziana por la Nacionala Dialogo esas grupo di quar organizuri civila qui agis kom mediaceri en l'esforci pri grantar demokratio e pri la redakto di Tuniziana konstituco, ratifikita en 2014. La ratifiko di la konstituco esis la kulmino dil procedi qua komencis kun la nomizita "Jasmina revoluciono", en decembro 2010.

La "Quarteto por la Nacionala Dialogo" formacesis en 2013, dum politikala krizo qua interuptis la konstitucala procedo, kun skopo haltarpolitikala violento, suportar provizora guverno e ratifikar la konstituco. La quar organizuri qui formacis ol esis:

la General Uniono Tuniziana pri Laboro (France: Union Générale Tunisienne du Travail, UGTT)

la Kunfederuro Tuniziana di la Industrio, Komerco e Mestier-arto (France: Union Tunisienne de l'Industrie, du Commerce et de l'Artisanat, UTICA)

la Ligo Tuniziana pri Homala Yuri (France: La Ligue Tunisienne pour la Défense des Droits de l'Homme, LTDH)

l'Ordeno Nacionala dil Advokati di Tunizia (France: Ordre National des Avocats de Tunisie)Pro lua sucesoza esforci por grantar pacoza transito a la demokratio, en 2015 la Quarteto recevis la Nobel-premio pri paco.

Vikingo

Vikingo esis habitanto di anciena Skandinavia, do Vikingi esis ancestri di Suedi, Dani e Norvegiani, pose Islando. En ocidentala landi on parolas pri Normandia e nuntempe en Rusia ed antee en Bizanco pri Varyagi. Antee en Rusia Vikingi esis Rusi (‘remeri’) , ma senco di vorto Ruso alternis samatempe kande l'efekto di Vikingi finis en Rusia. La vorto Vikingo venas de anciena vorto Skandinaviana vik qua signifikas ‘bayo’ o `fyordo´.

Vikingi facis voyaji en mikra navi (nominita knörr kun pruo dragona, en Sueda drake) ad Europa inter 789ma e 1066ma yaro. Voyaji finis kande Vikingi koncesionis a Kristanismo e koncentrita povo di rejo. Produkti por komerco esis furi, qui chanjesis a glaso-vari e stofi, anke a moneti. Primara motivo por voyaji esis komerco, ma komerco povis rapteskar. Kelkafoye facesis unsenca rapto-voyaji. Profesionala milito-Vikingo nomizesis berserko. On rakontas ke li mastikis toxika fungi pro freneziesko hipnotala por batalio. Ma reale Vikingo ne havis korni sur lua helmo.

La socio di Vikingi esis demokrata. Mulieri anke havis importanta stando en socio, precipue kande viri esis sur voyo. Omna homuli e homini libera povis partoprenar en la ting (asemblajo). Maxim anciena kunveno nacional - allting - kunvenis depos 902 en Islando.

Mitologio e religio di Vikingi esis tre multa-laterala. Konocata esas i.a. Odin, deo di milito, Tor, deo di tondro, e Frey, deo di fertileso, e Valhalo - halo di selektiti - adube celibini di Odin guidis militanti mortigita en batalio.

Centri di komerco esis:

Haithabu (nuna Hedeby en sudala Jyllando, Dania)

Kaupang (en westala rivo di fyordo di Oslo)

Birka (nuna Björkö en westo de Stockholm)

Aldeigjuborg (nuna Staraya Ladoga en sudala rivo di Ladogo)

Jorvik (nuna York en mezal Anglia).En la fino di la 10ma yarcento Vikingi dominacis Norda Maro, Esta maro (Baltika maro) e la nordala parto di Atlantiko. Pos fino di efekto di Birka Germana Hanso-uniono komencis okupar komerco sur Baltiko.

Vikingi facis lua voyaji per seglizita bateli quin on povis anke remar. Averajala Vikingo-batelo esis longa de c. 30 m, ed aden lu fitis 32 remanti. Bateli esis de querko. Oli esis neprofunda e stabila, ed on povis rivovehar facile per oli. Sur spacala maro Vikingi uzis propra moyeni di orientizo e disto-mezuro. Trans senriverala parto di voyo li transportis bateli tirante.

