Australia


Australia jacas en Oceania, ed esas 6ma maxim granda lando de la Tero segun la tota surfaco. Lua chef-urbo esas Canberra, tamen lua maxim granda urbo esas Sydney. La maxim granda insulo di Australia esas Tasmania.

Norde de la lando jacas Indonezia, Estal Timor e Papua-Nova-Guinea. Nova-Zelando jacas sud-este.

Bazala fakti pri Australia.

Historio

 Precipua artiklo: Historio di Australia

On kalkulas ke l'unesma habitanti di Australia arivis ibe inter 65.000 e 70.000 yari ante nun,[3] kande populi migris de Azia tra istmi o navigis tra kurta disti inter la nuna insuli dil Pacifiko, dum epoko kande la marala nivelo esis plu basa kam nun. Ta populi esis l'ancestri di la nuna aborijeni Australiana. La maxim multa ek li transvivis de chasado e kolektado ante l'arivo dil unesma Europani.

L'unesma Europano qua arivis en la kontinento esis Nederlandano Willem Janszoon, en 1606. Ilu vidis la peninsulo Cape York e desembarkis an la fluvio Pennefather. Nederlandani mapigis la westala e la nordala litori del kontinento e nomizis ol "Nova-Holando". Tamen, li facis nula esforco pri lua koloniigo.

L'Angla explorero William Dampier desembarkis an la nord-westo di Australia en 1688. En 1770 James Cook mezuris granda parto dil estala litoro di la kontinento. Ilu revendikis Australia por Anglia.

Pos perdar lua kolonii en Amerika en 1783, l'Angli sendis navala floto komandita dal kapitano Arthur Phillip, surnomizita "l'unesma floto", por establisar punisala kolonio en la kontinento. Ye la 26ma di januaro 1788 li establisis kampeyo en la nuna Port Jackson, Sydney. Ca dio nun celebresas kom la "Dio di Australia", Australia Day.

Australia kreis lua konstituco e divenis nedependanta de Unionita Rejio ye la 1ma di januaro 1901, sub la formo di federuro di ex-Britaniana kolonii. De 1901 til 1927 la chef-urbo di la lando esis Mebourne, dum ke Canberra konstruktabis.

Australia adoptis la statuto en 1942 ma datizis ol de 1939 por validar legi aprobita dum la Duesma mondomilito. Pos la Duesma mondomilito Autralia stimulis enmigro de Europa. Pos la yari 1970ma kun fino di politiki qui restriktis l'eniro di ne-Europani, enmigranti de Azia e de altra regioni anke establisis su en la lando.

Politiko

Scott Morrison 2014 crop
Chefministro Scott Morrison.
Parliament House at dusk, Canberra ACT
Edifico dil Parlamento di Australia.

Australia esas monarkio. La rejino Elizabeth essas la chefo di stato, e reprezentesas lokale da la generala-guberniestro, nune Peter Cosgrove. La chefministro, nune Scott Morrison, esas la chefo di guvernerio, qua fakte havas la povo.

Australiana parlamento havas du chambri. La basas chambro esas la Chambro di Deputati (Angle: House of Representatives), qua havas 150 membri, qui elektesas por admaxime 3 yari. La supra chambro esas la Senato, qua havas 76 membri qui elektesas direte dal populo por 6 yari. Singla ek la 6 originala stati de Australia mustas havar adminime 6 senatani, e la 6 stati mustas havar exakte egala quanto di senatani. Pos l'elekto di 1984, singla ek la 6 stati havas exakte 12 senatani. La Nordala Teritorio havas du senatani, qua anke reprezentas l'exterala teritorii dil Insuli Cocos e dil Insulo Christmas. La du senatani de Canberra anke reprezentas l'insulo Norfolk e la Teritorio di Jervis Bay.

La Judiciala povo konsistas ek la Supra korto di Australia ed altra federala korti. La judiciisti de la Supra Korto indikesas dal generala-guberniestro.

Geografio

Australia-climate-map MJC01
Klimatala mapo di Australia.

Granda parto di la centro e westo di Australia esas dezerto. Norde existas klimati equatorala e tropikala, dum ke este e sud-weste la klimato esas subtropikala, ed en sudo esas mez-varmo (temperema klimato).

An la centro di Australia existas la notinda petro-formacuro Uluru.

La Granda Koralio-barilo, la maxim granda koralia rifo dil mondo[4] jacas en kurta disto del Australiana litoro, e havas plu kam 2.000 km di extenso. La maxim alta monto di lando esas Monto Kosciuszko, kun 2.228 metri di altitudo.

Ekonomio

 Precipua artiklo: Ekonomio di Australia

Demografio

Le precipua urbi di lando (plu kam 1 milioni habitanti) esas Sydney, Melbourne, Brisbane, Perth, ed Adelaide.

