Feudismo

Feudismo esis kolektajo di legala e militarala kustumi qua prosperis dum mez-epoko en Europa, de 9ma til 15ma yarcento. Ta sistemo organizis socio crikum la proprieto di tereni.. Quankam derivita de latina vorto feodum (feudo) la vorto e la konceptajo di "feudismo" ne existis dum mez-epoko. "Feudismo" deskriptas politika sistemo ube existis serio di reciproka militarala e legala obligesi meze militista nobelesi ed inter nobelesi e monarki.

15ma yarcento

La 15ma yarcento komencis ye la 1ma di januaro 1401 e finis ye la 31ma di decembro 1500, segun juliala kalendario. Ol divenis konocita kom "l'yarcento di la novigi" e "l'yarcento di la deskovri". Por la historio dil Ocidento ol esis la lasta yarcento di la Mezepoko e l'unesma yarcento di la Modern-epoko.

On kalkulas ke dum la fino di ta yarcento, la mondo havis cirkume 460 milion habitanti, qui habitis precipue tri granda zoni: Japonia-Korea-Chinia, Indiana subkontinento e westal Europa, malgre lua granda perdajo di habitanti de 1347 til 1352, kande nigra pesto produktis la morto di 25% til 50% de lor Europana habitantaro.Por la historio di Westal Europa, to esis la lasta yarcento di la nomizita Mezepoko, e l'unesma yarcento de la Moderna ero. Du eventi judikesas kom la divido inter ta du epoki: la falio di Konstantinoplo en 1453, e la deskovro di Amerika en 1492.

Basilikata

Basilikata esas Italiana regiono sude de la lando, inter Kalabria, Kampania e Puglia.

Bazala fakti pri Basilikata.

Emirio

Emirio esas politikala teritorio qua esas guvernita da dinastiala Mohameto kun emiro. Signifikas anke princio.

Feudo

Feudo esas terdomeno di nobelo, di qua posedanto resortisas a sinioro di altra terdomeno, debas ad ilca sincereso e homajo, ed obligesas a lu pri ula servi e debi.

Historio di Suedia

La prehistorio di Suedia komencis cirkume 12.000 yari aK, dum la supra paleolitiko. Petra flechopinti de ta epoko trovesis en la sudo di la lando. Pikti de 1.800 til 500 aK (bronz-epoko) trovesis en Tanum, 150 km norde de nuna Göteborg.

Vikinga rejio di Suedia duris de cirkume la 8ma til la 11ma yarcento. Dum ta periodo, probable Suedi expansis adsude. On kredas ke vikingi expansis su vers Finlando, Baltika regiono, Rusia Bielorusia, Ukraina til la Nigra maro o posible til Baghdad. Vikingi konsideresas la patri di Kyiva Rusia. Lua historio skribesis en runi.

Santa Ansgar od Oskar introduktis kristanismo en Suedia en 829, ma paganismo ne desaparis komplete de la regiono til la 12ma yarcento. Tamen, on povas konsiderar Suedia kristana lando depos 1050.

Ecepte en la provinco Skania, kontrolita dal Dani dum ta periodo, feudismo ne developis en Suedia simile en formo ad altra Europana landi. Konseque, la maxim multa Sueda rurani restis libera agrokultivisti dum granda parto di la historio di la lando. Sklaveso preske ne existis en Suedia. Sklaveso e serfeso abolisesis dum la regno di Magnus Eriksson en 1335. Ex-sklavi ofte absorbesis en la rurala socio o divenis laboristi che l'urbi ed urbeti.

