Tengnga a Daya

Ti Tengnga a Daya ket maysa a rehion a mangbukel ti Akinlaud nga Asia ken Akin-abagatan nga Aprika. Daytoy a balikas ket naipanunutan a Eurosentriko ken inususar a kapadpada ti Asideg a Daya, iti kasumbangir iti Adayo a Daya.

Ti pakasaritaan iti Tengnga a Daya ket napetsado manipud idi taga-ugma a panawen, ken ti kadagupan ti pakasaritaanna, ti Tengnga a Daya ket sentro daytoyen kadagiti kangrunaan a pannakibiang iti lubong. Nupay kasta iti kontesto ti taga-ugma a pakasaritaan, ti balikas nga Asideg a Daya ket kadawyan a maus-usar. Ti Tengnga a Daya ket isu pay ti pakasaritaan a naggapuan kadagiti kangrunaaan a relihion a kas ti Hudaismo, Kristianidad, ken Islam. Ti Tengnga a Daya ket sapasap nga addaan iti maysa a namaga ken napudot a klima, nga addaan kadagiti nangruna a karayan a mangit-ited kadagti panagsibog tapno makasuporata iti agrikultura kadagiti limitado a luglugar. Adu kadagiti pagilian a mabirukan iti kalikmutan ti Golpo Persiano ket addaan iti adu a reserba iti krudo a lana. Iti moderno a panawen ti Tengnga a Daya ket agtagtaginayon a maysa a managrikna a rehion ti estratehia, ekonomia, politika, kultura ken relihion. Ti maipadtu nga idadakkel ti panagrangrang-ay ti Tengnga a Daya ket agarup a 4.1% para iti 2010 ken 5.1% idi 2011.[1]

Tengnga a Daya
Tengnga a Daya
Mapa ti Tengnga a Daya (berde).
Pagpagilian18
Dagiti pagsasaoArabiko, Arameo, Armenio, Aserbaian, Balochi, Hebreo, Kurdo, Persiano, Somali, Turko
Dagiti sona ti orasUTC+2:00, UTC+3:00, UTC+3:30, UTC+4:00, UTC+4:30
Dagiti kadakkelan a siudad

Terminolohia

Ti termino a "Tengnga a Daya" ket mabalin a nagtaud kadagiti tawen ti 1850 iti Britaniko nga Opisina ti India.[2] Nupay kasta, daytoy ket nagbalin a kaaduan nga ammo idi ti Amerikano nga estratehiko a marino a ni Alfred Thayer Mahan ket nagusar iti termino idi 1902[3] tapno "mangidesignado ti lugar a nagbaetan ti Arabia ken India".[4][5] Iti las-ud ti daytoy a panawen dagiti imperio ti Britaniko ken Ruso ket nagal-ala iti impluensia idiay Tengnga nga Asia, ti agkaribal a nagbalin nga ammo a kas ti Ti Nalatak nga Ay-ayam. Ni Mahan ket naibanagna a saan laeng a ti estratehiko a kina-importante ti rehion, ngem iti pay sentrona, ti Golpo Persiano.[6][7] Ninagananna ti nakapalikmut a lugar ti Golpo Persiano iti Tengnga a Daya, ken kinunana a kalpasan ti Kanal Suez, daytoy ti kangrunaan a pasahe para a tenglen ti Britania tapno malappedan nga agabanse dagiti Ruso idiay Britaniko nga India.[8] Immuna nga inusar ni Mahan ti termino iti artikulona iti "The Persian Gulf and International Relations", a naipablaak idi Septiembre 1902 iti National Review, ti maysa a Britaniko a warnakan.

Ti Tengnga a Daya, no amponek koma ti termino a saanko pay a nakita, iti masakbayan ket makasapulto iti bukodna a Malta, ken ti pay bukodna a Gibraltar; no saana pay a suroten dayta ket idiayto Golpo Persiano. Ti puersa ti marina ket addaan iti kalidad ken ti mobilidad a mangawit daytoy iti pribilehio kadagiti temporario a kaawan; ngem nasken a mangsapul iti tunggal maysa a senario iti operasion ti naipatakder a kuartel a pagsukatan, iti paay, ken iti kaso ti didigra, iti seguridad. Ti Marina ti Britaniko ket nasken nga addaan iti pasilidad tapno mangikonsentrado iti puersa no rumsua iti kasta a pasamak, a maipanggep iti Aden, India, ken ti Golpo Persiano.[9]

