Brazilia


Brazilia (Portugalane: Brasil, Angle ed anciena Portugalane: Brazil) esas lando jacanta este de Sud-Amerika. Ol esas la 5ma maxim vasta e la 6ma maxim populoza lando del mondo, kun plu kam 8,5 milion km² e plu kam 200 milioni habitanti.[2] Ol esas la maxim vasta e populoza lando de Sud-Amerika.

Ol esas l'unika lando en Amerika e la maxim granda lando del mondo ube la Portugalana linguo esas oficala.[2] Lu havas kom vicini Franca Guyana, Surinam, Guyana e Venezuela norde, Kolumbia nord-weste, Peru e Bolivia weste, Arjentinia e Paraguay sud-weste, ed Uruguay sude. Este e nord-este jacas Atlantiko. Nur du Sud-Amerikana landi ne havas frontieri kun Brazilia: Equador e Chili.

Brazilia anke posedas insulala teritorii en Atlantiko: l'arkipelago Fernando de Noronha, l'arkipelago Santa Petrus e Santa Paulus (ilhas de São Pedro e São Paulo), l'atolo Rocas, e l'insuli Trindade e Martim Vaz.[2] Lua litoro, kun richa biodiverseso e kun importanta jaceyi di petrolo proxim la stato Rio de Janeiro, esa longa de 7 491 kilometri.[2]

Bazala fakti pri Brazilia

Brazilia
República Federativa do Brasil
Flag of Brazil Coat of arms of Brazil
Standardo di Brazilia Blazono di Brazilia
Nacionala himno:
Hino Nacional Brasileiro
LocationBrazil
Urbi:
Chefurbo: Brasilia
· Habitanti: 2 562 963
Precipua urbo: Sao Paulo
Lingui:
Oficala lingui: Portugalana
Guvernerio:
Tipo: Republiko
· Prezidanto: Jair Bolsonaro
Surfaco: (5ma granda)
· Totala: 8 514 876 km²
· Aquo: 0,65 %
Habitanti: (6ma granda)
· Totala: 208 494 900[1] (2018)
· Denseso di habitantaro: 23,8 hab./km²
Plusa informi:
Valuto: Real
Veho-latero: dextre
ISO: BR
BRA
076
Precipua religio: kristanismo (katolikismo: 74%)
Oficala retosituo: http://www.brasil.gov.br

Historio

 Precipua artiklo: Historio di Brazilia
Meirelles-primeiramissa2
"Unesma meso en Brazilia", pikto da Vítor Meirelles.

Fosili indikas ke homi ja habitis la nuna teritorio di Brazilia plu kam 8 000 yari ante nun[3], ma kelka arkeologiisti kredas ke homi ja habitis la teritorio cirkume 48 mil yari ante nun[4]. Ye la 22ma di aprilo 1500 Portugalana marino Pedro Álvares Cabral arivis en la sudo di la nuna Bahia e revendikis la teritorio por Portugal. On kredas ke kande Cabral arivis, Brazilia havis cirkume 2 000 diferanta indijena populi. En la litoro, l'indijeni parolis lingui de la familio Tupi-Guarani.

Komence Portugalani exploris "pau-brasil", arboro qua furnisis reda kolor-materio valorinta en Europa. Kande l'arboro divenis rara, li komencis plantacar sukrokano en granda plantacerii en nord-esto di Brazilia. En 1549, Salvador divenis l'unesma chef-urbo di Brazilia. Pos la morto di Portugalana rejulo Henrique en 1580, Portugal unionesis a la rejio di Hispania, e nederlandani, lor enemiki di Hispani, invadis Pernambuco, en la centro di la regiono di plantacerii. Kande Nederlandani ekpulsesis en 1654 li komencis kultivar sukrokano en Nederlandan Antili, e Braziliana produktado dekadis.

Dum la 18ma yarcento trovesis oro en Minas Gerais ed en altra regioni doplanda. Konseque, Portugalana krono diplasis la chef-urbo di Brazilia a Rio de Janeiro en 1763. Dum la duesma duimo de la 18ma yarcento la produktado di oro dekadis, ed grupo di intelektuali probis krear movado por deklarar la nedependo di Brazilia. La movado faliis, ed un ek la partopreninti, Joaquim José da Silva Xavier, surnomizita Tiradentes enkarcerigesis e kondamnesis a mortopuniso per jibeto. En 1798 eventis rebeleso en Bahia surnomizita Conjuração dos Alfaiates ("la konspiro di la taliori") kontre Portugalana koloniigo. Ta rebeleso anke faliis, e kelka chefi arestesis e mortigesis per jibeto.

