Genezo

Genezo (Hebree: בראשית) esas la 1ma libro dil Juda Anciena Testamento (Hebree: תנ"ך). Lua nomo venas del Greka vorto γένεσις, qua signifikas "origino". Ol traktas la kreo dil universo e la historio dil antiqua homaro. Pose, ol traktas preske nur la historio dil Hebrei til la morto di Iozef (filiulo di Iakob), viziro en antiqua Egiptia. Ol esas la 1ma parto dil Pentateuko (Hebree: חומש), qua segun la Juda tradiciono donesis da Deo al profeto Moises sur la monto Sinai.

Yen l'unesma chapitro dil Genezo, tradukita da Gonçalo Neves e publikigita en Progreso, 2002: 3 (326), p. 11-12:

1 En la komenco Deo kreis la cielo e la tero. 2 Or la tero esis dezerta e kaosa, e tenebro kovris l’abismo; ma la spirito di Deo portesis super l’aqui. 3 Lore dicis Deo: «Esez lumo». Ed aparis lumo. 4 E vidis Deo ke la lumo es bona, e separis la tenebro de la lumo; 5 e la lumon lu nomizis jorno, e la tenebron – nokto. Tale venis vespero, e venis pose matino: unesma dio.

6 Dicis Deo: «Esez firmamento inter l’aqui, ed ol separez aqui de aqui». Ed eventis tale. 7 Deo do kreis la firmamento, e tale separis l’aqui subfirmamenta del aqui superfirmamenta. 8 La firmamenton Deo lore nomizis cielo. Dume venis vespero, e venis pose matino: duesma dio.

9 Dicis Deo: «Kunvenez unloke l’aqui subfirmamenta, ed aparez la sikajo». Ed eventis tale. 10 La sikajon Deo lore nomizis tero, e la kolekturon dil aqui lu nomizis mari; e lu vidis ke to es bona. 11 Dicis pose Deo: «La tero produktez verda planti, herbi seminoza, e frukt-arbori donanta frukti seminoza segun sua speco, sur la tero». Ed eventis tale. 12 E la tero produktis verda planti, herbi seminoza segun lia speco ed arbori qui donas frukti seminoza segun sua speco. E Deo vidis ke to es bona. 13 Dume venis vespero, e venis pose matino: triesma dio.

14 Dicis Deo: «Esez astri en la firmamento, por distingar la jorno del nokto, e li esez signi e markizez la sezoni, la dii e la yari; 15 e li brilez en la firmamento, por lumar super la tero». Ed eventis tale. 16 Deo do kreis la granda astri: la plu granda astro por regnar la jorno, e l’astro plu mikra por regnar la nokto, e la steli; 17 e lu instalis li en la firmamento, por ke li lumez super la tero, 18 e por ke li regnez la jorno e la nokto, e separez la lumo del tenebro. E Deo vidis ke to es bona; 19 dume venis vespero, e venis pose matino: quaresma dio.

20 Dicis Deo: «En l’aqui pululez bestii vivanta, e l’uceli flugez super la tero, sub la firmamento». 21 E Deo kreis la granda cetacei ed omna vivanta bestii reptera qui pululis en l’aqui, segun lia speco; ed omna uceli alizita, segun lia speco. E Deo vidis ke to es bona,22 e benedikis li, dicante: «Fruktifez e pululez, e plenigez l’aqui dil mari, e pululez anke l’uceli super la tero.» 23 E dume venis vespero, e venis pose matino: kinesma dio.