Ti artikulo ni Mahan a ket naiprenta manen iti The Times ken sinaruno idi Oktubre dagiti 20 a seaie ti artikulo a natituluan iti "The Middle Eastern Question," insurat babaen ni Apo Ignatius Valentine Chirol. Iti las-ud dagitoy a serye, Ni Apo Ignatius ket pinadakkelna ti panangipalawag iti Tengnga a Daya tapno mairaman "dagiti rehion ti Asia a gumay-at kadagiti pagbeddengan ti India wenno dagiti pagserrekan ti India."[10] Kalpasan ti panagpatingga dagiti serye idi 1903, ti The Times ket inikkatna dagiti marka ti insasao manipud kadagiti simmaruno a panagusar iti termino.[11]

Aginggana idi Sangalubongan a Gubat II, daytoy ket kustomario a mangibaga iti lugar iti likmut ti Turkia ken ti akindaya nga aplaya ti Mediteraneo a kas ti "Asideg a Daya", bayat a ti "Adayo a Daya" a naisentro iti Tsina,[12] ken ti Tengnga a Daya ket kaibuksilanna idi ti lugar manipud iti Mesopotamia aginggana idiay Burma, kadagiti lugar a nagbaetan ti Asideg a Daya ken ti Adayo a Daya. Idi naladaw a tawtawen ti 1930, dagiti Britaniko ket nangipatakder ti Bilin ti Tengnga a Daya, a naikuartel idi idiay Cairo, para kadagiti puersana iti militar iti dayta a rehion. Kalpasan iti dayta a panawen, ti termino a "Tengnga a Daya" ket nakagun-od iti ad-adu a panagusar idiay Europa ken idiay Estados Unidos, a ti napundar nga Instituto ti Tengnga a Daya idiay Washington, D.C. idi 1946, ket maysa kadagiti dadduma pay a panagusar.[13]

Kritisismo ken panagusar

Ti Amerikano a pelikula idi 1957 a maipanggep iti Tengnga a Daya

Ti termino a Tengnga a Daya ket nauyawen a kas nalawag nga Eurosentriko.[14][15] Iti kontemporaneo nga akademiko ken midia iti pagsasao nga Ingles, ti termino ket inus-usar babaen dagiti Europeano ken saan nga Europeano.

Ti deskripsion a Tengnga ket nakaiturongan kadagiti dadduma a pannakaallilaw kadagiti agbalbaliw a panangipalawag. Sakbay ti Umuna a Gubat ti Sangalubongan, ti "Asideg a Daya" ket inus-usar idi iti Ingles a mangibaga ti Balkan ken ti Otomano nga Imperio, bayat a ti "Tengnga a Daya" ket mangibagbaga iti Iran, ti Kaukaso, Apganistan, Sentral nga Asia, ken ti Turkestan. Iti pannakaigiddiat, ti "Adayo a Daya" ket mangibagbaga kadagiti pagilian ti Daya nga Asia (kas ti Tsina, Hapon, Formosa, Korea, Hong Kong, kdpy.)

Iti pannakaawanen ti Otomano nga Imperio idi 1918, ti "Asideg a Daya" ket kaaduanen a saan a naus-usar iti Ingles, bayat a ti "Tengnga a Daya" ket nagbalinen a naipakpakat kadagiti runrumsua menen a pagilian iti Islamiko a lubong. Nupay kasta, ti panagusar iti "Asideg a Daya" ket natalinaay idi babaen dagiti nadumaduma a a disiplina ti akademia, a mairaman iti arkeolohia ken taga-ugma a pakasaritaan, a mangipalawag ti maysa a lugar a kapada ti termino iti Tengnga a Daya, a saan nga inus-usar babaen dagitoy a disiplina (kitaen ti Taga-ugma nga Asideg a Daya).

