Fonetiko

Fonetiko esas brancho di linguistiko, en qua on studias produktado di homala sono e pronuncuri di pronuncado, vokali e konsonanti. Anke on studias akustika karakteri di vokali e konsonanti. Un importanta aspekto en studio esas quale audanto komprenas soni, quin lu audas.

Videz anke

Akustiko

Akustiko esas fiziko-brancho qua esas la studio di sono, mekanikala ondi en gaso, liquido, e solido, en multa domeni:

La propagado di sonala ondi, la chambri-akustiko, l'audado-fiziologio, la cirkuma akustiko, la trakto di audala signalo, la cienci di parlita komuniko (la linguistiko-labori qua konsakras su ad l'aspekto ne semantikala di produktita soni per homala guturo, la fonetiko akustiko), ec.

Aplikata linguistiko

Aplikata linguistiko esas interdiciplinala feldo di studio qua identifikas, inquestas, ed ofras solvi pri linguo reala vivo problemi. Kelka di akamedikala feldi pri aplikata linguistiko esas edukado, linguistiko, psikologio, informatiko, antropologio e sociologio.

Diciono

Diciono esas arto, maniero parolar o deklamar.

Diftongo

Diftongo kontenas du vokali, qui esas pronuncita tale ke li formacas un silabo. Do inter la vokali di la diftongo ne esas ula rupto, ma la pronunco glitas del unesma vokalo al duesma.

Exemple eu en la vorto Europa formacas nur un silabo, ma ue en la vorto puero kontenas du separata vokali.

Esas sequanta tipi di diftongi:

Klozanta diftongi: au, ai, ei, eu, öü, äü, oi, öi (duesma parto esas plu klozata).

Apertanta diftongi: ua, uo, ue, ia, ie (duesma parto esas plu apertata).

Diftongi nur kun helpo di labii: iu, ui (nula difero en aperteso / klozeso).

Digramo

Digramo esas paro di konsonanti, qui tamen signifikas nur un pronuncuro.

Exemple sh (en Ido, Angla) signifikas nur un frikativa sibilanto bilabiala, ne separate pronuncita s e h.

Eufonio

Eufonio esas sorgo por evitar soni orelo-harda en la pronunco.

Kakofonio esas :

konsonanco qua ne plezas audado.

(muziko) Asemblajo ek ne-akordanta soni.

Fonemo

Fonemo es la maxim mikra elemento de parolata linguo qua diferigas parolaji. Exemple, p e t di pin e tin.

(Videz anke morfemo. Omna exempli del Angliana linguo.)

Gloto

Gloto esas fenduro en la parto supra di laringo, qua uzesas por l'emiso di la voco, la spaco inter le vocala kordi.

Internaciona fonetik alfabeto

Internaciona fonetik alfabeto (od IFA; Angle International Phonetic Alphabet, IPA; France L'alphabet phonétique international, API) esas fonetik alfabeto kreita da Britaniana e Franciana fonetikisti sub observado di l'Internaciona fonetik asociuro, fondita en Paris dum la yaro 1886.

Islandana linguo

Islandana esas Germana linguo parolata en Islando.

Kataluniana linguo

Kataluniana (català [kə.tə'la]) esas Latinida linguo, la nacionala linguo di Andora. Ol anke parolesas en Hispania (en l'Autonoma Komunesi di Katalunia, Baleari e Valencia), en Francia (en l'Orientala Pirinei) ed en l'Italiana urbo di Alghero.

Ol povas skribesar per du normi: la normo establisita dal Institut d'Estudis Catalans (od ordinara normo) apogata sur l'ortografio establisita da Pompeu Fabra; e la normo establisita dal Acadèmia Valenciana de la Llengua, normo restriktita apogata sur la normo di la dialekto Valenciana, e qua prenas kom bazo la Normi di Castellón, to esas, l'ortografio da Pompeu Fabra ma plu adaptita al pronunco di Ocidentala Kataluniana e al traiti qua karakterigas las Valenciana varianti. La Kataluniana havas plura dialekti dividita en du precipua bloki: Ocidentala ed Orientala. Ta dialekti prizentas divergi dil norma Katalunian a nivelo di gramatiko, fonetiko e lexiko. Dum yarcenti, la maxim multa dialekti dil Kataluniana influesis dal Hispana o dal Franca en Nord-Katalunia, qua lasis traco en nova vortaro e nova expresioni, ed anke funcionis en inversa senco.

