Iberia

Iberia esas maxim granda Europa-peninsulo en lua extrema sud-westa kun surfaco di 582 860 km².

Ol havas litoro en esta e suda kun Mediteraneo, en westa e norda kun Atlantiko. Pirenei formacas en nord-esta la konekto ad Europa. Ad Gibraltar en suda ol proximas Afrika.

Landi e teritorii

Iberian peninsula
The positions of the different countries/territories.
  • Hispania, okupas la plu granda parto di Iberia,
  • Portugal, la plu westa parto,
  • Andora, mikra stato inter Hispania e France en Pirenei,
  • Gibraltar, britana teritorio (precipua islando) en suda extremajo.
15ma yarcento

La 15ma yarcento komencis ye la 1ma di januaro 1401 e finis ye la 31ma di decembro 1500, segun juliala kalendario. Ol divenis konocita kom "l'yarcento di la novigi" e "l'yarcento di la deskovri". Por la historio dil Ocidento ol esis la lasta yarcento di la Mezepoko e l'unesma yarcento di la Modern-epoko.

On kalkulas ke dum la fino di ta yarcento, la mondo havis cirkume 460 milion habitanti, qui habitis precipue tri granda zoni: Japonia-Korea-Chinia, Indiana subkontinento e westal Europa, malgre lua granda perdajo di habitanti de 1347 til 1352, kande nigra pesto produktis la morto di 25% til 50% de lor Europana habitantaro.Por la historio di Westal Europa, to esis la lasta yarcento di la nomizita Mezepoko, e l'unesma yarcento de la Moderna ero. Du eventi judikesas kom la divido inter ta du epoki: la falio di Konstantinoplo en 1453, e la deskovro di Amerika en 1492.

8ma yarcento

La 8ma yarcento esis l'epoko inter la yari 701 e 800 segun la Juliala kalendario. Dum ta epoko, la nordala rivo di Afrika, Iberia ed India divenis kontrolita da Mohamedana Arabi.

Bizancana Imperio

Bizancana Imperio (en moderna Greka: Βυζαντινή αυτοκρατορία) esas la nomo donita ad l'un ek la du stati qui formacesis pos la divido di Romana imperio dum la 4ma yarcento: La Romana imperio del Oriento (Latine: Imperium Romanum Orientale, en mezepokala Greka Ἀνατολική Βασιλεία Ῥωμαίων / Anatolikè Basileía Rhômaíôn), kun chef-urbo en Konstantinoplo, olim nomizita "Bizanco".

Dum fino dil 3ma yarcento, l'imperiestro Dioklecianus dividis Roman imperio en du. La divido divenis definitiva pos la morto di Theodosius la 1ma, en 395. Romana imperio dil Ocidento desaparis en 476, ma Bizanco duris existar dum preske mil yari pluse, til la konquesto di Konstantinoplo dal Otomani en 1453.

L'imperio havis lua maxima extenso dum la regno dil imperiestro Justinianus la 1ma (527 til 565). Justinianus konquestis la insuli weste de Mediteraneo (Sardinia, Korsika, Baleari), l'anciena romana provinco Africa e la sudo di Iberia, qua divenis la provinco di Spania.

Europa

Por la satelito di Jupitero, videz Europa.

Europa esas kontinento jacanta an la norda misfero. Lua tota surfaco esas 10 523 000 km². Segun statistiki de 2016, ol havis 741 447 158 habitanti.

La bordi di Europa esas Atlantiko weste, Arktika oceano norde, la montaro Urali, la fluvio Ural e la Kaspia maroeste, e la montaro Kaukazia, la Nigra maro e Mediteraneo sude. Europa ed Azia kune formacas la superkontinento Eurazia.

Gotika linguo

La Gotika linguo esas anciena Germana linguo qua floris en la 6ma yarcento pos la falo dil Romana Imperio, kande la Gotiki regis Iberia, suda-Galia ed Italia, inter altra. Nun mortinta, ol esas anciena kuzo dil modern Angliana e Germaniana lingui.