Brazilia divenis Portugalana kolonio til la 7ma di septembro 1822, kande Pedro la 1ma deklaris la nedependo. Pedro la 1ma guvernis til la 7ma di aprilo 1831. Lua filio, Pedro la 2ma, asumis en 1840 e duris la monarkio.

Republikana Brazilia

Proclamação da República by Benedito Calixto 1893
"Proklamo di la Republiko", pikto da Benedito Calixto.

Ye la 15ma di novembro 1889, marshalo Deodoro da Fonseca proklamis Braziliana republiko qua duras til nun. Til 1930 du stati dominacis la politiko di la lando: São Paulo - richa stato danko a l'exportacajo di kafeo - e Minas Gerais, richa danko a l'edukado di bovi e produktado di lakto. En 1930 eventis stato-stroko e Getúlio Vargas, de Rio Grande do Sul, asumis povo. Il adoptis politiki por stimular l'industrio en lando. Vargas anke aprobis un ensemblo di legi qui grantis yuri a laboristi, exemple la 8-hora jornolaboro, 30 dii di vakanco salariita omnayare, edc. Ta ensemblo recevis la nomo Consolidação das Leis do Trabalho (“ensemblo di laborala legi”) en Portugalana, e l'abreviuro CLT. L'aprobo di ta legi donis granda populareso a Vargas, quankam ilu guvernis kom diktatoro.

En 1942 Brazilia eniris Duesma mondomilito alonge Westala Federiti kontre nacional-socialista Germania ed Italia. Pos la fino di la milito on komencis kontestar la diktatoreso di Vargas, qua esis renversita de povo ye la 29ma di oktobro 1945. On kunvokis nacionala konstitucala asemblajo por skriptar nova konstituco. Vargas, qua mantenis populareso danko a CLT, fondis du politikala partisi: la social-demokrata partiso (PSD) e la partiso por Braziliana laboristi (PTB).

Kande la duesma mondomilito finis Brazilia havis granda quanto di extera rezervaji danko a l'exportacaji, ma disipis ol rapide. En 1950 Getúlio Vargas disputis demokrate la prezidanteso e vinkis. En 1953 il kreis Petrobras, Braziliana statala kompanio por explorar petrolo. Vargas suocidis ye la 24ma di agosto 1954, pos grava politikala krizo.

En 1955 Juscelino Kubitschek, ex-guberniestro di Minas Gerais dum la diktatoreso di Vargas elektesis prezidanto kun la suporto dil partisi PSD e PTB. Il asumis ye la 31ma di januaro 1956. Kubitschek stimulis l'automobila industrio e konstruktis Brasília, nuna chef-urbo di la lando. Braziliana ekonomio kreskis rapide en ta euforio-epoko, ma en 1960 inflaciono ja esis alta. La opozanti a Kubitschek en la partiso UDN sucesis en elekar Janio Quadros kom prezidanto. Janio asumis povo ye la 31ma di januaro 1961 ma renuncis ye la 25ma di agosto sam yaro.

Ye la 31ma di marto 1964 militistala stato-stroko revokis prezidanto João Goulart. La diktatoreso di militisti duris til la 15ma di marto 1985, kande José Sarney, civilo, asumis povo pos nedirete elektesar dal Braziliana kongreso. Dum la sequanta yaro, deputati e senatani elektesis, kun skopo formacar nova konstitucal asemblitaro en 1987 e skriptar nova konstituco. Ye la 5ma di oktobro 1988 la nuna konstituco promulgesis.

En novembro 1989 eventis prezidantala elekto, l'unesma pos la fino di militala rejimo. Fernando Collor de Mello elektesis, ma en 1992 il sufris akuzo por korupto ed esis ekpulsita de povo da kongreso. Vice-prezidanto Itamar Franco asumis guvernerio ye la 2ma di oktobro sam yaro. Brazilia duris subisar l'efekti di inflaciego, ma ye la 1ma di julio 1994 la lando adoptis real kom pekunio, komence kun kurso di kambio 1 per 1 avan la dolaro di Usa. Kun la suceso di real, Fernando Henrique Cardoso, lore ministro pri Financo di Itamar Franco, elektesis prezidanto ed asumis povo ye la 1ma di januaro 1995.

Fernando Henrique rielektesis en 1998 ma pos febla ekonomiala kresko en 2001 e 2002, lia kandidato José Serra perdis l'elekto vice Luiz Inácio Lula da Silva, l'unesma laboristo e sindikatano qua elektesis prezidanto. Lula rielektesis en 2006, ed en 2010 il suportis kandidatino Dilma Rousseff, qua vinkis l'elekto vice José Serra e divenis l'unesma muliero prezidantino di Brazilia.