24 Dicis pose Deo: «La tero produktez vivanta bestii segun lia speco, bruti e repteri e bestii surtera, segun lia speco». Ed eventis tale. 25 Deo do kreis la bestii surtera e la bruti e la repteri dil sulo segun lia speco. E Deo vidis ke to es bona. 26 Lore lu dicis: «Ni kreez la homo segun nia imajo, simila a ni, e lu dominacez omna fishi dil maro, ed omna uceli dil cielo, ed omna bruti, ed omna bestii surtera, ed omna repteri qui reptas sursule». 27 Deo kreis la homo segun sua imajo, segun l’imajo di Deo la homo kreesis, e lu kreis li kom viro e muliero. 28 E Deo benedikis li, dicante: «Fruktifez e pululez, e populizez la tero; submisez ol e dominacez la fishi dil maro e l’uceli dil cielo ed omna bestii movanta sur la tero». 29 E lu dicis anke: «Yen ke me donas a vi omna herbi seminoza sur la tota surfaco dil tero, ed omna arbori qui produktas frukto e semino; to esez por vi nutrivo. 30 Ed ad omna bestii surtera, ed ad omna uceli dil cielo, ed ad omno quo movas sur la tero e havas anmo vivanta, me donas la tota herbo kom manjajo». Ed eventis tale. 31 Deo kontemplis omno quon lu kreabis, e yen ke lu vidis ke omno es tre bona. Dume venis vespero, e venis pose matino: sisesma dio.

Biblala Kritikismo

Segun multa biblala eruditi, la Genezo skribesis pos la tradicionala dato, e lua finala formo fixeskis dum la 5ma e 6ma yarcenti aK.

Abraham

Abraham od Ibrahim (hebree: אברהם, arabiane: إبراهيم) esas l'unesma de la tri tradicionala patriarki di la juda populo per Isaac e Jacob, unesme deskriptita en la libro Genezo. Per ilua filulo Ismael, il esas anke la tradicionala patriarko dil arabiana populo.

Segun Genezo, Abraham komence nomesis Abram. Deo imperis Abram departar de ilua patrio Haran kun ilua spozino Sarai e kuzulo Lot a la nova lando Kanaan.

Anciena Testamento

L'Anciena Testamento esas la unesma parto dil Kristana Biblo. Ol komencas per la Genezo e kontenas 39 o 46 libri, qui adjuntesas al 27 libri dil Nova Testamento formacante la Biblo, qua entote kontenas 66 o 73 libri.

Biblo

Biblo esas la santa libro di Kristanismo. Ol kontenas l’anciena e la nova Testamento. L'anciena Testamento esas la santa libro en Judaismo. La Biblo kontenas anke apokrifala texti.

La nomo “Biblo” devenas de Greka vorto grammata ‘skriburi’.

Anciena Testamento esas skribita originale per Hebrea ed Aramea, e la nova per Grekiana. Tota Biblo esas tradukita a 422 lingui (ye 2005), ed ol esas la maxim expansinta libro en mondo.

Maxim anciena parti di Biblo naskis c. 2500 yari ante Kristo. Maxim nova parti dil Nova Testamento esas skribita c. ye 100. L'Anciena Testamento kompilesis a Kanono inter la yari 200 aK e 90 pK, e konsistas ek 39 libri.

Cienco qua expertizas Biblo esas exegetiko. L'exegetiko uzas l'expertizala metodi di linguistiko e historio.

Envidio

La vorto envidio (de la Latina invidia: in – elemento kontreaganta – e videre, regardar kontre, enemike, desfavoroze o generale regardar male) indikas sentimento vers altra persono o grupo de personi qui posedas bonajo o bona qualeso quan l’envidiozo ne posedas, e pro olqua tal persono sentas despito ed odio tala ke lu deziras malajo por ti qui posedas ta bonajo o bona qualeso.

Exodo

Exodo (de la Grekiana vorto

ἔξοδος

, exodos, qua signifikas "ekirar"; e la Hebrea vorto:

שמות

‎‎, Sh'mot, "Nomi") esas la duesma libro di la Juda Torah e l'Anciena Testamento, pos Genezo. La libro naracas quale la Izraelidi ekiris Egiptia, guidita da Moses. Deo dicis ke la Izraelidi esas ilua "selektita" populo, e quale ilu donacos la "Promisita land" a li future.

Judaismo

Judaismo referas la religio, tradicioni e kulturo di Juda populo. Segun Judi, la religio kreesis per pakto inter Deo e la profeto Abraham, cirkume 2000 aK. Judaismo esas un ek l'unesma monoteista religii de la historio.