Gruzia

Noto: La korekta nomo di la lando en Ido esas Gruzia. Georgia esas la nomo dil stato di Usa.

Gruzia (en Gruziana საქართველო sak’art’velo) esas lando jacanta an sudala parto di la montaro Kaukazo, an l'estala rivo di Nigra maro, inter Azia ed Europa. Lu havas kom vicini Rusia norde, Turkia ed Armenia sude, e Azerbaijan sud-este.

Bazala fakti pri Gruzia.

Hispania

Hispania esas lando jacante en sud-westal Europa. Lua vicina landi esas Francia ed Andora nordweste, e Portugal weste. Sude jacas Gibraltar. Mediteraneo jacas sude ed este. Norde jacas Oceano Atlantiko.

Bazala fakti pri Hispania

Historio di Gruzia

Homo habitas kontinue la regiono di la nuna Gruzia de la petr-epoko. La regiono okupesis dal Greki e pose dal Persiani. La nuna chef-urbo, Tbilisi, fondesis en 380 aK.

Romani konquestis la regiono komplete en 66 aK, e lua dominacajo duris preske 400 yari. Li introduktis kristanismo dum la 4ma yarcento, e rejulo Mirvan la 3ma di Iberia deklaris lu l'oficala religio di la lando en 327. Ta akto proximigis Iberia de la Bizancana imperio.

Arabi okupis Tbilisi en 645, ma Gruziani konservis granda autonomeso sub l'Araba rejio. Dum la komenco dil 12ma yarcento rejulo Davit 4ma di Gruzia gradope ekpulsis Seljuka turki de la regiono, e vinkis l'importanta Didgori-batalio, en 12ma di agosto 1121. Gruziana rejio atingis lua zenito dum lasta yari de la 12ma e l'unesma yari de la 13ma yarcento, epoko en ke religiala tolero kreskis e la filozofio expansis su, ma en 1292 Mongoli okupis la regiono. Mongola okupeso duris til 1310.

Dum la 14ma yarcento transformesis en izolita kristana rejio inter Mohamedana rejii. Pos la falio di Bizanco en Otomana manui, l'unika kontakto kun l'Ocidento esis tra Nigra maro, kun Genovana kolonii en Krimea.

En 1783 Gruzia okupesis da Rusa imperio signatis Georgievsk-kontrato en qua Rusia defendus la mikra rejio di Kartli-Kakheti, restajo di anciena rejii di Gruzia. Tamen, Rusia ne defensis Kartli-Kakheti kande Turkiani e Persiani atakis Tbilisi en 1875 ed itere en 1795.

Ye la 22ma di decembro 1800 caro Pavel la 1ma di Rusia anexis la rejio di Kartli-Kakheti a Rusian imperio, e konfirmis l'anexo per dekreto ye la 8ma di januaro 1801. Gruziana nobeleso ne aceptis la dekreto til 1802.

De 1803 til 1878, konseque de diversa militi kontre Otomani e Persiani, Gruza teritorio kreskis. Abkhazia okupesis komplete en 1864. Dum la Rusa Revoluciono di novembro 1917 komencis movado por la nedependo, ma en februaro 1921 la Sovietiana Reda Armeo okupis la lando e retrodonis la teritorio a Turkia.

Gruzia divenis itere nedependanta pos la krulo di Sovietia, ye la 9ma di aprilo 1991. En la 26ma di mayo sam yaro, Zviad Gamsakhurdia elektesis prezidanto. Gamsakhurdia pariis pri Gruziana nacionalismo, e deklaris ke Abkhazia e Sud-Osetia restus sub Gruzian administrado.