Dum la 14ma yarcento Suedia frapesis da bubono-pesto, e lua habitantaro esis decimacita. Dum ta periodo, Sueda urbi aquiris plu yustesi, e recevis forta influi dal Germana komercisti de Hanso-uniono. En 1319 rejulo Magnus Eriksson unionis Suedia e Norvegia, ed en 1397 rejino Margrete la 1ma di Dania unionis Dania, Norvegia e Suedia en Kalmar-uniono. En 1520 rejulo Christian la 2ma di Dania imperis masakro kontre Sueda nobeleso, konocata kom la "sango-balno di Stockholm". Ta masakro incitis Sueda nobeleso a rezistar, ed ye la 6ma di junio 1523 Sueda nobeli aklamis Gustaf la 1ma Vasa kom lua rejulo. Balde pose, li rejektis katolikismo kom religio. En l'ekonomio, Gustaf Vasa ruptis komercala monopolo di Hanso-uniono.

Dum la 17ma yarcento Suedia transformesis en povoza lando. Ante divenir imperio ol esis povra lando kun poka habitantaro, povo e reputo. Ol kaptis teritorii de Rusia e Polonia-Lituania tra diversa militi, inkluzite la Triadek-yara milito.

Dum la Triadek-yara milito, Suedia konquestis preske la duimo di Santa Romana stati. Gustaf la 2ma Adolf deziris divenar la nova Santa Romana imperiestro e guvernar kune Skandinavia e la Santa Romana stati, tamen ilu mortis dum la batalio di Lützen en 1632. Pos la batalio di Nördlingen (l'unika importanta vinkeso di Suedia dum la milito) la sentimento favorebla a Suedi pokope desaparis en Germana stati. Suedia nur mantenis poka teritorii en la nordo di nuna Germania, exemple Sueda Pomerania, Bremen-Verden e Wismar.

En 1696 devastinta famino viktimigis Finlando e mortigis 1/3 ek lua habitantaro. La famino anke atingis Suedia e viktimigis 10% ek lua habitanti. En 1700 pos la batalio di Narva Rus armeo esis preske destruktita, ma lor rejulo Karl la 12ma decidis vicee atakar Polonia-Lituania, e vinkis Poloniana rejulo August la 2ma. To posibligis Rusa imperio modernigar lua armeo. Kande Suedia atakis Rusia en 1709, Rusi vinkis la batalio di Poltava. To esis la komenco dil fino por Sueda imperio.

En 1809 l'esto dil imperio cedesis a Rusia e divenis l'autonoma Granda Princio di Finlando. Dun Napolenonal epoko Suedia kombatis kontre Francia e, pos vinkar la batalio di Leipzig, ol forcis Dania-Norvegia cedar Norvegiana teritorio ye la 14ma di januaro 1814. L'uniono Norvegia-Suedia duris til 1905, kande Norvegia ganis nedependo.

De 1850 til 1910 plua kam 1 milion Suedi ekmigris vers Usa. La maxim multa establisis su en Minnesota. De 1870 til 1914 lando pokope transformesis en industrial ekonomio. En 1889 la social-demokrata partiso di Suedia fondesis. En 1917 komunista revolto faliis, e la demokratio duris expansar.

Suedia restis neutra dum la du mondomiliti, ma lua neutreso esis kontroversa. Dum la duesma mondomilito la lando esis sub influo de nacional-socialista Germania. Malgre furnisir stalo a Germania dum la milito, ol suportis Norvegiana rezisto, ed en 1943 ol helpis Dana judi eskapar de la deporti vers koncentreyi. Sueda diplomacisto Raoul Wallenberg e lua kunlaborinti helpis salvar plua kam 100.000 judi de Hungaria.

Dum la konkurso inter NATO e pakto di Warszawa Suedia anke restis neutra. Tamen ol mantenis forta relati kun Usa, e recevis financala helpo de la plano Marshall. Granda parto de la milital equipuri uzita da Suedia tum ta epoko developesis en la propra lando, exemple l'aviono SK35C Draken, de la kompanio Saab. Socialdemokrata partiso (Suede: Socialdemokraterna) formacis la plu multa guvernerii pos la duesma mondomilito. La Social-demokrata partiso establisis "pakto" inter la entraprezi e la sindikati, qui unionabis en la Federuro di Sueda Sindikati (LTC), filialigita a la sama partiso.