Politiko

 Precipua artiklo: Listo pri prezidanti di Brazilia
Palácio do Planalto
Palaco Planalto, sideyo di la prezidanteso.
Brasilia Congresso Nacional 05 2007 221
Nacionala Kongreso di Brazilia

Brazilia esas prezidantala republiko, ube la prezidanto esas chefo di stato e chefo di guvernerio. Nune la prezidanto elektesas dal populo por 4-yara periodo, ma darfas rikandidatar su unfoye por l'altra sequanta periodo. La nuna prezidanto, elektita en 2018, esas Jair Bolsonaro.

La Parlamento havas 2 chambri. La Chambro di Deputati havas 513 membri qui elektesas dal populo por 4-yara periodo, kontre ke la Senato havas 81 membri qui elektesas dal populo por 8-yara periodo. La nuna konstituco adoptesis ye la 5ma di oktobro 1988 ed emendesis multafoye.

La judiciala povo konsistas ek lokala judiciisti, lokala korti en la stati, la Supra Judici-korto (Superior Tribunal de Justiça) e la Supra Federala Tribunalo (Supremo Tribunal Federal), konsistanta ek 11 membri qui judicias en lasta instanco la valideso di legi segun la konstituco.

Geografio

 Precipua artiklo: Geografio di Brazilia
Brazil map en 2004
Mapo di Brazilia kun lua precipua urbi.
Neve Caxias do Sul (3)
En la sudo di Brazilia povas nivar en alta regioni dum vintro.

Brazilia esas la 5ma maxim vasta lando del mondo, dop Rusia, Kanada, Populala Republiko di Chinia ed Usa, e korespondas a 47% de la teritorio di Sud-Amerika.

Equatoro e Tropiko di Kaprikorno trairas Braziliana teritorio. Granda parto di Braziliana teritorio jacas inter la du linei, e plu kam 600.000 km² jacas sude dil Tropiko di Kaprikorno. To rezultas variata peizaji e klimati.

Norde de la lando, en Amazoniana regiono, existas equatorala e tropikala foresti kun equatorala klimato. De la centro di la lando til Tocantins, sude de Maranhão e Piauí e weste de Bahia, este de l'equatorala foresto, existas vejetantaro di savano e tropikala klimato kun du sezoni: 6 monati sika, 6 monati pluvoza. Este de ta regiono (en la centro di Bahia, westo di Sergipe, Alagoas, Pernambuco, Paraíba, Rio Grande do Norte, Ceará e Piauí, e nordo di Minas Gerais) existas mi-arida klimato. La pluvo-quanto esas skarsa e neregulala. Lua vejetantaro nomizesas caatinga, signifikante "sika foresto".

De la litoro di Nord-estala regiono til granda parto di Sud-estala regiono existis tropikala foresto, nomizita Portugalane Mata Atlântica (Atlantika foresto). Ol esis l'unesma Braziliana peizajo trovita dal Portugalani, en 1500. Nune ta regiono esas forte populizita, e lua peizajo modifikesis pro agrokultivo, edukado di bovaro, porki ed altra animali, e l'industrio. Nune nur existas min kam 10% de l'originala Atlantika foresto.

En alta regioni dil sudo di Brazilia la klimato esas subtropikala kun 4 sezoni: somero de decembro til marto, autuno de fino di marto til junio, vintro de junio til septembro, e printempo de septembro til decembro. En kelka regioni on existis foresti di koniferi, ma nune nur restas kelka bosketi. En ta regiono povas falar nivo en alta monti dum la vintro. Fine, sude e weste de Rio Grande do Sul existas regiono kun naturala pastureyo (Pampa), kun prolongi en Arjentinia ed Uruguay.

Reliefo

Brazil topo
Topografiala mapo di Brazilia.
Amazon CIAT (5)
Tereni an la rivi di Amazon e lua enfluanti esas plana, kun basa altitudo.

En poka regioni di la lando l'altitudi superiras 2 000 metri, nome en la Norda regiono - an la frontiero kun Venezuela e Guyana - ed en Sud-estala regiono, an la montari Serra do Mar e Serra da Mantiqueira. La maxim alta monto di la lando esas Pico da Neblina, kun 2.994 metri di altitudo, jacanta an la frontiero kun Venezuela. An la Norda regiono predominacas basa altitudi, infre 100 metri e la reliefo esas preske plana.

En Nord-estala, Sud-estala e Suda regioni, l'altitudi super 700 metri en kelka arei modifikas lokala klimato. En Sud-estala regiono on havas tropikala klimato di altitudo kun 4 sezoni. En Suda regiono on povas nivar en alta monti dum vintro.

Ekonomio

 Precipua artiklo: Ekonomio di Brazilia
Continental Embraer 135
ERJ-135, aviono produktata da Embraer.

