Chipro


Chipro, en longa formo Republiko di Chipro (Greke Kýpros, Κύπρος e Kipriakí Dimokratía, Κυπριακή Δημοκρατία, literale « Republiko Chiprana »; Turke Kıbrıs e Kıbrıs Cumhuriyeti), esas insulala lando jacanta este de Mediteraneo. Quankam Chipro esas geografiale plu proxima de la regiono Proxim Oriento, la lando ligesas kulturale e politikale ad Europa ed esas membro di Europana Uniono. Depos 1974, la nordala parto dil insulo, situita norde de la "verda lineo" kontrolata da la trupi di UN, jacas sub Turka armeala okupo, ed en 1983 ta teritorio su-proklamis nedependanta, sub la nomo Turka republiko di Norda Chipro. La nedependo ne agnoskesis dal internaciona komuneso, ecepte da Turkia.

Geology of Cyprus-SkiriotissaMine
Kupro extraktabas en Chipro de l'Antiqueso.

L'etimologio dil nomo di la lando esas nekonocata. Kelka sugestaji inkluzas:

  • La Greka vorto por la cipreso del Mediteraneo (Cupressus sempervirens), κυπάρισσος (kypárissos)
  • La Greka nomo por la planto henna, (Lawsonia alba), κύπρος (kýpros)
  • La vorto en lokala linguo nune extingita, od en Sumeriana por kupro (zubar), o por bronzo (kubar), pro la granda quanto di kuproerci trovebla che l'insulo.

La Republiko di Chipro esas membro di Unionita Nacioni pos la 20ma di septembro 1960, di Commonwealth, dil Europana Uniono depos 2004, di MOK, di OSCE, di la movado di ne-rektigita e di internaciona organizuro pri frankofonio. Chipro divenis membro dil Eurozono ye la 1ma di januaro 2008.

Bazala fakti pri Chipro.

Chipro
Κυπριακή Δημοκρατία
(Kypriakí Dimokratía)
Kıbrıs Cumhuriyeti
Flag of Cyprus Coat of arms of Cyprus (old)
Standardo di Chipro Blazono di Chipro
Nacionala himno:
Imnos is tin Eleftherian (²)
EU location CYP magnified
Urbi:
Chefurbo: Nikosia
· Habitanti: 313.400 (sudo) e 84.894 (nordo)[1] (2009)
Precipua urbo: Nikosia
Lingui:
Oficala lingui: Greka e Turkiana
Guvernerio:
Tipo: Republiko
· Prezidanto: Nikos Anastasiades
Surfaco: (167ma granda)
· Totala: 9 248 (¹) km²
· Aquo: neglijebla %
Habitanti: (159ma granda)
· Totala: 1 170 125[2] (2016)
· Denseso di habitantaro: 123,4 hab./km²
Plusa informi:
Valuto: Euro (³)
Veho-latero: sinistre
ISO: CY
CYP
196
Precipua religio: ortodoxa kristanismo, islamo
Oficala retosituo: http://www.cyprus.gov.cy/, http://www.cyprus.gov.cy/portal/portal.nsf/citizen_en?OpenForm&access=0&SectionId=citizen&CategoryId=none&SelectionId=home&print=0&lang=en

Historio

Chirokitia 1
Kirokitia, loko habitita dum Paleolitiko.
 Precipua artiklo: Historio di Chipro

Chipro okupesis dal homo dum Paleolitiko. L'isulo esis parto dil imperio Hitita dum la Bronz-epoko ante l'arivo di du ondi di Greki[3]. La minado di kupro komencis dum ta epoko. Chipro okupas importanta rolo en la mitologio Greka, esante la loko ube naskis Afrodite ed Adonis.

Asiri guvernis Chipro de 708 aK til kurta periodo di guvernerio da Egipti e pose Persiani en 545 aK. Alexandros la Granda konquestis l'insulo por Greki, e Chipro divenis sub Greka influo til romana konquesto en 58 aK.

Kande Romana imperio dividesis en du parti en 395, Chipro divenis parto de Bizancana Imperio. Richard la 1ma di Anglia kaptis l'insulo en 1191 dum la Triesma krucomilito.