Judaismo ja existas de plu kam 3 000 yari. Ol organizesis kom religio en la Proxima Oriento dum la Bronz-epoko. Inter la precipua mondala religii, judaismo judikesas kom un ek la maxim anciena monoteista religii. La populo Hebrea ja nominesas "Judi" en libri sequanta a la libro di Tanakh, exemple en la libro di Esther, ube la vorto "judo" remplasas la frazo "filio di Israel". La texti, tradicioni e valori di judaismo influesis forte la nomizita "Abrahamala religii", nome kristanismo, islamo e baha'i. Multa aspekti di judaismo ank influis, direte od nedirete, la sekulara etiko e la civila yuro-cienco Ocidentala.

Latinida linguo

La Latinida lingui esas omna lingui qui originis de la Latina, do l'ordinara formo, konstrastante kun lo klasika e literala, en la anciena teritorii de westa Roman imperio qui ne konquestesis dal Mohamedani, exemple nord-Afrika. Ol formacas subgrupo en la Italika linguaro, brancho di l'Indo-Europana linguaro. La diciplino qua studias Latinida lingui esas Latinida filologio. Ca lingui parolesas en teritorio konocata kom Romania, qua nun okupas precipue la sudo di Europa, ma anke Rumania.

Latinida lingui developis del Latina linguo inter la 6ma e la 9ma yarcenti. Nun li havas plu kam 800 milion nativa parolanti, nome en Europa ed Amerika, ed anke havas granda nombro di ne-nativa parolanti e granda uzo kom helpolinguo. Pro la desfacileso pri distingar inter linguo e dialekto, l'exakta nombro di Latinida lingui nune parolata ne konocesas, ma la standarda kontado indikas 25 (quankam la nombro esas plu granda).

La kin precipua Latinida lingui esas, segun la quanto di parolanti: Hispana (387 milioni), Portugalana (204 milioni), Franca (74 milioni), l'Italiana (59 milioni) e la Rumaniana (24 milioni). Multa di ta lingui havas plu kam ne-nativa parolanti, note la Franca, tre uzata en Ocidental Afrika.

Artikli remplasas deklini.

Levitiko

Levitiko (de la Grekiana vorto

Λευιτικόν

, Leuitikon, qua signifikas "relatar la Levitani", e la e la Hebrea vorto:

ויקרא‎

‎‎, Vayikra/Wayiqra, qua devenas de l'unesma vorto di la libro; "Ed ilu apelis.") esas la triesma libri di la Juda Torah e l'Anciena Testamento.

Lexikologio

Lexikologio esas cienco studianta l' origino o genezo di vorti (etimologio), principi di nomizado di objekti e kazi (onomaziologio) e principi di deskripto e prizentado di vorti (lexikografio). Praktike lexikografisto esas vortaro-skribanto.

En lexikologio on studias anke quala parti esas en lexiko. Takaze lexikala morfologio studias formi di vorti, e lexikala semantiko studias senci di vortoformi.

Ordinare en lexikologio objekto di studio esas komuna linguo o dialekto di ula naturala linguo. Kande l'objekto esas vorti di ula profesionala domeno, parolesas pri terminologio. En laboro pri komuna linguo, komenco-punto di laboro esas vorto (i.e. materialo), di qua sencon on devas explikar. En laboro pri ula profesionala linguo, komenco-punto di laboro esas nociono od ideo, qua demandas apta vorto (i.e. termino) ed expliko. Termino havas sempre exakta senco, ma altralatere vorto di komuna linguo povus havar vasta ed ampla senco. Analizo di senco esas necesa fazo en terminologiala laboro.

En Idala lexikologio vortaro-laboro esas kelke diferanta ed omnafoye semblas terminologiala laboro en naturala linguo. Principe omna Idala vorti esas ek AFGHIR-lingui (A = Angla, F = Franca, G = Germana, H = Hispana, I = Italiana, R = Rusa). Do etimologiala laboro esas tre facila: nur on exploras quale on nomizas ula objekto o kazo en l' AFGHIR-lingui. La selektado e kreado di nova vorti Idala esas samatempe terminologiala ed etimologiala laboro. En Idala vortifado produktesas vorti qui havas plu exakta senco kam en ula naturala linguo. Ma altralatere anke Ido semblas naturala linguo e multa vorti havas un precipua senco e duesma senco (o senci), pro ke singla skribanto e parolanto en Ido uzas Ido per sua matrala (naturala) linguo.