De la 22ma di decembro 1991 til la 6ma di januaro 1992 eventis sangoza stato-stroko qua ekpulsis Gamsakhurdia de povo. On komencis interna milito qua duris til 1995. En 1992 Eduard Shevardnadze retroiris a Gruzia ed unionis su a la chefi di revolto, Kitovani e Ioseliani, ed organizis triumviraro, nomizita "Konsilantaro di Stato" por guvernar lando. En 1995 Shevardnadze oficale elektesis prezidanto di lando.

En 2008 eventis milito kontre la nedependo di Sud-Osetia. Rusia agnoskis la nedependo di Sud-Osetia e di Abkhazia e sendis trupi por defensar Sud-Osetiana teritorio.

Historio di Portugal

La teritorio di nuna Portugal habitesis da Neanderthali e pos dal Homo sapiens, qua vagis tra la nordo di Iberia. Ta populi formacis organizita socii, quankam li ne establisis prosperoza kolonieti. Dum neolitiko homi komencis domestikigar animali qui vivis en trupi, kultivar cereali e peskar en maro.Dum l'unesma yarmilo aK, Kelti de central Europa invadis Portugal, e mixis su kun lokala populi por formacar diversa preRomana tribui. En sudo di Portugal existis urbeti fondita da Feniciani, kom Tavira, en Algarvo. Segun John Koch ed altra studiisti, Kelta kulturo aparis en sudo di Portugal cirkume 500 yari ante altra regioni di Europa Kelka linguisti konsideras ke Tartesiana linguo, parolata en sudo di Portugal (extingita pos 5ma yarcento aK) esas la maxim anciena Kelta linguo konocita.

Romani komencis invadar Iberia en 218 aK, dum la Duesma Punika milito, kontre Kartago. Komence, li anexis du regioni: la nord-westo di la peninsulo (nomizita Hispania Citerior) e la sud-esto (nomizita Hispania Ulterior) e transformis li en provinci dil imperio. Por Romani, Iberia esis strategiala regiono: lua kontrolo permisis interruptar l'aceso di Kartago a la jaceyi di kupro, stano ed arjento en la regiono. En 45 aK, Romani konquestis komplete la regiono e nomizis ol Lusitania. Li fondis la nuna urbo Porto, lor nomizita «Portus-Galliae» o «Portus-Cale», origino dil moderna nomo Portugal.

En 868, dum Reconquista, Portugalana komtio (Condado Portucalense) formacesis. Ol divenis parto di la rejio di Galisia en 1078. Ye la 25ma di julio 1139, pos la Batalio di Ourique, Afonso Henriques deklaris Portugal separita de la rejio di Galisia, e divenis rejulo Afonso la 1ma. En 1143, lora rejulo Alfonso la 7ma di Leon e Kastilia agnoskis Portugal kom nedependanta rejio. En 1179 anke la papo Alexander la 3ma agnoskis la rejio.

En 1373 Anglia e Portugal komencis federuro qua duras til nun, la maxim anciena federuro di Europa. En 1383, rejulo Fernando la 1ma di Portugal mortis, e Juan la 1ma, rejulo di Kastilia, mariajita kun la filiino di Fernando la 1ma, postulis la Portugalana trono. Portugalana nobeli e la habitantaro ne aceptis ol, e João, Maestro de Aviz, kombatis e vinkis la Kastiliani en la batalio di Aljubarrota. Ta vinko grantis Portugalana nedependo.

En 1415 la Portugalani konquestis Ceuta, en la nordo di nuna Maroko, e komencis explorar e deskovrar regioni en Afrika, pose en Azia ed en Amerika. En 1418 la Portugalani rideskovris Madeira ed en 1427, Acori. En 1460 li atingis la nuna Sierra Leone. En 1487 Bartolomeu Dias navigis en la regiono dil Kabo di Bon Espero. En 1498 Vasco da Gama atingis Calicut, nune Kozhikode en India. Ye la 22ma di aprilo 1500 Pedro Álvares Cabral atingis la litoro di Brazilia.