Ti immmuna nga opisial a panagusar ti termino a "Tengnga a Daya" babaen ti gobierno ti Estados Unidos ket idi Doktrina Eisenhower idi 1957, a nanginaig iti Didigra ti Suez. Inpalawag ni Sekretario ti Estado John Foster Dulles ti Tengnga a Daya a kas "ti lugar a naisanglad iti nagbaetan ken mairaman ti Libya iti laud ken ti Pakistan iti daya, ti Siria ken Irak iti amianan ken ti Arabiano a peninsula iti abagatan, ken maipatinayon pay ti Sudan ken Etiopia."[12] Idi 1958, ti Departamento ti Estado ket inpalawagna dagiti termino ti "Asideg a Daya" ken "Tengnga a Daya" ket mabalin a pagsinnukaten dagitoy, ken inpalawagna ti rehion a kas mangiraman laeng ti Ehipto, Siria, Israel, Lebanon, Hordania, Irak, Saudi Arabia, Kuwait, Bahrain, ken Katar.[16]

Ti libro ti estilo ti Associated Press ket inbagbagan a ti Asideg a Daya a dati a nangibagbaga kadagiti ad-adayo a laud a pagilian bayat a ti Tengnga a Daya ket mangibagbaga kadagiti akindaya, ngem itan ket agpapada dagitoyen. Mangibagbaga nga:

Usaren ti Middle East malaksid no ti Near East ket inusar babaen ti taudan ti istoria. Ti Mideast ket mabalin pay a maawat, ngem ti Middle East ket kaykayat.[17]

Iti Nagkaykaysa a Pagpagilian, dagiti nadumaduma a dokumento ken dagiti resolusion a maipanggep iti Tengnga a Daya ket iti kinapudno ket maipanggp iti [[Suppiat ti Arabo–Israeli], a naisangayan ti suppiat ti Israeli–Palestina, ken, isu a dagitoy dagiti uppat nga estado ti Lebante. Ti termino nga Asideg a Daya ket sagpaminsan a mangmangeg idiay Nagkaykaysa a Pagpagilian a mangibagbaga iti daytoy a rehion.

Dagiti patarus

Adda met dagiti kapada a termino iti Asideg a Daya ken Tengnga a Daya kadagiti sabali a pagsasao ti Europa, ngem gapu ta daytoy ket relatibo a deskripsion, dagiti kaibuksilan ket depende iti pagilian ken sapasap a sabali dagitoy manipud iti Ingles a termino. Iti Aleman ti termino a Naher Osten (Asideg a Dayat) ket kadawyan pay laeng a maus-usar (ita nga aldaw ti termino a Mittlerer Osten ket umad-adun a termino kadagiti teksto ti warnakan a naipatarus manipud kadagiti Ingles, ngem adda met iti naisangayan a kaibuksilan) ken iti Ruso ti Ближний Восток wenno Blizhniy Vostok, ti Bulgaro ti Близкия Изток, ti Polako ti Bliski Wschód wenno ti Kroata ti Bliski istok (a ti kaibuksila ket Asideg a Daya kadagiti amin nga uppat nga Eslobako a pagsasao) ket agtaltalinaay a kas ti maitunos a termino para iti rehion. Nupay kasta, adda met dagiti pagsasao nga awan kapada iti "tengnga a Daya", kas ti Pranses ti Moyen-Orient, ti Sueko ti Mellanöstern, ti Espaniol ti Oriente Medio or Medio Oriente, ken ti Italiano ti Medio Oriente.[note 1]

Baka mabalin a gapu ti impluensia iti Akinlaud a warnakan, ti Arabiko a kapada ti Tengnga a Daya (Arabiko: الشرق الأوسط ash-Sharq al-Awsaṭ), ket nagbalinen a pagalagadan a panagusar iti kaaduan a warnakan nga Arabiko, ken mangibagbaga iti isu met laengen a kaibuksilan a kas ti termino iti "Tengnga a Daya" iti panagusar idiay Amianan nga Amerika ken Akinlaud nga Europa. Ti pananginagan iti Mashriq, manipud pay iti ramut nga Arabiko para iti daya, ket mangibaga pay kadagiti nadumaduma a naipalawag a rehion iti likmut ti Lebante, ti akindaya a paset ti agsasao iti Arabiko a lubong (a maigiddiat iti Maghreb, ti akinlaud a paset).[18] Ti Persiano a kapada para iti Tengnga a Daya ket ti خاورمیانه (Khāvar-e miyāneh).

Dagiti teritorio ken dagiti rehion

Tradisional a panangipalawag ti Tengnga a Daya

Dagiti sumaganad a pagilian ket tradisional a mairaman iti uneg ti Tengnga a Daya:

Dagiti dadduma pay a panangipalawag ti Tengnga a Daya

Dagiti nadumaduma a konsepto ket masansan a maipadpada iti Tengnga a Daya, ti kaaduan ket ti Asideg a Daya, ti Nalames nga Immindayon ken ti Lebante. ti Asideg a Daya, Lebante ken ti Nalames nga Immindayon ket dagiti heograpiko a konsepto, ken dagitoy ket mangibagbaga kadagiti dakkel a paset ti moderno a a Tengnga a Daya, a ti Asideg a Daya ti kaasitgan iti Tengnga a Daya iti heograpiko a kaibuksilanna.