Dani facis voyaji

a Nederlando e Belgia.

a Francia. - Li atakis i.a. Rouen, Nantes e Paris. En 911 rejo di Francia Karl la Simpla donacis komtio di Rouen, pose Normandia, a vikinga chefo Rollo, pro ke lu finus raptado e protektus Francia kontre altra Vikingi. La 11ma yarcento parto di propaganti di Vikingi (Normandi) kaptis insulo en sudal Italia e fondis ibe normanda rejio di Sicilia.

ad Anglia (segun Vikingi Danelagen, Danelaw). - Precipua komenco di Vikinga ero konsideresas rapto di Lindisfarne monakeyo en la estala rivo di Anglia en 793. Antea Ebocarum, York, (segun Vikingi Jorvik) divenis komerco-placo di Vikingi. Dana Sven la Brakio-Barbo kaptis Anglia en 1013 e lua filio Knud 2ma la Granda esis rejo di Anglia de 1014 e rejo di Dania de 1018 til 1035 e regnanto di sudala Norvegia 1028-1035. Normandiana (i.e. Normando) William la Konquestero, propaganto di Rollo, konquestis Anglia en 1066.

anke a Hispania, nordal Afrika ed Italia quale Norvegiana Vikingi.Norvegi voyajis

a Skotia.

ad Irlando. - En kolekto-placo di sklavi di Vikingi naskis Dublin (segun Vikingi Dyflinn). Vikingi administris anke Limerick e Cork.

a Blanka maro a Vepsiani.Suedi facis voyaji (segun Vikingi Austway, Austvej) trans Baltiko (Esta maro)

a Rusia. - Rurik fondis en 862 rejii proxim Kiev e Novgorod, qui efektis - pos multa fazi - a nasko di Rusia.

a Dnyepr. - Vikingi fondis Kiev (segun Vikingi Kjönugård). Alonge Dnyepr voyajis anke trans Nigra maro a Bizanco, Konstantinoplo (segun Vikingi Miklagård).

ed alonge Gulfo di Finlando a Volga, ad imperio di Bolgari, ed anke trans Kaspia maro a Bhagdad.Vikingi efektis direte o nedirete a formaco di multa imperii (quale Anglia, Irlando, Rusia). Vikingi fondis kolonii ma li intermariajis en multa loki kun lokala habitanti. Vikingi koloniigis anke Faero, Shetlando, Orkadi, Hebridi, Islando e la sudo di Grenlando. Nune decendanti de Vikingi vivas nur en Faero ed Islando. Leifr Eiríksson (filio di Eirík la Reda) vizitis en 1000 anke Amerika, quon li nomizis Vinland (nuna Newfoundland). Antee la rivon vidis Bjarni Herjolfsson ma il ne povis explorar la lando. Probabla traiti di Vikingi trovesis ank en Mexikia.

Voyaji efektis arto e kulturo di Vikingi. Kristanismo translacis a nordo, e naskis runal alfabeto qua havis Latina ed anciena Gota literi. Orale mediacinta rakonti skribesis kom sagi. Sagi ne esas legendi pro ke li rakontas pri reala homi.

Yari 1990ma

La yari 1990ma esis yardeko de la Gregoriala kalendario qua komencis ye la 1ma di januaro 1990 e finis ye la 31ma di decembro 1999. Ol esis la lasta yardeko de la 20ma yarcento.

Inter la maxim importanta politikal eventi de la yari 1990ma esis la riunigo di Germania, la krulo di Sovietia, la fino di Chekoslovakia kun la separo inter Chekia e Slovakia, la krulo di Yugoslavia e la sangoza milito di Bosnia, ed anke la signato e l'efektigo di la kontrato di Maastrich, qua kreis l'Europana Uniono, remplasante la Europana Ekonomiala Komunitato. Du granda gentocidi eventis dum ta yardeko, en Rwanda ed en Bosnia e Herzegovina. En 1997 l'Unionita Rejio retrodonis Hong-Kong a la Populala Republiko di Chinia, ed en 1999 Portugal facis la sama kun Makau.

Pri ekonomiko, pos mult antea renkontri di reprezenteri de la landi qui signatabis la Generala Kunveno pri Tarifi e Komerco (GATT) kreesis, en 1994 la Mondal organizuro pri komerco. En 1997 eventis forta ekonomiala krizo en sud-estal Azia, e la povreso kreskis en ta regiono.

Pri kulturo, cienco e komuniko, un ek la maxim importanta esis l'expanso di la interreto, qua divenis uzebla ed acensebla a l'ordinara civitani, ne exkluzive a la akademiani. Altra importanta evento esis la kreado dil unesma klono di un mamifero, la mutonino Dolly.

Altra lingui

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.