Kulturo

Miles franklin
Miles Franklin

Depos 1788 la precipua influi en Australiana kulturo venas de Angla-Kelta kulturo, kun kelka indijena influi. L'evoluciono dum la sequanta yari kreis distingiva Australiana kulturo. De la duimo dil 20ma yarcento, anke Usana kulturo influas l'Australiana, nome tra la televiziono, cinemo e muziko.

Pri literaturo, la 19ma-yarcenta poeti Henry Archibald Lawson e Banjo Paterson kaptis l'experienco pri vivar en l'arbustoza regioni Australiana, e lia poemi duras esar populara. La novelisto Marcus Andrew Clarke, naskinta en Anglia, ank esas importanta nomo dum la 20ma yarcento. La skriptistino Miles Franklin donas elua nomo a la maxim prestijoza premio pri literaturo di Australia, la Premio Miles Franklin, donata omnayare a la skriptisto Australiana selektata kom la maxim bona novelisto. L'unesma vinkero di ta premio, Patrick White, premiizesis per la Nobel-premio pri literaturo en 1973. La skriptisti Peter Philip Carey, Thomas Keneally, Richard Flanagan e David Malouf, e la poeto "Les" Murray ank esas importanta nomi de la moderna literaturo Australiana.

Muziko esas integra parto del aborijena kulturo. Lua maxim konocita muzikala instrumento esas digeridoo, konstruktita de ligno, qua produktas distingiva fono.

Referi

  1. Main Features, Regional Population Growth 2007-8 - Australian Bureau of Statistics
  2. 2016 Census QuickStats. Australian Bureau of Statistics. URL vidita ye la 12ma di januaro 2019.
  3. Stephen Oppenheimer (2013). Out of Eden: The Peopling of the World. - Out of Eden: The Peopling of the World - pp. 111– Little, Brown Book Group.
  4. UNEP World Conservation Monitoring Centre "Protected Areas and World Heritage - Great Barrier Reef World Heritage Area"
Landi e teritorii en Oceania
Atolo Johnston | Atolo Midway | Australia | Estal Timor| Fidji | Franca Polinezia | Guam | Havayi | Insulo Baker | Insuli Cook | Insulo Howland | Insulo Jarvis | Insulo Wake | Insuli Marshall | Insuli Salomon | Kingman Rifo | Kiribati | Federata Stati di Mikronezia | Nauru | Nova Kaledonia | Nova-Zelando | Niue | Norfolk | Norda Mariani | Palau | Palmyra | Papua-Nova-Guinea | Pitkern | Samoa | Tokelau | Tonga | Tuvalu | Usana Samoa | Vanuatu | Wallis e Futuna
Australia
Commonwealth of Australia
Flag of Australia Coat of Arms of Australia
Standardo di Australia Blazono di Australia
Nacionala himno:
Advance Australia Fair
Location Australia
Urbi:
Chefurbo: Canberra
· Habitanti: 345 257[1] (2008)
Precipua urbo: Sydney
Lingui:
Oficala lingui: ne havas. Angla (de facto)
Guvernerio:
Tipo: Monarkio
· Rejino: Elizabeth
· Chefministro:
Surfaco: (6ma granda)
· Totala: 7 686 850 km²
· Aquo: 0,897 %
· Totala: 23 401 892[2] (2016)
· Denseso di habitantaro: 3,05 hab./km²
Plusa informi:
Valuto: Dolaro di Australia
Veho-latero: sinistre
ISO: AU
AUS
036
Precipua religio: kristanismo (79%)
Oficala retosituo: https://www.australia.gov.au/, https://www.australia.com/
Albaniana linguo

Albaniana linguo esas Indo-Europana linguo qua apartenas a samnoma grupo. Ol parolesas da plu kam 6 milion personi, precipue en Albania, Kosovo e vicina regioni en Grekia, en mikra regioni di Italia, e da lua diasporo en Usa ed Australia. En 1854 Germaniana filologisto Franz Bopp provis ke ol apartenas ad Indo-Europana linguaro.

Barry James Marshall

Barry James Marshall (n. ye la 30ma di septembro 1951) esas Australiana mediko qua recevis la Nobel-premio pri fiziologio o medicino en 2005

Elizabeth Helen Blackburn

Elizabeth Helen Blackburn (n. ye la 26ma di novembro 1948) esas Australiana biologiisto qua recevis la Nobel-premio pri fiziologio o medicino en 2009.

Frank Macfarlane Burnet

Frank Macfarlane Burnet (3 di septembro 1899 til 31 di agosto 1985) esis Australiana virologiisto qua recevis Nobel-premio pri fiziologio o medicino en 1960.

Howard Walter Florey

Howard Walter Florey (1898 til 1968) esis Australiana biologiisto e mediko qua kunpremiizesis en 1945 per la Nobel-premio pri fiziologio o medicino kun Alexander Fleming, pro lia deskovro di penicilino.