Dagiti pagilian ti Abagatan a KaukasoArmenia, Azerbaijan, ken Georgia—ket sagpaminsan a mairamraman kadagiti panangipalawag iti Tengnga a Dayat.[20]

Ti Kalatakan a Tengnga a Daya ket ti maysa a maipatinayon nga Eurosentriko a konsepto,naipayammo daytoy idiay Laud kadagidi tawen ti 1990,ken mangibagbaga kadagiti kaaduan nga Islamiko a rehion ti Amianan nga Aprika, Akinlaud nga Asia ken Sentral nga Asia; nupay kasta ti panagusar ti "Kalatakan a Tengnga a Daya" ket marginal ken saan unayen a maus-usar.

Pakasaritaan

Jerusalem kotel mosque
Ti Bantay Templo idiay Herusalem
Kaaba mirror edit jj
Ti Kaaba, a mabirukan idiay Meka, Saudi Arabia

Ti Tengnga a Daya ket mabirukan idiay pagsabtan ti Eurasia ken Aprika ken ti Baybay Mediteraneo ken ti Taaw Indiano.Daytoy ti nakaipasngayan ken ti espiritual a sentro dagiti relihion a kas ti Kristianidad, Islam, Hudaism, Manikueismo, Yezidi, Drusos, Yaresanismo ken Mandeismo, ken idiay Iran, Mitraismo, Soroastrianism, Manikueismo, ken ti Bahaismo. Iti amin a paset ti pakasaritaanna ti Tengnga a Daya ket nangrunan a sentro dagiti banag iti lubong; ti estratehia, ekonomia, politika, kultura, ken relihioso.

Dagiti kasapaan a sibilisasion iti lubong, ti Mesopotamia (Sumer, Akadio, Asiria ken Babilonia) ken ti taga-ugma nga Ehipto, ket nagtaud manipud iti Nalames nga Immindayon ken dagiti rehion ti Ginget ti Nilo iti taga-ugma nga Asideg a Daya. Dagitoy ket sinaruno pay babaen dagiti sibilisasion ti Hititas, Griego ken Urartia ti Asia Menor, ti Elam iti sakbay ti Irani a Persia, ken dagiti pay sibilisasion ti Lebante (a kas ti Ebla, Ugarit, Canaan, Aramea, Penisia ken Israel), dagiti sibilisasion ti Persiano ken Mediana idiay Iran, ti Amianan nga Aprika (Kartago/Penisia) ken ti Arabiano a Peninsula (Magan, Saba, Ubar). Ti Asideg a Daya ket immuna idi a kaaduan a naikaykaysa babaen ti Neo Asiriano nga Imperio, kalpasanna ti Akuemenidad nga Imperio ken kalpasanna sinaruno ti Masedonia nga Imperio ken kalpasan daytoy iti bassit babaen dagiti imperio ti Iran (ti Parto ken dagiti Sasanida nga Imperio), ti Romano nga Imperio ken ti Bisantino nga Imperio. Nupay kasta, dagitinto naududi a Arabo a Kalipato ti Tengnga a Panpanawen, wenno Islamiko a Nabalitokan a Panawen a nagrugi iti panagrukma ti rehion ti Arabo idi maika-7 a silo AD, daytanto ti umuna a panangikaykaysa ti Tengnga a Daya a kas naisangayan a rehion ken agpartuat iti naturay nga Islamiko nga identidad ti etniko a kaaduan (ngem saan nga eksklusibo) nga adda ita nga aldaw. Dagiti Mongol, dagiti Turko a Selyusida ken dagiti Otomano nga Imperio, dagiti Sapabida ken ti Britaniko nga Imperio ket kanungpalan pay a nangituray iti rehion.