Brazilia esas la 8ma maxim granda ekonomio del mondo e la maxim granda de Latin-Amerika, segun totala nacionala produkturo. Tamen, ol subisis severa diminuto en 2015 e 2016, judikata kom la maxim serioza de lua historio. En 2017 la totala nacionala produkturo kreskis 1%, l'inflaciono falis a 2,9% dum la yaro, e l'oficala interesto-preco de la Centrala Banko diminutis de 13,75% en 2016 til 7%.[2]

La lando havas diversa ekonomio kun kelka moderna sektori e multa naturala moyeni. Lua TNP per persono esas cirkume 10 200 dolari (la 64ma granda del mondo, segun Mondala Banko). La lando esas la 3ma maxim granda produktero di avioni del mondo.

Lua monetaro, real adoptesis en 1994. Pos ta yaro, l'inflaciono kontrolesis. Til 1998, la kurso di kambio esis 1 real po 1 dolaro di Usa, ma en januaro 1999 la lando adoptis flotacanta kurso di kambio. Pos ke 1 dolaro kompresis po preske 4 reais (singulara: real) dum la fino di 2002 - pro timo di radikala chanji en ekonomiala politiko kun la vinko di Luís Inácio Lula da Silva ta yaro - la kurso di kambio diminutis ed stabligis su proxim 2 reais po 1 dolaro.

Demografio

ARCHELLA E THERY Img 05
Denseso di habitantaro en 2007.

Braziliana populo decendas de la mixo inter Europani (nome Portugalani, ma ank Italiani e Germani en Sao Paulo, Paraná, Santa Catarina e Rio Grande do Sul), Afrikani, Amerikala Indijeni, negra Afrikani ed Aziani (nome Japoniani, precipue en Sao Paulo e Paraná).

L'unesma demografiala kontado di Braziliana habitantaro eventis en 1872, kande Brazilia havis 9 930 478 habitanti. La maxim recenta kontado eventis en 2010, kande trovesis 190 755 799 habitanti.

La maxim populoza urbi esas Sao Paulo, Rio de Janeiro, Salvador, Brasília, Fortaleza, Belo Horizonte, Curitiba, Manaus e Recife.

Kulturo

 Precipua artiklo: Kulturo di Brazilia

La precipua origino di Braziliana kulturo esas Portugalana: Brazilia recevis Portugalana linguo, la religio (katolikismo) e la koloniala arkitekturo de Portugal[5]. Tamen lua kulturo recevis influi de Afrikani, indijeni e de enmigranti de altra landi[6]. Brazilian indijeni influis precipue en la linguo (nomi di geografiala loki, animali, planti e personi) ed en la koquarto. Afrikani influis en la muziko e danso (samba esas la maxim konocata exemplo), koquarto, vortaro (exemple: nomi di planti kun Afrikana origino) e religio (umbanda e candomblé esas religii kun forta Afrikan influo)[7].

Literaturo

Braziliana literaturo evas de la 16ma yarcento. L'unesma dokumento skribita en Brazilia en Portugalana linguo esis la letro di Pero Vaz de Caminha a la Portugalana rejulo, pri la deskovro di la lando. Dum la 17ma yarcento Portugalana sacerdoto António Vieira skribis multa prediki pri Braziliana situeso, ed en defenso di indijeni. Ma Braziliana literaturo kreskis precipue pos la komenco di la 19ma yarcento kun la nedependo de Portugal e l'arivo di romantika literaturo. Joaquim Manuel de Macedo, José Martiniano de Alencar e Bernardo Guimarães, inter altra, skribis noveli pri Braziliana temi kun romantika influo. La precipua poeto en ta periodo esis Castro Alves, qua skribis kontre sklaveso.

Dum la fino di 19ma yarcento aparis literaturala movado nomizita Realismo, e skriptisto judikata kom un ek la maxim importanta skriptisti en la Portugalana: Machado de Assis. Dum la 20ma yarcento aparis en 1922 la movado konocata kom Modernismo, kun skriptisti quale Mário de Andrade e Oswald de Andrade, e pos-modernista skriptisti, exemple João Guimarães Rosa, João Cabral de Melo Neto, Jorge Amado, Clarice Lispector, Nelson Rodrigues, Nélida Piñón, João Ubaldo Ribeiro e, plu recente, Paulo Coelho e Luís Fernando Veríssimo.

Muziko

Braziliana muziko konocesas en omna mondo por lua sortato di ritmi, quale samba, bossa nova, choro, axé, lambada, forró, edc. Ma altra exterlanda ritmi anke esas populala note meze l'yuneso, exemple rock, hip-hop e reggae. Kelka Braziliana muziki konocata en tota mondo, inkluzite uzita en filmi: Garota de Ipanema ("Yunino de Ipanema", bossa nova da Antônio Carlos Jobim) ed Aquarela do Brasil ("Aquarelo di Brazilia", samba da Ari Barroso).

