Энциклопеди

Энциклопе́ди (эрс: Энциклопе́дия, керд.-лат. encyclopaedia (XVI бIаьшер тIехьагIа); хьадаьннад дешах къ.-элл. ἐγκύκλιος παιδεία — «Биззá гóн чу Ióмадар» → κύκλος — гó + παιδεία — Ióмадар, пайдейя) — адама ерригача ховрий Iилма доакъой е Iиламий гон ражах даь дола гуллам ба, деррига цхьанна лаьрхIача къаьстта ховрий дакъа (отрасль знаний) долаш.

Иштта энциклопедех оал Iиламий гуллам чулоацаш дола Iилман справочни пособи (дукхагIа дошлорга куцах долаш)[1]. ШéрагIа кхетадечох — из тайп-тайпара темаех лаьца Iилама хоамайи справкайи гуллам ба, дешархоша боккхача гон хьалххе хьожадаь болаш.

На самом деле, цель энциклопедии — собрать знания, рассеянные по свету, привести их в систему, понятную для людей ныне живущих, и передать тем, кто придёт после нас, с тем, чтобы труд предшествующих веков не стал бесполезным для веков последующих, и чтобы наши потомки, обогащённые знаниями, стали добрее и счастливее, и чтобы мы не канули в вечность, не сумев послужить грядущим поколениям.

Дени Дидро[2]

ТIахьожаяргаш

  1. Толковый словарь русского языка: В 4 т. / Под ред. Д. Н. Ушакова.— Репринтное издание: М., 1995
  2. Denis Diderot and Jean le Rond d'Alembert Encyclopédie. University of Michigan Library:Scholarly Publishing Office and DLXS. Retrieved on: November 17, 2007
Айлам

Айлам (эрс: Вселе́нная, ингал: Universe) — хаьдда цхьан оагIорахьара кхетае вIаштехьа доаца духтIе я седкъаIилман чуи Философе чуи.

АхгIайре

АхгIайре (эрс: Полуо́стров) — физико-географен объект я. Цхьа оагIув гIа́ранна е гIайренна а кхеташ, вож оагIонашта хиво го а беш дола декъача лаьттан да́къа да.

Дуне тIа эггара йоккхагIа йола ахгIайре Iарбий ахгIайре я — 3,25 млн км² гаргга.

Биологен кеп

Кеп (эрс: Вид, лат: species) — дийна организмий (дийнатийи баьцовгIийи микроорганизмий) биологерча систематикай кертерча лоаттама единица я. Из я цхьан тайпарча морфофизиологени биохимени вахар-лелара белгалонаш йола особий тоаба.

Википеди

«Википе́ди» (ингал: Wikipedia, алар IPAˌ wɪkɨˈpiːdiə е IPAˌ wɪkiˈpiːdiə) — массава тIакхача йиш йола мультиметта универсальни маза-энциклопеди да, лоIаме чулоацам болаши «Вики» яхача ража тIа болх беши. ДIатаръеннай укх цIайна тIа: www.wikipedia.org.

Ма́заоагIонна (сайтá) доал ду «Фонд Викимедиа» яха Америкай коммерце йоацача организацес, иштта ший доалахьа 39 (ткъаь ткъеста) региональни викалдара ралс йолаш. Энциклопеден цIи хьахиннай укх ингалсий дешаех: wiki + encyclopedia («энциклопеди»); («вики», сайта болх бара кIийлен тIа уллаш йола технологи я; ший оагIарахьара из дош хьаийца да гавай меттара, цига «сиха» яхаш маIан да цун).

Високосни шу

Високо́сный шу (Високо́сный год ← лат: bis sextus — «второй шестой») — ханорга шу да. Маьлха ханоргаш чу цу шеро чулоац кхы цхьаькха ди, Бетта-маьлха ханоргаш чу високосни шеро чулоац кхы цхьаькха бутт астрономе шераца е сезонни шераца синхронизаци ергйолаш.

ГIара

ГIáра (эрс: Материк, Континент; лат: continens — чулоацар, хадданза; ингал: Continent) — Дунен тIехена океанаца IотIакъовланза лаьттан доккха дáкъа да .