Sueda ekonomio afektesis forte pro la krizi dil petrolo de 1973 til 1974 e de 1978 til 1979. En 1976 la Social-demokratis perdis la majoritato en la Parlamento, e koalisuro di liberali e partisi de dextra asumis la povo. Dum la yari 1980ma lua industriala bazo modifikesis: navala konstrukto desmuntesis, l'extraktado di ligno integrigesis a la produktado di papero, l'industrio di stalo developesis, e mekanika injeniorarto integrigesis a la robotiko.Ye la 1ma di januaro 1995 Suedia divenis membro dil Europana Uniono. Tamen, en 2003 lua habitantaro refuzis adoptar l'Euro kom valuto. Nune la lando havas un ek la maxim alta Indexo pri homala developeso del mondo.

Homajo

Homajo esas :

ago submisa e respekta.

respektosigno humilesala.

(epoko feudala) ago da vasalo qua deklaras su devota a lua sinioro e promisas ad ica servor lu fidele e sen restrikto.

Juro di ludo di palmo

Juro di ludo di palmo (Franciane: Serment du Jeu de paume) esas obligo di uniono prenita ye 20 di junio 1789 inter la 577 deputati di triesma stato dum Generala stati ne separar su til parlaborado di konstituco, malgre la presi di rejulo.

Quankam olua juridikala graveso esas nula, simbolikale esas tre grava nam ol esis la preludio dil nacionala suvereneso e la separo dil povi. Ol adtiri la reunigo dil tri ordi (nobeleso, klerikako e triesma stato) en "Konstitucanta nacional asemblo", di qua konkluzos l'aboleso dil feudismo (4 di agosto 1789), deklaro di yuri di homaro e di civitano en 1789 (26 di agosto 1789) e la granda precipui di konstituco (fine 1791). Jean-Baptiste-Pierre Bevière (1723-1807) esas konocata por havar redaktita la texto di juro di ludo di palmo.

Kapitalismo

Kapitalismo esas ekonomikala sistemo fondata sur privata proprieto di moyeni di produktado, sur la komerco di vari, e sur la kreado de valoro ed richeso por kontentigar la konsumanti. Ne existas generala konsento pri la preciza signifiko di la vorto "kapitalismo", ne anke pri quale povas uzesar la vorto kom analizala kategorio. Tamen, existas poka kontroverso ke privata proprieto, la sercho di profiti en la merkato, preci e salarii esas elementi di kapitalismo.

Kapitalismo, kom ekonomikala sistemo, evolucionis rapide en Europa pos la 16ma yarcento quankam existis proto-kapitalista societi en l'Anciena epoko, e la prima aspekti di komercala kapitalismo ja aparabis dum fino di Mezepoko. Kapitalismo gradope divenis la dominacanta ekonomikala sistemo kun la krulo di feudismo e divenis la sistemo dominacanta dum la 18ma yarcento.

Komto

Komto (o burgravo) esas :

en l'epoki finala dil imperio Romana, e komence di mez-epoko : oficiro di la suverenopalaco, mayoro, guvernisto di teritorio.

lor feudismo : sinioro di feudo, qua esis, en la hierarkio, nemediate sub duko.

en la hierarkio ek nobelitiluli : la persono qua esas nemediate dop markezo.

Suedia

Suedia esas lando jacanta en nordal Europa. Lu havas kom vicini Norvegia norde e weste, e Finlando nord-este. Sude jacas Baltika Maro. La ponto di Öresund ligas Suedia a Dania, sude.

Kun 450 295 km² Suedia esas la 3ma maxim vasta stato di Europa.

Bazala fakti pri Suedia.

Vasalo

Vasalo esas la persono qua dependas de sinioro pro feudo.

Vidamo

Vidamo esas reprezentanto di episkopo, di abado, di qua la tasko konsistis ye defensar lu ed, en la kazi maxim multa, feudizita a lu.

Altra lingui

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.