Ti moderno a Tengnga a Daya ket nangrugi kalpasan ti Sangalubongan a Gubat I, idi ti Otomano nga Imperio, a kimmaddua idi iti Sentral a Bilbileg, ket inabak idi babaen ti Britaniko nga Imperio ken dagiti kaduada ken ti nabingay kadagiti nadumaduma a naisinsina a pagilian, iti immuna babaen dagiti Bilin ti Britania ken Pransia. Dagiti sabali pay a nangsikko a paspasamak ket mairaman ti pannakabangon ti Israel idi 1948 ken ti kanungpalan nga ipapanaw dagiti bileg ti Europa, a naisangayan ti Nagkaykaysa a Pagarian ken Pransia babaen idi patingga ti tawtawen ti 1960. Dagitoy ket nabaliwan bassit babaen ti dimmakdakkel nga impluensia ti Estados Unidos manipud dagiti tawtawen ti 1970 ken ti masakbayan.

Idi maika-20 a siglo, ti adu a penpen ti krudo a lana ti rehion ket nakaited daytoy iti baro a kinapangruna iti estratehia ken ekonomia. Ti adu a panagpataud ti lana ket nangrugi idi 1945, a ti Saudi Arabia, Iran, Kuwait, Irak, ken ti Nagkaykaysa nga Emirato nga Arabo ket addaan kadagiti adu a kantidad iti lana.[21] Dagiti nakarkulo a reserba ti lana, a naipangpangruna idiay Saudi Arabia ken Iran, ket isu dagitoy ti kaaduan iti lubong, ken ti internasional a kartel ti lana ti OPEC ket inturayan babaen dagiti pagilian ti Tengnga a Daya.

Idi lasud ti Nalamiss a Gubat, ti Tengnga a Daya ket teatro idi ti ideolohikal a salisal a nagabetan dagiti dua a nalatak a bileg ken dagiti kumaduaanda: ti NATO ken ti Estados Unidos iti maysa a bangir, ken ti Kappon ti Sobiet ken ti Warsaw Pact iti sabali, ket nagsasalisalda iti impluensia dagiti kumaduaan iti rehion. Malaksid kadagiti politikal a rason adda pay ti "ideolohikal a suppiat" a nagbaetan dagiti dua a sistema. Iti pay maipatinayon, a kas insupsuppiat babaen ni Louise Fawcett, kadagiti adu a nangruna a banag iti suppiatan, wenno mabalin nga ad-adu a napudno iti gagar, ket dagidi immuna, dagiti ganetget dagiti nalatak a bileg ti pannakagun-od iti estratehiko a panangatiw iti rehion, ti maiakdua, ti kinapudno a ti rehion ket aglaon kadagiti dua a pagkatlo dagiti reserba ti lana iti lubong ket nagbalbalinenn a nangruna iti ekonomia iti Akinlaud a lubong […][22] Iti uneg daytoy a batayan iti kontesto, ti Estados Unidos ket nagsapul a nangilingay ti Arabo a lubong manipud iti impluensia ti Sobiet. Kadagiti amin a paset ti panawen ti maiak-20 ken maiak-21 a sigsiglo, ti rehion ket nakasanay kadagiti paset ti panawen iti relatibo a kappia ken panagibtur ken dagiti paset ti panawen iti suppiat a naisangayan iti nagabetan dagiti Sunni ken dagiti Shiite.

Ekonomia

Dagiti ekonomia ti Tengnga a Daya sumakop manipud iti napanglaw unay (a kas ti Gaza ken Yemen) aginggana kadagiti nabaknang unay a pagilian (a kas ti Katar ken UAE). Iti amin-amin, manipud idi 2007, segun ti CIA World Factbook, amin a pagilian idiay Tengnga a Daya ket mangitartaripato iti positibo a gatad iti idudur-as.

Segun dagiti database ti Panangipakita ti Panagdur-as iti Lubong ti Banko ti Lubong a naipablaak idi Hulio 1, 2009, dagiti tallo a kadakkelan nga ekonomia ti Tengnga a Daya idi 2008ket ti Turkia ($794,228,000,000), Saudi Arabia ($467,601,000,000) ken Iran ($385,143,000,000) kadagiti termino ti Nominal a GDP.[23] No maigapu iti nominal a GDP iti tunggal maysa a tao, dagiti kangatuan a nairanggo a pagilian ket ti Katar ($93,204), ti UAE ($55,028), Kuwait ($45,920) ken Cyprus ($32,745).[24] ti Turkia ($1,028,897,000,000), Iran ($839,438,000,000) ken Saudi Arabia ($589,531,000,000) ket addaan kadagiti kadakkelan nga eknomia kadagiti termino iti GDP-PPP.[25] No maibatay iti tunggal maysa a tao a matgedan a naibatay iti (PPP), dagiti kangatuan a nairanggo a pagilian ket ti Katar ($86,008), Kuwait ($39,915), ti UAE ($38,894), Bahrain ($34,662) ken Cyprus ($29,853). Dagiti kababaan a nairanggo a pagilian idiay Tengnga a Daya, kadagiti termino ti matgedan ti tunggal maysa a tao (PPP), ket ti autonomo a Turay ti Palestina ti Gaza ken ti West Bank ($1,100).