En 1578 rejulo Sebastião la 1ma di Portugal desaparis - posible mortinta ye la 4ma di agosto 1578 - en la batalio di Ksar El Kebir en Maroko. Lua onkulo, katolika kardinalo Henrique, asumis la trono e guvernis til lua morto, ye la 31ma di januaro 1580. Quoniam Henrique esis submisita a celibeso pro esar katolika kleriko, il ne havis filiulo, e la maxim proxima heredinto dil trono esis la rejulo Felipe la 2ma di Hispania, qua divenis Filipe la 1ma di Portugal. Du altra Hispana reji guvernis Portugal til 1640, kande la lando itere nedependanteskis: Felipe la 3ma di Hispania (kom Filipe la 2ma di Portugal), e Felipe la 4ma di Hispania (kom Filipe la 3ma di Portugal).

Pos milito kun Hispania, en 1640 Portugal itere nedependanteskis, e João la 4ma di Portugal asumis la povo. To esis la komenco di la dinastio di Bragança, qua regnis til 1910.

Ye la 1ma di novembro 1755 Lisboa subisis ter-tremo, qua produktis mili de morti. La ter-tremo duris kelka minuti, e produktis fairi en la urbo. Ondego sequis pos 40 minuti. Cirkume 30.000 de la 200.000 habitanti di Lisboa perisis, ed 85 procent de la strukturi di Lisboa destruktesis. Multa homi mortis altra-loke en Portugal, Hispania e Maroko. Preske omna kirki en Lisboa destruktesis. To stimulis multa diskutado di teologiisti pri la religiala kauzo e signifiko. La evento influis la pensadi di multa filozofi, inkluzite Voltaire e Rousseau. Sub tutelo dal Markezo de Pombal, lor la chefministro dil rejio, Lisboa rikonstruktesis.

En 1762 Hispania invadis la Portugalana teritorio dum la Sep-yara milito, ma en 1763 la paco riestablisesis. Dum la tota 18ma yarcento cirkume 400.000 Portugalani ekmigris a Brazilia.Lor l'invado di Portugal da Franca trupi sub l'impero da Napoléon la 1ma, la Portugalana rejala familio fugis a Brazilia. L'urbo Rio de Janeiro divenis la chefurbo dil imperio, rinomizita a Unionita Rejio di Portugal, Brazilia ed Algarvo en 1815. Ye la 7ma di septembro 1822 la princulo Pedro proklamis la nedependo di Brazilia e divenis l'unesma Brazilian imperiestro sub la titulo Pedro la 1ma di Brazilia. Pedro abdikis la trono Portugalana por lua filiino, Maria. Lua fratulo Miguel ne aceptis, e proklamis su rejulo Miguel la 1ma di Portugal en 1828. Por defensar la yuro di lua filiino a la trono e por rikrear konstitucala monarkio en Portugal, Pedro lansis la nomizita "liberala militi" kontre lua fratulo. La milito finis en 1834 kun la vinkeso di Miguel e la promulgo di nova konstituco.

Dum la 19ma yarcento, kande Europana povi dividis Afrika ed Azia, Portugal mantenis lua kolonii en Angola, Mozambik, Guinea (nuna Guinea Bisau), Kabo Verda e San-Tome e Principe, en Afrika; Goa, Damão e Diu (nune Daman e Diu) e Dadrá-Nagar-Haveli en India; Makau en Chinia; e Timor (nune Estal Timor) en Pacifiko. Portugal esis monarkio til la 5ma di oktobro 1910, kande la republiko proklamesis e Manuel la 2ma di Portugal revokesis del povo.

Pos dizastroza partopreno en l'unesma mondomilito komencis serioza nestabileso qua kulminis kun armeala stato-stroko en 1926. En 1932 António de Oliveira Salazar asumis povo kom chefo di la konsilantaro di ministri, equivalanta a chefministro.