Nicosia by Giacomo Franco
Nikosia en 1597.

En 1473 la Republiko di Venezia asumis la kontrolo dil insulo, ma en 1539 Otomani atakis Limasol. Fine en 1570 tota l'insulo okupesis dal Otomani. L'Otomana guberniestri esis kelkafoye indiferanta, kelkafoye opresiva segun la temperamenti dil sultani.

Cirkume 1844 la habitantaro dil insulo esis 144.000 personi, di qui 44 mil Mohamedani e 100 mil kristani[4]. La kresko di Greka nacionalismo dum la 19ma yarcento stimulis l'ideo pri enosis (uniono) kun Grekia.

Konseque de l'Unesma mondomilito, Britaniani okupis Chipro en 1914, ed ofris l'insulo a Konstantinos la 1ma di Grekia kondicione ke Grekia militis kontre l'Otomani. Konstantinos la 1ma refuzis ta propozajo ed, sub la kontrato di Lausanne en 1923, Turkia agnoskis Chipro kom Britaniana kolonio.

Chipro nedependanteskis de Unionita Rejio ye la 16ma di agosto 1960. Pos 1974, l'insulo dividesis: cirkume 3 355 km² de lua teritorio formacas la nuna Turka republiko di Norda Chipro (nedependo ne agnoskata).

La Greka sektoro divenis membrostato dil Europana Uniono ye la 1ma di mayo 2004.

Politiko

Cyprus districts named
Politikala mapo di Chipro.
Parlanet cyprus
Prezidantala palaco en Nikosia.

Segun lua konstituco adoptita en 1960, Chipro esas demokratiala e prezidantala republiko, kun judiciala povo nedependanta. La prezidanto en Greka sektoro elektesas dal populo por 5-yara periodo. Ne existas chefministro. Nune la prezidanto di Greka sektoro (konsiderata l'oficala prezidanto dil insulo, ecepte por Turkia) esas Nikos Anastasiades.

La parlamento (Vouli Antiprosópon/Temsilciler Meclisi) havas unika chambro kun 59 membri, di qui 56 elektesas direte dal populo por 5 yari, e la tri altri esas reprezenteri de la religiala minoritati Armeniana, Katolika e Maronita.

L'Unionita Rejio havas du armeala bazi en Chiproana sulo, Akrotiri (adsude) e Dhekelia, adeste. Por preventar milito, l'Unionita Nacioni establisis la nearmizita 'verda zono' inter la sektori Greka e Turka. Parto ek la 'verda zono' trairas la bazo Dhekelia.

 Precipua artiklo: Turka republiko di Norda Chipro

Geografio

Cyprus topo
Topografiala mapo di Chipro.
Farmakas Mountains, Cyprus
Monti Farmakas.

Chipro esas la 3ma maxim granda insulo che Mediteraneo, dop Sicilia e Sardinia. Ol esas longa de 240 km este til weste, e larja de 100 km norde til sude. Turkia distas 75 km, norde. Du mikra montari - Troodos sud-weste, e Kyrenia norde - dominacas la teritorio, e la plana regiono Mesaoria jacas centre. La fluvio Pedieos, longa de 100 km, esas la precipua del insulo. La Republiko di Chipro kovras 59,74% del insulo, dum ke la Turka republiko okupas 34,74%. La "Lineo Verda", kontrolata dal Unionita Nacioni okupas 2,67% de l'insulo e du Britaniana militala bazi, Akrotiri e Dhekelia, okupas la cetera 2,74%.

Chipro havas subtropikala e mi-arida klimati, kun moderema vintri weste, e varma someri. En la litoro, l'yarala mezavalora temperaturo esas 24ºC. Dum vintro povas eventar nivosturmi en la montaro Troodos.

Chipro havas poka aquo e dependas multa de pluvi por provizar aquo por la domi.

Ekonomio

 Precipua artiklo: Ekonomio di Chipro

Chipro adoptis Euro kom monetaro depos l'1ma di januaro 2008.