Геологен маIанах континент тарлу континентальни тайпа йолача йоккхача чкъора блоках. Цо шийна чулоац екъа тIехе (эрс: суша) меттел иштта материкан йиста йихе уллаш дола, иштта шельфа а, цу тIа яьдача гIайрений лаьтташи (эрс: территория) а. ГIаран форма гойташ дола такаш хувцалу геологен хан чу. Хьалхара заманашка Лаьтта тIа хиннача гIарех палеоконтиненташ оал.

«ГIара» яхаш терминаца цхьатарра лоархIам болаш е цхьатарра маIан долаш пайда эцаш лелаю термин «континент». Лаьттан екъа тIехе гIарашта, континенташта е Дунен доакъошта екъаеларах дола хáраш торо хинна да истореца.

ГIинбухера Америка

ГIинбухера Америка (эрс: Се́верная Аме́рика, ингал: North America, фер. Amérique du Nord, хIисп. América del Norte, Norteamérica) — Лаьттан 6 материках цаI ба, Малхбоалера ахбура тIа гIинбухе уллаш.

ГIинбухера Америка аре къаьстта ше лоархIаш — 20,36 млн км² я, гIайренашца — 24,25 млн км² я ГIинбухера Америка гIайренаш лоархIаш ба Гренландии (2,176 млн км²), Канадера Арктикан гIайрений цIови, Вест-Индии, Алеутски гIайренаши, кхыдараш а.

ГIозлой къаман энциклопеди

ГIозлой къаман энциклопеди (эрс: Азербайджанская национальная энциклопедия, гIуозл. Azərbaycan Milli Ensiklopediyası) — универсальни энциклопеде хьисапе издани да гIозлой меттала. Арадувл 2010 шера денз. Керттерча редакцен гIишло йоалл Ичери-шехер яхача шахьаре, Бёюк Гала цIерах йолча урама тIа, 41 номер йола цIа.

ГIозлой советий энциклопеди

ГIозлой советий энциклопеди (эрс: Азербайджанская советская энциклопедия, АСЭ, гIуозл. Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы, Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası) — гIозлой меттала хьалхара универсальнеи эггара цIихезаи заьлеи энциклопеди да. Арахецаш хиннад ГIозлой ССР-е 1976—1987 шерашка. 10 томех латташ хиннад.

Гуржехье

Гуржехье, Гуржий Мохк e Гуржий Паччахьалхе (гурж. საქართველო [sɑkʰɑrtʰvɛlɔ], Сакартве́ло, эрс: Гру́зия) — паччахьалкхе я Кавказа дехьен малхбузера даькъе Iаьржа форда малхбоалера фордйиста тIа. Гуржий Мохк Хьалхара Азехи Гаргара Малхбоалехи ба; кастта Гуржехье тохкаш хул Европан дакъа санна.

Гуржий Мехка гоннахьа да малхбоалехьа Iаьржа фордан хиш, гIинбухехьеи малхбоалехьеи Эрсечеца гIай да, зIибухехьа —

Эрмалойчеи Туркий мохки, зIибухе-малхбоалехьа улл ГӀозлойче.

ДогӀа

ДогIаш (эрс: Дожди) — тIехар-Iанара тIадамий хьисапах йола йоачонаш я морхаш чура Iолегаш. Цар юкъера диаметр 0,5 – 6—7 мм хул.

Диаметр зIамагIа йолаш тIадамаш долча тIаьда йоачонах серсар (морось) оал.

Диаметр 6—7 миллиметрал йоккхагIа йолча тIадамаш морхех Iолегача хан доха дохаш царех зIамагIа тIадамаш хьахул, цубахьан эггара чIоагIагIа догIа дале а, цун тIадамий диаметр 6—7 мм йоккхагIа хилац.

ДогIан чIоагIа овсарал хувцалуш хул 0,25 мм/сахьатах доладенна (серса догIа) 100 мм/сахьатах кхаччалца (чIоагIагIа догIа).

Доккха советий энциклопеди

Доккха советий энциклопеди (Больша́я сове́тская энциклопе́дия, БСЭ) — дукхагIа цIихеза а заьла а советий универсальни энциклопеди да. Арахецаш дар 1926 шера денз (хьалхарча изданен хьалхара том) 1990 шу кхаччалца (тIехьара ежегодник) «Советий энциклопеди» яхача издательствас (хIанз — издательство «Большая Российская энциклопедия»).