Zezé Di Camargo & Luciano
Mirosmar José "Zezé" de Camargo e Welson David de Camargo "Luciano", du kantisti di música sertaneja.

Inter la maxim populara muzikisti, kantisti o kompozisti de Brazilia, esas Vinicius de Moraes, João Gilberto, Antonio Carlos Jobim, Caetano Veloso, Toquinho, Dorival Caymmi, Chico Buarque, Milton Nascimento, Beth Carvalho, Elis Regina, Adriana Calcanhotto, Gilberto Gil, Cássia Eller, Rita Lee, Maria Bethânia, Gal Costa, Nara Leão, Maysa, Simone, Nana Caymmi, Jorge Ben Jor, Roberto Carlos, Ivete Sangalo, Marisa Monte, Daniela Mercury, muzikala grupi quale Titãs, Sepultura, Legião Urbana, Os Paralamas do Sucesso, e la dueti di música sertaneja (la moderna rurala muziko di Brazilia), exemple Zezé di Camargo e Luciano, Bruno & Marrone, Chitãozinho & Xororó, edc.

Sporto

La maxim populara sporto en Brazilia esas futbalo[6]. Brazilia vinkis la Mondala Kupo di Futbalo 5 foyi: en 1958, 1962, 1970, 1994 e 2002[8]. Brazilia organizis du Mondala Kupi di Futbalo: en 1950 ed en 2014. Basketbalo, endome futbalo (futsal), automobilo-konkurso e judoo* anke esas populara en lando.

Referi

  1. Estimativas populacionais para os municípios e para as Unidades da Federação brasileiros em 01.07.2018. Instituto Brasileiro de Geografia e Estatística. URL vidita ye la 29ma di agosto 2018.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 South America::Brazil - The World Factbook.
  3. Levine, R.M., & Crocitti, J.J. (1999) The Brazil reader: History, culture, politics
  4. http://WikiMapia.org/11444840/pt/Toca-do-Boqueir%C3%A3o-da-Pedra-Furada
  5. 15ma til 16ma yarcento Historio di Brazilia (en Angla). Fonto: www.brasil.gov.br
  6. 6,0 6,1 People and Society Encarta MSN
  7. Boxer, Charles R.. O império marítimo português 1415-1825. São Paulo: Companhia das Letras, 2002
  8. Football in Brazil Goal Programme. International Federation of Association Football

Extera ligili

LocationSouthAmerica
Arjentinia | Bolivia | Brazilia | Chili | Kolumbia | Equador | Guyana | Panama | Paraguay | Peru | Surinam | Trinidad e Tobago | Uruguay | Venezuela
dependanta teritorii: Falklandi | Franca Guyana
12ma di oktobro

Videz quo ligesas adhike (che utensili). - A pagino di yaro.

La 12ma di oktobro esas la 285ma dio di la yaro (286ma en bisextila yari) segun la Gregoriala kalendario. Restas 80 dii til la fino di la yaro.

19ma yarcento

La 19ma yarcento komencis ye la 1ma di januaro 1801 e finis ye la 31ma di decembro 1900.

Dum la 19ma yarcento eventis inter altri la krulo dil imperii Hispana, dil Unesma e di la Duesma imperii Franca, e e dil imperii Chiniana, Santa Romana e Mughal. Kontree, kreskis la teritorii e l'influi di Britanian imperio, Usa, Rusa imperio, Germana imperio, di la duesma kolonial imperio di Francia e di Japonian imperio. Unionita Rejio divenis klare la dominacinta povo pos 1815.

Multa ciencala deskovraji facesis dum ta yarcento: Charles Darwin publikigis L'Origino dil Speci en 1859 e propozis evoluciono-teorio. Gregor Mendel studiis longatempe la biologiala heredo, origino di la moderna genetiko. Louis Pasteur developis la pasteuriso e kreis la vacino kontre la rabio. Dmitri Mendeleev kreis la periodala tabelo por klasifikar kemial elementi.

L'inquesti e la developo di la konoci pri vaporo, elektro e fosila fueli dum la yarcento permisis la kreado di multa importanta inventuri dum ta epoko, exemple la lokomotivo, la vapornavo, la telegrafilo, la telefonilo, la lampo, o la moderna automobilo kun motoro di interna kombusto da Karl Benz. La transmara navigado kreskis dum ta epoko pos l'aparo di vapornavi. L'industriala produktado per mashini anke kreskis, ma to ne adportis prospero ad omna homi.

En 1804 la habitantaro di la Tero esis cirkume 1 miliardo, e komencis kreskar rapide dum la yarcento. La habitantaro di Europa duopligis dum la yarcento, de 200 milioni til 400 milioni.