Demografio

Cyprus-demography
Demografio di Chipro, 1961 til 2003.
Kykkos Monastery Courtyard 1
Monakeyo Kykkos.

Segun statistiki de The World Factbook por julio 2018, Chipro havis 1 237 088 habitanti. Segun etnio, esis Greka-Chiprani (98,8%). Altri (inkluzite Maroniti, Armeniani e Turka-Chiprani) esas 1%, e 0,2% esas nekonocata.[5]

La linguo oficala esas Greka, parolata da 80,9% de la habitantaro, e Turka, parolata da 0,2%. Altra lingui parolata esas Angla parolesas da 4,1% de la habitantaro, Rumaniana da 2,9%, Rusa da 2,5%, Bulgara da 2,2%, Araba da 1,2%, Filipinana da 1,1%, 0,6% esas nekonocata, e 4,3% parolas altra lingui, nur en la regiono kontrolata da centrala guvernerio.[5]

La maxim praktikata religio esas Ortodoxa kristanismo, da 89,1% de la habitantaro. Katoliki esas 2,9%, protestanti (nome Anglikani) esas 2%, Mohamedani esas 1,8%, Budisti esas 1%, altri (inkluzite Maroniti, Armeniana kristani e Hindui) esas 1,4%, atei esas 0,6%, e 1,1% ne informis pri religio.[5]

La maxim granda urbo esas Nikosia (Turke: Lefkoşa), la chef-urbo. Altra importanta urbi esas Lemesos (Limasol), e Larnaka.

Kulturo

Kyrenia castle 01
Kastelo di Kirenia, Chipro.

Noti

(¹) Turka republiko di Norda Chipro: 3 355 km²
(²) Sama himno kam Grekia
(³) ante l'1ma di januaro 2008: Pundo di Chipro

Referi

  1. The press statement of Prime Minister Ferdi Sabit Soyer on the tentative results of 2006 population and housing census (5ma di mayo 2006)
  2. World Population Prospects: The 2017 Revision. United Nations Department of Economic and Social Affairs, Population Division. URL vidita ye la 10ma di septembro 2017.
  3. Thomas, Carol G. & Conant, C.: The Trojan War, pages 121-122. Greenwood Publishing Group, 2005.
  4. Osmanli Nufusu 1830-1914 by Kemal Karpat
  5. 5,0 5,1 5,2 Europe::Cyprus - The World Factbook. CIA. URL vidita ye la 23ma di junio 2019.
Azia

Azia esas la maxim vasta e populoza kontinento de la mondo, ed esas quar-ople plu granda kam Europa. Ol kovras 8,6% de la tota surfaco di la planeto, e havas cirkume 60% de lua tota habitantaro. Azia ed Europa formacas kune la superkontinento Eurazia.

Surfaco: 44,4 milioni km².

Habitanti: 3 879 milioni (2010).

Christopher Antoniou Pisarides

Christopher Antoniou Pisarides (n. 20 di februaro 1948) esas Chipran ekonomikisto qua recevis la Nobel-premio pri ekonomiko en 2010.

Dimitris Kristofias

Dimitris Kristofias (n. 29 di agosto 1946) politikistulo, esis prezidanto di Chipro de 2008 til 2013.

Euro

Euro esas l'oficala valuto di 19 landi del Europan Uniono. Lua simbolo esas €. Olu divizesas en 100 centimi. Ol emisesas da l'Europana Centrala Banko.

Kande la valuto lansesis ye la 1ma di januaro 2002, l'unesma landi qui adoptis ol esis Austria, Belgia, Finlando, Francia, Germania, Grekia, Hispania, Irlando, Italia, Luxemburgia, Nederlando e Portugal. Slovenia adoptis euro ye la 1ma di januaro 2007. Malta e Chipro adoptis ol ye la 1ma di januaro 2008. Slovakia adoptis ol en la 1ma di januaro 2009. Estonia adoptis ol ye la 1ma di januaro 2011. Latvia adoptis ol ye la 1ma di januaro 2014. Lituania adoptis ol ye la 1ma di januaro 2015.

Europa

Por la satelito di Jupitero, videz Europa.