Ti estruktura ti ekonomia dagti pagilian ti Tengnga a Daya ket ketmaigiddiat iti kapanunotan a bayat nga adda met dagiti pagilian nga agdepdepende kadagiti produkto a mainaig iti lana (kas ti Saudi Arabia, ti UAE ken Kuwait), dagiti dadduma ket addaan iti dibersio a batayan ti ekonomia (kas ti Cyprus, Israel, Turkia ken Ehipto). Dagiti industria ti rehion ti Tengnga a Daya Middle ket mairaman ti lana ken dagiti produkto a mainaig iti lana, agrikultura, kapas, baka, kagatasan, abel, dagiti produkto ti lalat, dagiti instrumento ti siruhia, alikamen iti depensa (dagiti paltog,bala, tangtangke, dagiti submarino, dagiti pakilaban nga eroplano, dagiti UAV, ken dagiti misil). Ti panagibanko ket nangruna pay a sektor dagiti ekonomia, a naipangpangruna kadagiti kaso ti UAE ken Bahrain.

Malaksid ti Cyprus, Turkia, Ehipto, Lebanon ken Israel, ti turismo ket saan unay a nadur-as a lugar ti ekonomia, gapu ti kasasaad ti sosial a konserbatibo iti rehion ket ti pay politikal a riribok kadagiti dadduma arehion iti Tengnga a Daya. Kadagiti naudi a tawen, nupay kasta, dagiti pagilian a kas ti UAE, Bahrain, ken Hordania ket nangrugrugin a mangawis kadagiti ad-adu a bilang dagiti turista gapu ti pannakapasayaat dagiti pasilidad ti turista ken dagiti panangipalag-an dagiti makagawid nga annuroten a mainaig iti turismo.

Adu dagiti awan trabaho idiay rehion ti Tengnga a Daya ken Amianan nga Aprika, a naisangayan dagiti ubbing nga agtawen iti 15–29, ti demograpia a mangirepresenta ti 30% iti dagup a populasion ti rehion. Ti dagup a gatad dagiti awan ti trabaho iti rehion idi 2005, segun ti International Labor Organization, ket 13.2%,[26] ken kadagiti ubbing ket nagatngato a kas 25%,[27] aginggana ti 37% idiay Morocco ken 73% idiay Siria.[28]

Haifa street, as seen from the medical city hospital across the tigres

Baghdad – Irak

Zaitunay Bay, Downtown Beirut, Lebanon

Beirut – Lebanon

Cairo by night

Cairo – Ehipto

Barada river in Damascus (April 2009)

Damascus – Siria

Dubai night skyline

Dubai – U.A.E

Kızılay Square in Ankara, Turkey

Ankara – Turkia

Abu Dhabi Skyline fron Corniche Rd

Abu Dhabi – U.A.E

Manama Cityline

Manama – Bahrain

Magnificent Nicosia skylines by night Republic of Cyprus

Nicosia – Cyprus

Bank Of Palestine - Ramallah

Ramallah – Palestina

San'a03 flickr

Sana'a – Yemen

DohaSkyline 2

Doha – Katar

North Tehran Towers

Tehran – Iran

Westernwall2

Herusalem – Israel

Old yaffo 3

Tel Aviv – Israel

Kuwait City cropped

Siudad ti Kuwait – Kuwait

Dagiti nota

  1. ^ Iti Italiano, ti panangiyebkas iti "Vicino Oriente" (Asideg a Daya) ket kaaduan met idi a naus-usar a mangiba iti Turkia, ken ti Estremo Oriente (Adayo a Daya wenno Patingga a Daya) tapno mangibaga iti amian nga Asia iti daya ti Tengnga a Daya