L'ordinara strukturo di la frazi esas SVO, quankam ol povas chanjar en certa tipi di frazi, exemple questioni. Morfologio dil Kataluniana esas simila a ta dil Latinida lingui, to esas, poka flexioni, du generi, nula kazo (ecepte en perzonala pronomi, ube ankore trovesas traci dil Latina deklino), e distinciono inter singularo e pluralo. Adjektivi ordinare esas dop la nomo qua modifikas, ed anke flexionas en genero e numero. Prozodio prizentas prozod acento que povas indikesar per tildo. La linguo ahavas meza vokalika varieso, kun ok diferanta vokali. La Katalunian anke esas notable pro perifrastika perfekta preterito, verbala tempo diferanta pro formo di konstruktado.

Konsonanto

Konsonanto esas artikulomaniero di fono, qua varias segun movi di la lango o di la labii.

La soni di homala linguo esas konsonanti e vokali.

La konsonanti havas du precipua grupi: (A) resonanti e (B) obstruenti.

(A) Pronucante resonanto, l'aero ekfluas libere:

mivokalo: aero-fluo trairas en la nazo quale pronuncante vokali, exemple y,w.

liquido: aero-fluo trairas difere en la nazo kam pronuncante vokalo.

lateralo: aero-fluo iras alonge lateri di lango, exemple l.

tremulanto: aero-fluo esas ruptanta, exemple r.

nazalo: aero-fluo iras tra nazo, exemple m, n.(B) Pronuncante obstruento, aerofluo ekiras nelibere.

klusilo: aerofluo interruptas totale, exemple k, p, t.

frikativo: aero ekfluas partiale obstruktante:

sibilanto: aero iras tra truo qua esas kam ranuro, exemple s, sh.

spiranto: aero iras tra truo qua esas plana e vasta, exemple f, v, h.

afrikato: kunsono di klusilo e frikativo pronuncante samaloke, exemple c, ch.Konsonanto esas sonanta kande la sono-labii tremas. Resonanti esas ordinare preske sempre sonanta ma, exemple, en linguo Moksha (parenta linguo di Finlandana) existas ne-sonanta r- e l-sono.

Supre nomizita obstruenti esas ne-sonanta ma

sonanta klusili esas b, g, d.

sonanta sibilanti esas z, j.

sonanta afrikati esas dz, dj.Pronunco-loki di konsonanti de labii til guturo (faringo) esas sequanta:

bilabiala, por ex. m, p, w.

labio-dentala, dento-labiala, por ex. v.

dentala, por ex. t, d.

alveolara, por ex. d en Rusiana.

palato-alveolara, por ex. c, ch.

palatala, por ex. k, g, y.

velara, por ex. ach-sono en Germana.

uvulara, por ex. r en Franca.

faringala, por ex. multa soni en Araba.

laringala, glotala, por ex. klusilo inter du vokali en Finlandana imperativa frazo anna’ ‘olla ‘lasez esar!’

Lingual antropologio

Lingual antropologio esas l'interdiciplinala studio di quale linguo influas sociala vivo. Esas brancho di antropologio qua inicias de esforco por dokumentizar endanjerigata lingui, e kreskas dum antea 100 yari envolvas preske omna aspekti di strukturo ed uzo di linguo.

Linguistiko

Linguistiko esas cienco studianta linguo. Kom regulo, en linguistiko la lingui studiesas kom sistemo autonoma sen ula kontakto kun realeso qui existas exter linguo. En linguistiko objekti di studio povas esar:

generala qualesi dil omna lingui homala. Ca domeno esas generala linguistiko.

ula linguo o dialekto.

linguo di ula persono (idiolekto) o linguo di ula grupo.Linguistikala studiado povas esar:

sinkronala. - Catempe studiesas ula situeso qua existas en ula linguo ye ula momento. Ofte studiesas linguo di nuna tempo (qua esas abstrakto).

diakronala. - Catempe studiesas ula linguo kom chanjanta fenomeno segun la paso dil tempo. En diakronala studiado chanji dil fenomeni deskiptesas kun helpo di anciena texti o di materiali qui altra lingui parenta o ne furnisas.Domeni en linguistiko esas:

fonetiko (studio pri foni)

gramatiko

fonologio (fonetiko funcionala)

morfologio

sintaxo

lexikologio

onomasiologio (studio pri nomi, nomizado)

etimologio (studio pri origino di vorti)

lexikografio (studio pri lexiki)

terminologio

semantiko

stilistiko

geografio linguala

tipologio lingualaLa radiko di linguistiko esas en filozofio. Filozofi en Antiqueso ponderis vera nomi di objekti e kazi. De ta pensado naskis vortoklasi, e samatempe naskis nova cienco, linguistiko. Do konceptaji che linguistiko pri esenco di linguo kreesas da filozofi. Antika filozofo-linguisti kreis nuna vortoklaso-konceptaji, qui demonstras quala klasi esis importanta en la Grekiana e la Latina. Quankam ta vortoklasi ne esas universala. Exemple, en la Finlandana esus necesa propra klaso por deverbala substantivi (vorto povas havar ambe atributi di verbo e kazo-sufixi di substantivo), en Turka lingui adverbo (atributo di verbo) e adjektivo (atributo di substantivo) ne havas ula morfologiala difero.