Sklaveso reduktesis multe dum la yarcento: en 1833, ol abolisesis en tota Britaniana kolonii; en Usa ol abolisesis komplete pos l'Usana interna milito. En Brazilia, ol abolisesis en 1888. Simile, serfeso abolisesis en Rusa imperio.

Tri granda revolucioni komencis en Francia e dissemis influi tra altra landi: la revoluciono di 1830, la revoluciono di 1848 e la revoluciono di 1871. La movado di laboristi e l'idei pri anarkiismo, socialismo e komunismo ank evolucionis dum ta yarcento. Karl Marx publikigis Komunista publika deklaro en 1848 e skribis l'unesma volumo "La Kapitalo - Kritiko pri la politikal ekonomio" en 1867. L'altra du volumi publikigesis da Friedrich Engels pos la morto di Marx, en 1885 e 1894, rispektive. Ta libri havis granda influi en la filozofio, en la kulturo ed en la politiko e la revolucioni di la sequanta yarcento. La idei pri anarkiismo da Mihail Bakunin anke developesis dum ta yarcento. Altralatere, la idei konocita kom pozitivismo e developita dal Franca filozofo Auguste Comte pri la supereso di la cienco super la teologio e la metafiziko, ganis adepti meze la Sud-Amerikana politikisti e militisti.

En la komenco dil yarcento naskas Imperio-stilo en Francian arkitekturo. En la mezo dil yarcento aparis la stiko konocita kom "Neogotiko" ed dum la fino dil yarcento aparis la stilo Art-Nouveau.

De 1809 til 1898 preske omna Hispana kolonii en Nordala, Centrala e Sudala Amerika obtenis lia nedependi. Kuba esis la lasta, ma ol perdis lua nedependantesko en 1898 kande Usa vinkis Hispania en Usana-Hispana milito. Brazilia nedependanteskas de Portugal ye la 7ma di septembro 1822. En 1825 Uruguay nedependanteskis de Brazilia.

En Europa eventis la nedependantesko di Grekia en 1821, di Belgia en 1830, e di Rumania en 1877, pos militi, rispektive la Greka nedependo-milito, Belga nedependo-milito e la Rusa-Turka milito (1877-1878). Hungaria, duktita da Lajos Kossuth, anke probis nedependeskar de Austrian imperio en 1848. La nedependantesko sufokesis, ma en 1867 Austria-Hungaria divenis duala monarkio.

De 1853 til 1856 eventis la Milito en Krimea, ube Rusa imperio perdis la milito kontre Francia, Unionita Rejio, Otoman imperio e la Rejio di Sardinia. Anke dum la 19ma yarcento eventis l'unigo di Italia en 1870, e Germania en 1871, kom monarkii. Vittorio Emmanuele la 2ma e Wilhelm la 1ma, rispektive, divenis la reji di la du landi.

En Pacifiko rejulo Kamehameha la 1ma o Kamehameha la Granda unionas tota l'insuli di Havayi sub lia regno en 1810. La dinastio Kamehameha guvernis til 1893, kande Usana trupi revokis lasta imperiestrino, Liliʻuokalani.

L'Europana povi (Francia, Unionita Rejio) dividis Afrika en koloniala zoni, exemple Franciana West Afrika. Portugal mantelis lua kolonii en Angola, Mozambik ed altra mikra teritorii, Belgia recevis Belga Kongo (nune Demokratial Republiko Kongo) dum ke Italia recevis Libia, Eritrea e Somalia, e Germanian imperio recevis Tanganyika, Namibia e Kamerun. Nur Etiopia e Liberia restis nedependanta dum la fino dil siglo. Tamen, Liberia divenis l'unesma nedependanta lando en Afrika, en 1847.

Anke teritorii en Azia dividesis en influo-zoni o kolonii. Francia okupis Indochinia, dum ke Unionita Rejio okupis Indiana subkontinento e militis tri foyi kontre Burma, e vinkis Chinia dum l'unesma e la duesma opiumo-militi. Li establisis kolonio en Hong Kong.

1ma di januaro

Videz quo ligesas adhike (che utensili). - A pagino di yaro.

La 1ma di januaro esas l'unesma dio di la yaro segun la Gregoriala kalendario. Restas 364 dii til la fino di la yaro (365 en bisextila yari).

2010

2010 esis la:

Internaciona yaro por la biodiverseso

Internaciona yaro por la yunesoEn 2010 eventis granda naturala katastrofi, qui mortigis plua kam 300 000 personi en tota mondo. Mondala produktado di CO2 kreskis 6% ca yaro.

Amerika

La kontinento di Amerika dividesas en tri: Nordala, Centrala e Sudala parti. Altralatere ulafoye on parolas nur pri Nord- e Sud-Amerika, e tatempe Central Amerika judikesas kom parto de Nord-Amerika. Anke Karibia od Antili (Granda Antili e Mikra Antili) judikesas kom aparta areo.