En lexikografio on (lexikografisto) kreas ed uzas praktike lexikografiala principi. Ofte esas montrata en vortolisti, Exemple, se ula verbo esas transitiva, netransitiva od amba. En dicionario o vortolibro di ula naturala linguo, la sufixi esas montrata en gramatiko en seciono di morfologio. En Idala vortari la sufixi montresas en listo di vorti, pro ke l'Idala sufixi semblas tre multe vorti qui havas propra senco. Do Idala vortaro ne devas havar omna vortoformi, e bazala vorti suficas. Mem l'uzo di Idala dicionario ofte semblas terminologiala laboro.

Linguo

Linguo esas sistemo, en qua audala signi produktesas kun parol-organi. Per linguala signi homo expresas sua pensi. Ca signi nomizesas linguala expresuri. Per helpo di skribo on povas igar linguala expresuri videbla, altre dicante, lektebla. En gesto-linguo linguala expresuri esas videbla, ma ne audebla. Linguo esas o naturala od artificala.

Linguo-filozofio

Linguo-filozofio esas cienco (brancho di filozofio) qua aspiras, per filozofiala (abstrakta) pensado, solvar l'esenco e fenomeni di linguo. Tala questioni esas i.a.

la genezo di linguo: quo esis unesma: pensado o linguo? Ka linguo naskis pensante o penso parolante? (En biologio on studias, quale l'organi evolvis por parolado.)

la relato inter linguala signo e (linguo-)extera mondo: Pro quo un quarpeda animalo signifikas ‘kavalo' (e ni skribas per literi k, a, v, a, l , o) ma ne ‘bovino’?

la relato inter senco e referito: Quo esas la kavalo, kande ni dicas “kavalo”?

la relato inter linguo e savo: Quale ni savas to quon ni savas? Quale ni savas ke la Tero esas sfero?

traktar la signifiko di linguo por homo. (Ta questiono duktas a sociologio e psikologio.)Kelka kazi relatanta linguo-filozofio:

Linguistikala filozofio esas brancho en filozofio en Oxford depos la yari 1930ma. Ad ol interesanta punti esas ordinara linguo kom vivanta realeso, l'uzo di vorti ed asorto la senci. Inspiranto di tala studio esis Ludwig Wittgenstein, posa reprezentanti esas G. Ryle e J. L. Austin.Logikala linguostudio esas moyeno uzata da tale dicita analizala filozofio. Per ol on esperas solvar filozofiala problemi per solvo di la senci di vorti e koncepti qui relatas la problemi. Eminenta reprezentanti esis Ludwig Wittgenstein, Willard Quine e Rudolf Carnap.

Perlo di Granda Preco

Perlo di Granda Preco esas kolektajo di skribaji qui esas kanonala por Lasta-Dia Santi.

Ol formacesis da:

Libro di Moseo.

Libro di Abrahamo.

Joseph Smith - Mateo.

Joseph Smith - Historio.Ol esas selekto de temi kun valoro por lua relato di fido e teologio ad Eklezio di Iesu Kristo di Lasta-Dia Santi.

Petrografio

Petrografio esas cienco di qua la studiajo esas la roki di la ter-kortiko, pri lia kontenajo mineralogiala e kemiala, e lia genezo.

Piroteknala kompozuro

Piroteknala kompozuro esas substanco o mixuro di substanci intencas produktar efekto da kaloro, lumino, sono, gaso o fumo o kombino di ci, kom rezulto di ne detoniva auto-konstanta ekkalorala kemiala reakti. Piroteknala kompozuri ne dependas de oxo de extera fonti per nutrar la reakto ed inkluzas note kanon-pulvero, pirotekno e solida ...

Kelka piroteknala kompozuri uzesas en la industrio ed en fuzei pro la genezo di larja volumo di gasi en gaso generatori. Ulo anke uzesas en militala pirotekno, kande produkto di granda quanto di bruiso, lumino, o infrareda radiaco bezonesas; jetajo lurilo, fulguro pulveri, e aturdanta grenadi. Nova klazo di reaktiva materio kompozuri esas nuna sub inquestado per militistaro.