Proxima cienco-domeni di linguistiko esas:

textaro-linguistiko (Angle: corpus linguistics)

linguo-filozofio

linguo-teknologio

psikolinguistiko

nervo-linguistiko

socio-linguistiko

semiotiko (generala doktrino di signi)

filologii di diversa lingui

studio pri anciena texti

paleografio (studio pri anciena sistemi di skriburi)

Morfemo

Morfemo es la maxim mikra signifikanta elemento di linguo. Morfemo povas esar tota vorto (ex. "talk"), silabo (ex. "ing" en "talking") o nura litero (ex. "s" en "talks").

(Videz anke fonemo. Omna exempli del Angliana linguo.)

Occidental

Occidental o Interlingue (ne konfundeskez kun Interlingua) esas konstruktita helpolinguo kreita ye 1922 da Edgar de Wahl.

La precipua idei en lua memorando esis:

Ke nula existanta sistemo esas apta;

Ke l'internaciona linguo konstruktenda fondesez sur l'internaciona linguala materio;

Ke tala projeto havez sua propra sistemo di vorto-formaco;

Ke ol posedez gramatiko qua produktas nula nenaturala formi.Per 'naturala' od 'internaciona' de Wahl intencis deskriptar ita formi ja konocata per diversa Europana lingui. Ica idei ne aceptesis da la Delegaciono e de Wahl pose elaboris sua propra sistemo til, en 1922 il publikigis sua propra linguo Occidental, en la jurnalo Kosmoglott, plu tarde Cosmoglotta. Ilu riasertis sua principi en konverso kun Otto Jespersen en 1935 (Novialiste nro. 6) e postulis da internaciona linguo ke olu respektez la komuna legi di etnala lingui, to es:

Ol devas esar organala, vivanta, kreskanta segun sua propra legi, aceptante nov elementi;

Por ica specala skopo ol devas fondesar sur l'internaciona formi komuna en la Europana lingui pri fonetiko, espelo ed expreso-manieri.- Henry Jacob, A Planned Auxiliary Language (1947)

Depos la Duesma mondomilito, Occidental chanjis olua nomo aden Interlingue; ne konfundeskez kun Interlingua.

Semiotiko

Semiotiko, anke nomizita kom semiotikala studii, ed inkluzante la Saussureana semiotiko, esas la studio di la signi, la signala procedi (semiosis), indikado, nomizado, simileso, analogio, metaforo, simbolismo, signifikado e komunikado. Semiotiko relatas tre proxime la fako di linguistiko, qua sualatere studias la strukturo e signifiko di linguo plu exakte. Tamen, diferante de linguistiko, semiotiko studias anke nelinguala signosistemi. Semiotiko esas ofte dividita a tri branchi:

Semantiko: la relato inter signi e kozi a qui li referas, lia indikarii o lia signifiko.

Sintaxo: relato inter signi en formala strukturi.

Pragmatiko: relato inter signi e la efektiguri a la homi, qui uzas li.

Stilistiko

Stilistiko esas regularo pri stilo, qua esas situebla inter "gramatiko" e "retoriko". - (segun Bally) havante ideo klara o sentimento, l'arto expresar li per la moyeni quin disponas linguo e quaze inter-sinonima.

Teoriala linguistiko

Teoriala linguistiko esas brancho di la linguistiko qua studias la precipua aspekti de ula naturala linguo, nome lua strukturo, e quale la personi qui uzas ta linguo interkomunikas, quale esas la kunmezurebla karaktestiki di omna lingui, quala konoco ula persono bezonas por uzar ula linguo, e quale l'infanti aquiras kapaceso pri uzar ula linguo.L'aspekti di ula linguo qui ordinare judikesas kom la maxim importanta di teoriala linguistiko esas sintaxo, fonologio, morfologio e semantiko. Quankam fonetiko kelkafoye konfundesas kun fonologio, ol exkluzesas de teoriala linguistiko: fonologio esas la brancho di la linguistiko qua studias quale funcionas la sistemo di foni de singla linguo, inkluzite la fonemi, la silabi, l'emfazo (acentizo) dum la pronunco, edc., kontre ke la fonetiko studias quale la foni produktesas e perceptesas da la homi. La psikolinguistiko (to esas, la brancho di la psikologio qua studias quale la homi aquiras la kapaceso pri parolar, e qual aspekti psikologiala e nevrologiala permisas la homi lernar ula llinguo) e la sociolinguistiko (to esas, la studio di la diferanta aspekti de ula socio qui influas l'uzo di ula linguo) ank exkluzesas de la teoriala linguistiko.

Altra lingui

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.