Segun la linguala stando en Amerika, on parolas pri Angla linguala Amerika (Usa, Kanada ed Antili), Franca linguala Amerika (Kanada, nome Quebec e New Brunswick), Hispan-Amerika e Portugalan-Amerika (Brazilia).

Brasilia

Brasilia (en Portugalana, Brasília) esas chef-urbo di Brazilia. Segun statistiki dil yaro 2018 ol havis 2 974 703 habitanti. Lua tota surfaco esas 5 802 km². Ol esas l'unika urbo de la Federala Distrikto di Brazilia.

Projetita en 1956 dal urbanisto Lúcio Costa, kun Oscar Niemeyer kom chef-arkitekto e Roberto Burle Marx kom responsiva pri lua peizaji e gardeni, ol inauguresis ye la 21ma di aprilo 1960. Ol nomizesis, quale la lando, segun Latina vorto brasilium, nomo di ligno de ube extraktesas reda inko qua importacesis del Oriento a Roma.

Brasília koncentras la sideyi de la tri povi di Brazilia: exekutiva (en la palaco Planalto), legifala (en la Nacionala Kongreso) e judiciala (en la Supra Korto). Existas anke 124 stranjera ambasadeyi en la urbo.En 2007 UNESCO deklaris l'urbo Mondala Patrimonio di la Homaro.

Minas Gerais

Minas Gerais (IPA: [ˈminɐs ʒeˈɾajs]) esas un ek la 26 stati di Brazilia. Jacanta an la sud-estala regiono di la lando, lu havas kom vicini Bahia norde, Espírito Santo este, Rio de Janeiro sud-este, Sao Paulo sude e sud-weste, Mato Grosso do Sul, Goiás e Brasilia weste.

Bazala fakti pri Minas Gerais.

Mondala Kupo di Futbalo

La mondala Kupo di Futbalo, qua eventas singla 4 yari depos 1930 (ecepte en 1942 dum la Duesma mondomilito, ed en 1946), esas la maxim importanta internaciona konkurso pri futbalo por viri. Tale, depos 1930 la kupo eventis 20 foyi til 2014. FIFA aranjas la konkurso e selektas la lando (o landi) qua gastigos ol. Uruguay gastigis la championokonkurso di 1930, e divenis l'unesma mondala championo di futbalo.

Ok landi ganis la Kupo e divenis championi del mondo de 1930 til nun: Anglia, Arjentinia, Brazilia, Francia, Germania, Hispania, Italia ed Uruguay. Yen la listo di mondala championi di Futbalo.

Oktobro

Oktobro esas la dekesma monato dil yaro en kalendario. Dum oktobro en norda misfero esas autuno. En suda printempo.

La nomo dil monato devenas de la nombro ok, pro ke en Romana kalendario la monato esis okesma.

On celebras en oktobro, inter altra:

dio di matro la triesma sundio en Arjentinia

dio di puero la duesma sundio en Brazilia

Dio di la Nedependo la 1ma di oktobro en Nigeria

Dio di la Nedependo la 8ma di oktobro en Kroatia

Portugal

Portugal, oficale la Portugalana Republiko (Portugalane República Portuguesa) esas lando jacanta an westal Europa. Lu havas kom vicini Hispania, norde ed este. Sude e weste jacas Oceano Atlantiko. Ol esas membro dil Europana Uniono e di NATO.

Bazala fakti pri Portugal.

Portugalana linguo

Portugalana linguo esas latinida linguo parolata en multa landi, exemple Portugal, Angola, Mozambik e Brazilia.

Ol esas unu ek la oficala lingui di l'Europana Uniono, di Mercosul, di l'Unioni di Sud-Amerikana Nacioni, di l'Organizuro di Amerikana Stai, di l'Afrikana Uniono e dil Lusofona landi. Kun 272,8 milioni di parolanti, ol esas la kinesma maxim parolata linguo en la mondo, la triesma en l'ocidentala misfero e la maxim parolata en la suda misfero dil Tero.

Republiko

Republiko esas guvernala sistemo ube la chefo di stato (qua maxim-multa-kaze havas la titulo "prezidanto", ma en antiqua Roma esis "konsulo") elektesas dal populo o dal parlamento, e ne povas transmisar la povo heredale a lua familio, quale eventas en monarkii. L'origino di la vorto republiko esas 2 Latina vorti: res publica (publika kozo, o publik afero).

Se la chefo di stato anke esas chefo di guvernerio, la lando esas prezidantala republiko (exemple en Usa, Brazilia, Arjentinia). Se la chefo di guvernerio ne esas anke chefo di stato, ed selektesas da deputati de la precipua partisi (o koalisuro) en parlamento, la sistemo nominesas parlamentala republiko (exemple en Portugal, Finlando, Francia).