Psikolinguistiko

Psikolinguistiko studias linguo kom psikologiala fenomeno. Segun vidpunto, psikolinguistiko esas ambe psikologio e linguistiko.

En psikologio linguo esas importanta. Linguo esas mentala fenomeno, e pro to uli konsideras linguistiko kom brancho di psikologio. En la teorio di psikologio esas importanta klarigar la karaktero di pensado e – pro ke on uzas linguo por pensado – anke la studio di linguo e lua uzo esas en psikologio importanta.

On donas vortala nomo a plura kazi. Co esas punto qua interesas ad ambe psikologo e linguisto, ma de kelke diferanta vidpunti. Psikologo esas interesata da kad on perceptas nur ca kazi, qui havas nomo, o kad on perceptas la medio (mondo) per ula altra maniero.

Hipotezo di Whorf esas hipotezo di Usana studiisto di Indiana-lingui B. Lee Whorf. Segun ilu, la strukturo di lexiko e gramatiko di la matrala linguo efektigas la maniero per qua on perceptas la mondo (medio) ed lua konduto.

Psikolinguistiko havas la sama problemi kam linguo-filozofio qua studias i.a.

la genezo di linguo

la relato inter linguo e pensado

Vortolibro

Vortolibro (anke vortaro o dicionario) esas verko (en formo di libro) por serchar senci o tradukuri di vorti di ula linguo. Ordinare la vorti esas dispozata segun alfabetal ordino. En reversa vortolibro la serchinda vorti esas dispozata segun finala literi. Tesauro esas vortolibro, quo havas multega vorti e pagini, ma poshala vortolibro fitas en posho ed esas mikra havante nur klefo-vorti di ula linguo.

Se lingui skribesas sen separata literi, exemple, Chiniana o gesto-linguo, l' ordino di vorti mustas aranjar altramaniere.

Vortaro ne sempre esas sama kam vortolibro. Vortaro esas, exemple, listo di serchinda vorti en ula (granda) libro o listo di vorti sen librala formo en reto. Elektronikala vortari, exemple CD-ROM, uzesas per komputero.

Libri di la Biblo
Anciena Testamento• Genezo • ExodoLevitiko • Nombri • Deteronomio • Iosue • Judiciisti • Ruto • 1ma Samuel • 2ma Samuel • 1ma Reji • 2ma Reji • 1ma Kroniki • 2ma Kroniki • Esdras • Nehemias • Ester • Iob • Psalmi • Proverbium • Eklesiastes • Kanto • Isaias • Ieremias • Lamentationes • Ezekiel • Daniel • Osee • Ioel • Amos • Abdias • Ionas • Mikaeas • Nahum • Habakuk • Sofonias • Aggaei • Zakarias • MalakiasGutenberg Bible
Katolika ed Ortodoxa • Tobit • Iudit • Pluse Ester • 1 Makabes • 2 Makabes • Sajeso • Sirak • Baruk\Letro de Ieremias • Pluse Daniel (Susana • Kanto di la tri pueri • Bel e la drako)
Nur Ortodoxa • 1 Esdras • 2 Esdras • Pragi di Manase • Psalmo 151 • 3 Makabes • 4 Makabes • Odes
Ortodoxo-Tewahedo • Enok • Jubilei • 1ma til 3ma Mekabiani • l'altra vorti di Burak • altri
Siriana • 1ma Baruk • 2ma Baruk • Psalmi 152 til 155
Nova Testamento • Mataeus • Markus • Luka • Ioanes • Agi • Romani • 1ma Korintiani • 2ma Korintiani • Galatiani • Efesiani • Filipiani • Kolosiani • 1ma Tesaloniani • 2ma Tesaloniani • 1ma Timoteus • 2ma Timoteus • Titus • Filemon • Hebreani • Iakobus • 1ma Petrus • 2ma Petrus • 1ma Ioanes • 2ma Ioanes • 3ma Ioanes • Iudas • Apokalipso

Altra lingui

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.