Insuli Cocos (Keeling)

La Teritorio dil Insuli Cocos od Insuli Keeling esas teritorio che l'Indiana Oceano qua apartenas ad Australia. Ol konsistas ek du atoli kun 27 insuleti jacante meze de la disto inter Sri-Lanka ed Australia. Lua habitantaro - cirkume 600 personi - havas Malaya origino, praktikas islamo e parolas dialekto de Malaya origino. Entote ol havas surfaco di 14 km².

L'administro dil teritorio transferesis ad Australia en 1955.

Insulo Christmas

Insulo Christmas (Angle, Christmas Island) esas insulala teritorio en l'Indiana Oceano 380 km sude de Java, Indonezia, qua apartenas ad Australia. Kun 135 km² ol havis cirkume 1 402 habitanti en 2007. Lua chef-urbo esas Flying Fish Cove.

Insulo Norfolk

Norfolk-insulo esas mikra insulo 1,412 km este de Australia, inter ol, Nova-Zelando e Nova-Kaledonia. Ol apartenas a la komuneso di Australia.

Bazala fakti pri Norfolk-insulo.

John Carew Eccles

John Carew Eccles (1903 til 1997) esis Australiana neurofiziologiisto qua recevis la Nobel-premio pri fiziologio o medicino en 1963.

Listo di Nobel-laureati pri fiziologio o medicino

La Nobel-premio donesas da Nobel-fonduro. Yen la listo di Nobel-laureati pri fiziologio o medicino de 1901 til nun.

Oceania

Oceania esas geografiala, ofte geopolitikala regiono qua konsistas ek multa landi, specale insuli ed arkipelagi en Pacifiko. La vorto Oceania anke definas un kontinento, formacita dal insuli ed arkipelagi en Pacifiko, plu la "insulo-kontinento", Australia.

La totala landala surfaco di Oceania esas 9 008 458 km². Lua totala habitanti esas cirkume 32 milion personi.

Oceano Pacifiko

Pacifiko esas la maxim granda oceano e havas surfaco di 155.557.000 km2. Lua esas Arktika oceano, la westala mar-rivo di Amerika, Atlantiko, Antarktika oceano, Indiana oceano, l'estala e nordala mar-rivo di Australia, l'indoneziana arkipelago e l'estala mar-rivo di Azia. La disto de nordo (Bering Maro) til sudo (Antarktika) esas preske 15,500 kilometri.

Ornitorinko

L'ornitorinko (Ornithorhynchus anatinus) esas miaquala ovipara mamifero endemika al estal Australia, inkluzite Tasmania. Kun la quar speci di ekidni, ol esas un ek la kin existanta speci di monotremi, to esas la nura mamiferi qui ovifas vice parturar. L'animalo esas la nura vivanta reprezentanto di sua familio (Ornithorhynchidae) e genero (Ornithorhynchus), tamen ula nombro de speci parent esas trovita en la fosil-registro.

La neordinar aspekto di ca ovipara, anado-beka, kastoro-kauda, lutro-peda mamifero perplexigis Europana naturalisti kande li unesmafoye trovis ol, uli konsiderante lu quale atrapo minucioza. Ol esas un ek la poka venenoza mamiferi, l'ornitorinkulo havante sporno an singla dopa pedo qua liberigas veneno kapabla efektigar intensa doloro a la homo. L'unika traiti dil ornitorinko igas ol kom important objekto en la studio di biologio evolucional e kom simbolo agnoskebla ed ikonal di Australia; ol aparas kom maskoto dum eventi nacional ed ol esas prizentata an la reverso di lua monetopeco de 20 cent. L'ornitorinko esas l'emblem animalo dil stato di Nova Suda Wals.Til la frua 20-ma yarcento, on chasis ol por sua furo, ma on nun protektas ol en omna parto di lua extenseso. Quankam edukoprogrami per kaptiteso havis nur limitoza suceso e quankam l'ornitorinko esas vundebla al efekti di poluto, ol ne esas minacata.

Peter Charles Doherty

Peter Charles Doherty (n. en 1940) esas Australiana mediko ed imunologiisto qua recevis la Nobel-premio pri fiziologio o medicino en 1996.

Robin Warren

John Robin Warren (n. ye la 11ma di junio 1937) esas Australiana mediko qua recevis la Nobel-premio pri medicino o fiziologio en 2005 kun Barry James Marshall..

Sydney

Sydney esas chef-urbo di Nova Sud Wals maxim la populoza urbo de Australia e de Oceania. Segun statistiki de 2016, ol havis 5 005 358 habitanti, to esas plu kam 20% de la habitantaro di la lando. Segun la demografiala kontado di 2011, cirkume 34% de lua habitanti naskis exterlande.Jacante an l'estala rivo di Australia, lua metropolo cirkondas la maxim granda naturala portuo de la mondo. Lua metropolala regiono havas 12.367,7 km².

Sydney konsideresas un ek la maxim chera urbi de la mondo por rezidar.

Altra lingui

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.