Europa esas kontinento jacanta an la norda misfero. Lua tota surfaco esas 10 523 000 km². Segun statistiki de 2016, ol havis 741 447 158 habitanti.

La bordi di Europa esas Atlantiko weste, Arktika oceano norde, la montaro Urali, la fluvio Ural e la Kaspia maroeste, e la montaro Kaukazia, la Nigra maro e Mediteraneo sude. Europa ed Azia kune formacas la superkontinento Eurazia.

Greka linguo

Greka linguo (en moderna Greka: ελληνικά [eliniˈka], elliniká) esas nedependanta brancho dil Indo-Europana linguaro, kun origino en Grekia ed altra regioni apud Mediteraneo e Nigra maro. Ol uzabas de l'Antiqueso, e lua moderna formo parolesas da cirkume 15 milioni personi, precipue en Grekia, Chipro, mikra regioni di Italia, Albania, Gruzia e Turkia. Ol skribesas per la Greka alfabeto.

Greka literaturo existas depos la 3ma yarmilo aK. La linguo parolabas en Balkani de cirkume 2.000 aK. La moderna Greka linguo esas sintetika linguo.

Historio di Turkia

La peninsulo di Anatolia, qua komprenas granda parto di la moderna Turkia, esas un ek la maxim anciena regioni kontinue habitita del mondo. Neolitika kolonieti, exemple Çatal Höyük, Çayönü e Nevalı Çori, esas un ek la maxim anciena homala kolonieti en tota mondo.

Cirkume 1200 aK Greki koloniigis la litoro di Anatolia, e fondis l'urbi Miletus, Efesus, Smyrna (nune İzmir) e Bizanco (pos Konstantinoplo e nune Istanbul). En 324 Roman imperiestro Konstantinus la 1ma selektis Bizanco kom chef-urbo di Roman imperio. Pos la falio di la Romana imperio dil Ocidento, Bizanco divenis la chef-urbo di la Romana imperio dil Oriento (Bizancana Imperio).

En 1037 aparis l'imperio Seljuk, establisita da populi Turka e Persa di religio Mohamedana. L'imperio kreskis, e til la yaro 1092 konquestis granda parto di la nuna Aziana Turkia. En 1243 Mongoli vinkis la Seljuki, e l'imperio Seljuk komencis disintegrigar aden mikra princii. Un di ta mikra princii, guvernita da Osman la 1ma Gazi evolucionis, dum la sequanta 200 yari, en l'Otoman imperio.

En 1453 l'Otomani finis lia konquesto di Bizancana Imperio, kande li kaptis Bizancana chefurbo, Konstantinoplo. Pose, li duris lia expanso tra la Balkani, la nordo di Afrika e Proxim-Oriento.

Ye la 24ma di julio 1923 la kontrato di Lausanne signatesis. Segun ol, nuna frontiero inter Turkia, Grekia e Bulgaria agnoskesis, e la postulo di Turkia pri la kontrolo di Chipro finis. Turkia ratifikis la kontrato ye la 23ma di agosto sam yaro.

Ye la 23ma di oktobro 1923 Mustafa Kemal Atatürk proklamis la republiko di Turkia, qua sucedis Otoman imperio. Atatürk divenis lua unesma prezidanto, adoptis radikala reformi e transformis lando en laika stato.

Dum la duesma mondomilito Turkia restis neutrala, ma ye la 23ma di februaro 1945 ol deklaris milito kontre nacional-socialista Germania, kom simbolala gesto. Anke en 1945 ol signatis la charto di fondeso di Unionita Nacioni. Desfacilesi afrontita da Grekia pos milito kontre komunista revolto, e Sovietiana demandi por instalar militarala bazi en Turka stretaji instigis Usana prezidanto Harry Truman por furnisar ekonomiala e militarala helpo a Turkia e Grekia.