Доккха эрсечен энциклопеди (издательство)

Ло:Издательство

«Доккха эрсечен энциклопе́ди» (Больша́я росси́йская энциклопе́дия), 1991 шу кхаччалца: «Сове́тски энциклопе́ди» — эрсечен, кхы хьалхагIа — советски Iилман издательство я. Их хьайийлай СССР-а чу 1925 шера Коммунистий академи йолчеи СССР ЦИК йолчеи энциклопедеш арахецар духьа.

ХIанза цун кеп Йийла акционерни юкъарле я, цун 100 % акцеш Россе Федерацен доалахьа я.

Еврази

Еврази эрс: Евразия, ингал: Eurasia — эггара боккхагIа континент ба. Цун аре — 54,759 млн км² я, из дерригача лаьтта арен 36 %. Баха нах — 5 млрд совгIа (2010), из дерригача Лаьттан баха наьх гаргга ¾ я.

Мухьаммад Пайхамар

Мухьаммад Пайхамар (саллаллахIу алейхIи ва саллам)(Iар. مُحَمَّدْ‎, эрс: Муха́ммед, иштта эрсий метта чу леладу Iояздар Магоме́т (Магоме́д), Моха́ммед, Муха́ммад) — Iарбе пайхамар ва Даьла цаI хилар (Таухид) кхайкадаь, Ислам яха ди биллар а цун керттера саг а. Бусулба дин Элча ва. Бусулба нах тешаш ба Мухьаммадá АллахIа ший сийдола китаб — КъорIа Iодайта хинналга.

Мухьаммад (саллаллахIу алейхIи ва саллам) иштта политически къахьегамхо а бусалба уммат хьадаьр а цун да а хиннав. Цо урхал деча хана из уммат чIоагIеи йоккхеи паччахьалкхе хиннай Iарбийча ахгIайрен тIа.

Мухьаммад Пайхамар (саллаллахIу алейхIи ва саллам) ваьв Макке 571 шера села бетта 22 дийнахьа (12 раби аль-авваль). Веннав Маддане 632 шера этинга бетта 8 дийнахьа. Цига дIавелла воал из Масджид ан-Набави яхача маьждиге.

Нью-Йорк

Нью-Йо́рк (ингал: New York City) — эггара йоккхагIа йола Америкера пхье я. Баха нах — 8 405 837 саг (2013 шу).

Нью-Йорко шийна чулоац пхи шахьар (амер. боро): Бронкс, Бруклин, Куинс, Манхэттен, Статен-Айленд.

Россе Федераци

Россе Федераци е Эрсече (эрс: Российская Федерация, Россия, цIи хьаяьннай эллин: Ρωσία яхача дешах — Русь, ингал: Russia) — паччахьалкхе я Малхбоалерча Европеи ГIинбухерча Азеи. Бахархой — 142 856 536 саг. Эрсечен аре ший Конституцех 17 125 191 км² я. ЦхьоаллагIча моттиге я аренах, ийслагIча моттиге я бахархой дукхал лаьрхIача.

Наьна-пхье — Москоа. Паччахьалкхен мотт — эрсий мотт.

Хьалха ден даьха къамаш

Хьалха ден даьха къамаш (эрс: Коренны́е наро́ды) — шоай лаьтта тIа даьха халкъаш да кхыча меттигашкара кхыдола къамаш хьатIадахкалехь.

Шера ханаш

Шера хáнаш (эрс: Времена года, ингал: Séason) — цхьан шера цикл бехкама éкъаш йола йиъ мур я.

Шера ханаш хул:

Ханорга шера ханаш — дукхагIа долча дунен мехкашка къоабалдаь да цхьа шу диъ дáькъах декъар, хIара дáкъа чу кхоъ ханорга бутт болаш.

Астрономе шера ханаш — царна чёт йолалу малх цIаболари малх цIара бáлари ханашцеи (Iа, ахка), ди-бийса нийсдаларцеи (гуйре, бIаьсти).

Кхыча меттаех

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.