Quankam Salazar havis simpatio por fashismo Portugal restis neutra dum la duesma mondomilito. En 1943 ilu permisis Westala federiti instalar bazo en Acori, e vendis kauchuko e wolframo a li. Pos fino di la milito Salazar subisis sensucesa presi por adoptar demokratio en la lando.

En decembro 1961 tra l'operaco Vijaj, India invadis Goa, Damão e Diu, Portugalana kolonieti che l'Indiana subkontinento. La sam yaro komencis movadi pri nedependo en Angola, Mozambik e Guinea Bisau. En 1973 Guinea Bisau deklaris su nedependanta.

Salazar guvernis til 1968, kande il sufris cerebrala stroko. Lua sucedanto, Marcelo Caetano, asumis la povo, e quankam existis expekti pri politikala kambii, ilu mantenis koloniala milito, politikal opozanti restis enkarcerigita, e la censuro e kontrolo dil elekti duris. Ye la 25ma di aprilo 1974 Caetano revokesis de la povo lor la Dianto-revoluciono, nesangoza stato-stroko komandita da militisti de sinistra, ed António de Spínola, lor generalo, asumis la povo. La sequanta yaro, Portugal grantis nedependantesko por lua kolonii en Afrika e por Estal Timor. Preske 1 milion Portugalani e decendanti qui vivis en ta ex-kolonii fugis e divenis refujanti.En novembro 1975, Indonezia invadis Estal Timor, 10 dii pos la nedependantesko di la lando. La sequanta yardeki, du violentoza interna militi - en Angola de 1975 til 2002, ed en Mozambik de 1977 til 1992 - produktis mili di mortinti en la du ex-kolonii. En Azia, pos pakto signatita en 1986, Portugal retrodonis Makau a la Chinia en 1999. La sam yaro eventis plebicito en Estal Timor pri lua nedependantesko o lua enkorpigo ad Indonezia. Plu kam 75% de la habitantaro votis yes pri la nedependantesko, qua eventis ye la 20ma di mayo 2002.

Kun la nedependantesko di lua kolonii en 1975 ecepte Makau, la kolonial imperio Portugalana finis ed anke la koloniala militi, qui produktis l'enmigro di plu kam 580.000 refujinti vers Portugal. Li reprezentis preske 6% de la 9,8 milion habitanti en 1981. En 1986 Portugal divenis membro dil Europana Ekonomiala Komunitato, ed esis un ek la fondinti dil Europana Uniono.

Iberia, Missouri

Iberia esas urbeto en la komtio Miller, Missouri, Usa. Segun la demografiala kontado di 2010, ol havis 736 habitanti.

Ibero-Latinida linguaro

Ibero-latinida linguaro esas subgrupo di Latinida linguaro, qua esas brancho di Indo-Europana linguaro. La nomo aludas la historiala populo Iberii ed a Iberia, la peninsulo en westal Europa ube ta lingui parolesas. Omna Ibero-latinida lingui originis de la vulgara Latina, qua evolucionis pos la falio dil imperio Romana cirkume la duimo dil unesma yarmilo, e kunfuzis kun lokala Kelta, Germana ed altra lingui.

L'Ibero-latinida lingui esas:

Hispana linguo

Portugalana linguo

Kataluniana linguo

Galisiana linguo

Asturiana linguo

Leonana linguo

Mirandana linguo.La historia dialekto di la Hispana, Jud-hispaniana linguo mustas mencionesar aparte, nam ol duras esar parolata da poka judi Sefardi, nome en Turkia ed Israel.

Kastilia e Leon

Kastilia e Leon esas autonoma regiono di Hispania.

Bazala fakti pri Kastilia e Leon.

Kastiliana linguo

Hispaniana o Kastiliana esas romana linguo en Ibera-Romana grupo qua havis origino en la nordo di Hispania e gradope evolucionis til divenar la precipua komerca e guverna linguo di Iberia peninsulo. Olu expansis specale tra Amerika, ma anke en Azia ed Afrika kun l'expanseso di Hispanian imperio dum la 15ma e 16ma yarcenti.