Pos partoprenar en la milito di Korea, Turkia eniris NATO en 1952. En 1974 la lando invadis Chipro, e non yari pose ol helpis la kreado di Turka republiko di Norda Chipro. Dum lua recenta historio, Turkia subisis militarala stato-stroki en 1960, 1971, 1980 e 1997. En 1984 Kurda grupo PKK komencis revolto kontre Turkiana guvernerio pri la nedependo di Kurdistan. Til nun cirkum 40.000 personi mortis konseque de la konflikto.

Korea

Korea esas nord-esta Azia-peninsulo proxim 222 000 km² inter Japonia (Cushima-stretajo) e Chinia (fluvio Yalu).

Koreana linguo

Korea esas la lasta dividita stato en mondo pos la kolda milito inter la komunista e la kapitalista bloko. (La divido en Chipro havas diferanta kauzo.)

Nord-Korea

Sud-Korea

Listo di nedependanta stati

listo rangizita alfabetale

Listo pri prezidanti di Chipro

La prezidanto esas la chefo di stato e chefo di guvernerio di Chipro. Yen la listo di prezidanti di Chipro pos la nedependo di la lando en 1960, til nun.

Nikosia

Nikosia esas chef-urbo di Chipro e di Turka republiko di Norda Chipro. Segun statistiki de 2006, ol havis 398 293 habitanti.

Tassos Papadopoulos

Tassos (Efstathios) Nikolaou Papadopoulos (1934 til 2008) advokato e politikistulo, esis prezidanto di Chipro de 2003 til 2008.

Turka linguo

Turkiana o Turka linguo parolata da cirkume 77 milion personi, nome en Turkia e la Turka republiko di Norda Chipro, ma anke da mikra grupi en altra landi. Ol esis l'oficala linguo dil Otoman imperio. Depos la yaro 1923, la Turka skribesas per Latina alfabeto. Turka havas kom traiti ampla aglutinado e vokalala harmonio.

Turka republiko di Norda Chipro

La Turka Republiko di Norda Chipro esas stato de facto qua okupas la nord-esto dil insulo Chipro. Nur Turkia agnoskas la stato kom nedependanta.

Bazala fakti pri la Turka republiko di norda Chipro.

Turkia

Turkia esas lando en Azia ed Europa, inter Bulgaria, Grekia, Siria Gruzia, Irak, Iran ed Armenia.

Bazala fakti pri Turkia.

Yari 2000ma

La yari 2000ma esis yardeko qua komencis ye la 1ma di januaro 2000 e finis ye la 31ma di decembro 2009. Dum ta yardeko, l'expanso di interreto stimulis la globaligo dum ta yardeko, qua permisis rapida komuniko inter personi tra la mondo.Dum la yari 2000ma de la 21ma yarcento eventis, inter altri:

11ma di septembro 2001 - En Usa teroristi pilotas aeroplani por destruktar la du maxim granda turmi di World Trade Center en New York ed anke Pentagon en Washington DC. Un plusa aeroplano falas en Pensilvania, probable pos revolto dal pasajeri. Entote cirkume 3.000 homi mortas.

7ma di oktobro 2001 - Milito en Afganistan komencas kande Usa atakas kun lua federito Unionita Rejio la posteni di Talebano, por ke Taleban ne federez su kun teroristo Osama bin Laden. En New York 10,000 homi demonstras kontre la milito ma oficale Usa esforcas obliviigor ol.

1ma di januaro 2002 - Euro divenas monetaro di 12 landi en l'Europana Uniono.

16ma di januaro 2002 - La Sekureso-Konsilistaro dil Unionita Nacioni embarasas aceso al fondi di Osama bin Laden ed al-Kaida. Anke armal importaco a la Taliban inhibesas.

16ma di januaro 2006 - Liberiana Ellen Johnson-Sirleaf divenas l'unesma muliero chefo di stato en Afrika.

1ma di januaro 2007 - Rumania e Bulgaria divenas membrostati di Europana Uniono, l'Irlandana linguo divenas oficala en EU, e Slovenia divenas la 13ma EU-lando qua adoptas l'Euro kom monetaro.

1ma di januaro 2008 - Malta e Chipro adoptas l'Euro kom monetaro.

1ma di januaro 2009 - Slovakia adoptas l'Euro kom monetaro.

Altra lingui

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.