La prezidanti, maxim-multa-kaze en la moderna republiki, guvernas por periodi de 4 til 6 yari. En kelka landi, la konstituco limitizas la quanto di inter-sequanta foyi qui ula persono povas disputar prezidantal elekti. Exemple en Usa e en Brazilia, prezidanti povas disputar rielekto nur unfoye sequante. En Uruguay, la prezidanto elektesas por 5 yari e ne povas rielektesar. En Chili, lu elektesas por 4 yari e ne povas rielektesar. En Venezuela pos modifiko en la konstituco ye la 15ma di februaro 2009, la periodo esas 6 yari e la prezidanto povas rielektesar absolute.

Segun Aristoteles, la tri principi fundamentala di ula republiko esas:

la separo di povi e lua mutuala kontrolo

l'aktiva partopreno en la politiko di omna civitani

la reprezento di omna sociala klasi en tota guvernala institucuri, sen prepondoro di ula.

Moderna konceptajo pri republiko kom demokrata sistemo di guvernerio aparis en Francia dum Iluminismo. Usa adoptis republiko kande ol divenis nedependanta, ye la 4ma di julio 1776.

Sao Paulo (stato)

Sao Paulo esas stato jacanta en la Sud-estala regiono di Brazilia. Lu havas kom vicini Minas Gerais norde ed nord-este, Rio de Janeiro nord-este, Paraná sude, e Mato Grosso do Sul weste. Este e sud-este jacas l'Oceano Atlantiko.

Kun plu kam 44 milion habitanti, qui reprezentas 22% de tota habitantaro di Brazilia, ol esas la maxim populoza stato di Brazilia. La habitantaro dil stato rezultas de la mixo inter Italiani, Portugalani, indijeni, Afrikani e personi qui venis de altra regioni di la lando. Altra enmiganti, exemple Hispani, Arabi, Japoniani, Germani, Koreani e Chiniani anke kontributis por la kompozuro di la lokala habitantaro.

Sao Paulo (urbo)

Sao Paulo (en Portugalana São Paulo) esas la maxim populoza urbo di Brazilia e di sudal misfero, la 6ma maxim populoza del mondo, e chef-urbo dil stato Braziliana samnoma. Segun la demografiala kontado di 2010, ol havis 11 244 369 habitanti. Lua tota surfaco esas 1.509 km². Ol distas 420km de Rio de Janeiro, 70 km de la portuala urbo Santos, e 1.015 km de Brasilia, la chef-urbo di Brazilia, e jacas mezavalore 750 metri adsur la maro. Lua metropolal areo (kun 38 altra urbi) havas plu kam 18 milioni habitanti.

Stati di Brazilia

Brazilia konsistas ek 26 stati e 1 Federala Distrikto (Brasilia). Sao Paulo esas la maxim populizita stato di la lando: ol havis 45 538 936 habitanti en 2018. Ol esas anke la precipua stato en Braziliana ekonomio: cirkume 32% de la totala nacionala produkturo di Brazilia originas de Sao Paulo.

La min populizita stato esas Roraima, qua havis 576 568 habitanti en 2018. Ol ank esas la min granda stato en Braziliana ekonomio.

La stato kun la maxim vasta teritorio esas Amazonas, kun 1 570 745,68 km². La min granda stato segun surfaco esas Sergipe, kun 21 994 km².

Yen la listo pri Braziliana stati.

Sud-Amerika

Sud-Amerika (Hispane América del Sur o Sudamérica; Portugalane América do Sul; Nederlandane Zuid-Amerika; Angle South America; France Amérique du Sud) esas la sudala parto de Amerikana kontinento o, segun kelka autori, la sudala kontinento de Amerika. situita tote en Westala misfero e precipue en Sudala misfero, kun relate mikra parto en Norda misfero, kontigua ad Oceano Pacifiko adweste, Atlantiko adnorde ed adweste, Central Amerika e Karibiana Maro adnordweste. Entote ol havas 17,84 milion km² di surfaco (qua reprezentas cirkume 42% de la surfaco di Amerika e 12% de tota lando emersa), ed en 2005 ol havis plu kam 371 milion habitanti.

Ol konsistas ek 12 nedependanta landi: Arjentinia, Bolivia, Brazilia, Chili, Kolumbia, Equador, Guyana, Paraguay, Peru, Surinam, Uruguay e Venezuela. Kelka libri ank inkluzas Trinidad e Tobago en Sud-Amerika, pro l'insuli esar super la kontinentala platformo de Venezuela. Franca Guyana esas transmara departmento de Francia, dum ke Falklandi esas transmara teritorio de l'Unionita Rejio.

Altra lingui

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.