Lisboa

Lisboa esas chef-urbo e la maxim grand urbo di Portugal. Ol havis 547 733 habitanti en 2011. Lua totala surfaco esas 100 km². Ol jacas an la westo di Iberia apud Atlantiko e la norda rivo di la fluvio Tago. Cirkume 3 035 000 personi vivas en lua metropolala regiono, qui reprezentas cirkume 27% de la habitantaro di Portugal.

Lisboa konsideresas blokala urbo pro lua importo pri financi, komerco, jurnalaro, amuzo, arti, internacionala komerco, eduko e turismo. Ol esas un ek la precipua ekonomiala centri di Europa, kun financala sektoro en rapida kresko ed un ek la precipua portui por buxegi dil kontinento. En 2014 lua aeroportuo (aeroportuo di Portela) servis 11 milion voyajanti. Moderna choseala sistemo e lineo di treno di granda rapideso (Alfa Pendular) ligas ol a la nordo ed a la sudo di Portugal.

Lisboa esas un ek la maxim anciena urbi kontinue habitita del mondo e la maxim anciena de Europa. Ol ja habitesis mult ante kam London, Paris e Roma. Lua nomo forsan devenas de Feniciana vorto Allis Ubbo ("sekura portuo"). Altra konjekto esas ke la kolonieto recevis la pre-Romana nomo por fluvio Tago, Lisso o Lucio. Romana geografo Pomponius Mela skribis lua nomo Ulyssippo, pose modifikita dal anciena Greki a Olissipo (Ὀλισσιπών) o Olissipona (Ὀλισσιπόνα).

Madrid

Madrid esas la chef-urbo e maxim populizita urbo di Hispania. Ol havis 3 228 259 habitanti en 2005. Lua tota surfaco esas 607 km².

Ol konstruktesis sur anciena islamala fortreso nomizita Magerit. Madrid selektesis kom chef-urbo en 1561, kande ol remplasis Toledo en ca afero. En 1601 Madrid perdis ica kategorio ed la chef-urbo di Hispania esis Valladolid til 1606, kande la rejo aranjis la retroveno di la korto a Madrid.

Reconquista

Reconquista (Hispana vorto qua signifikas "rikonquesto") esas periodo en la historio di Iberia qua duris dum cirkume 770 yari. Duma ica periodo, mikra katolika rejii gradope komencis unionar su e vinkar Mohamedana kalifii, til ke li sucesis ekpulsar la Mohamedani de la peninsulo. La koncepto pri "rikonquesto" milde aparis dum la 9ma yarcento, e til la 20ma yarcento, la Hispana e Portugalana katolika historiografio emfazis l'existo di fenomeno konsistanta en ke kristana rejii de Iberia kombatis kontre e konquestis Mohamedana kalifii, konsiderita lia komuna enemiko, qua asiejis militale la teritorio kristana. Tamen, komence la diferi inter mezepokala Katolika e Mohamedana rejii ne esis di klara opozo, ed ofte Katoliki e Mohamedani interkombatis.

La Reconquista-epoko komencis aproxime en 722 kun la Covadonga-batalio - kande Asturiana trupi komandita dal rejulo Pelayo vinkis Umayyad-armeo komandita da kalifo Munza -, e finis en 1492 - kande la nomizita "katolika reji" (Fernando 2ma di Aragon ed Isabel 1ma di Kastilia) konquestis la rejio di Granada, lasta Islamana rejio en Iberia.

Sud-Osetia

Sud-Osetia, oficale la Republiko di Sud-Osetia - stato di Alania esas esas disputata regiono che la sudo di Kaukazia, an la nordo dil teritorio qua oficale agnoskesas kom apartenanta a Gruzia. La nedependo di la republiko agnoskesas da Rusia, Venezuela, Nikaragua, Nauru e Siria.

Altra lingui

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.