Dagiti nagibasaran

Dagiti dakamat

  1. ^ IMF WEO Okt. 2010 Naala idi 15-10-2010
  2. ^ Beaumont, Blake & Wagstaff 1988, p. 16.
  3. ^ Koppes, CR (1976). "Captain Mahan, General Gordon and the origin of the term "Middle East"". Middle East Studies. 12: 95–98. doi:10.1080/00263207608700307.
  4. ^ Lewis, Bernard (1965). The Middle East and the West. p. 9.
  5. ^ Fromkin, David (1989). A Peace to end all Peace. p. 224. ISBN 0-8050-0857-8.
  6. ^ Melman, Billie, Companion to Travel Writing, Collections Online, 6 The Middle East/Arabia, Cambridge, naala idi Enero 8, 2006.
  7. ^ Palmer, Michael A. Guardians of the Persian Gulf: A History of America's Expanding Role in the Persian Gulf, 1833–1992. New York: The Free Press, 1992. ISBN 0-02-923843-9 pp. 12–13.
  8. ^ Laciner, Dr. Sedat. "Is There a Place Called 'the Middle East'?", The Journal of Turkish Weekly, Hunio 2, 2006. Naala idi Enero 10, 2007.
  9. ^ Adelson 1995, pp. 22–23.
  10. ^ Adelson 1995, p. 24.
  11. ^ Adelson 1995, p. 26.
  12. ^ a b Davison, Roderic H. (1960). "Where is the Middle East?". Foreign Affairs. 38 (4): 665–75. doi:10.2307/20029452.
  13. ^ Held, Colbert C. (2000). Middle East Patterns: Places, Peoples, and Politics. Westview Press. p. 7. ISBN 0-8133-8221-1.
  14. ^ Shohat, Ella. "Redrawing American Cartographies of Asia". City University of New York. Naala idi 2007-01-12.
  15. ^ Hanafi, Hassan. "The Middle East, in whose world?". Nordic Society for Middle Eastern Studies. Naala idi 2007-01-12.
  16. ^ "'Near East' is Mideast, Washington Explains". The New York Times. Agosto 14, 1958. Naala idi 2009-01-25.
  17. ^ Goldstein, Norm. The Associated Press Stylebook and Briefing on Media Law. New York: Basic Books, 2004. ISBN 0-465-00488-1 p. 156
  18. ^ Anderson; Ewan W.; William Bayne Fisher (2000). The Middle East: Geography and Geopolitics. Routledge. pp. 12–13.
  19. ^ The World Factbook. Cia.gov. Naala idi 2013-07-29.
  20. ^ Novikova, Gayane (Disiembre 2000). "Armenia and the Middle East" (PDF). Middle East Review of International Affairs. Naala idi 14 Agosto 2014.
  21. ^ Goldschmidt (1999), p. 8
  22. ^ Louise, Fawcett. International Relations of the Middle East. (Oxford University Press, New York, 2005)
  23. ^ The World Bank: World Economic Indicators Database. GDP (Nominal) 2008. Datos para iti 2008. Naudi a napabaro idi Hulio 1, 2009.
  24. ^ Ti Datos ket mangibaga iti 2008. World Economic Outlook Database-October 2009, International Monetary Fund. Naala idi Oktubre 1, 2009.
  25. ^ The World Bank: World Economic Indicators Database. GDP (PPP) 2008. Datos para iti 2008. Naudi a napabaro idi Hulio 1, 2009.
  26. ^ "Unemployment Rates Are Highest in the Middle East". Progressive Policy Institute. Agosto 30, 2006.
  27. ^ Navtej Dhillon, Tarek Yousef (2007). "Inclusion: Meeting the 100 Million Youth Challenge". Shabab Inclusion.
  28. ^ Hilary Silver (Disiembre 12, 2007). "Social Exclusion: Comparative Analysis of Europe and Middle East Youth". Middle East Youth Initiative Working Paper. Shabab Inclusion.

Sapasap

  • Adelson, Roger (1995). London and the Invention of the Middle East: Money, Power, and War, 1902–1922. Yale University Press. ISBN 0-300-06094-7.
  • Anderson, R; Seibert, R; Wagner, J. (2006). Politics and Change in the Middle East (8th nga ed.). Prentice-Hall.
  • Barzilai, Gad; Aharon, Klieman; Gil, Shidlo (1993). The Gulf Crisis and its Global Aftermath. Routledge. ISBN 0-415-08002-9.
  • Barzilai, Gad (1996). Wars, Internal Conflicts and Political Order. State University of New York Press. ISBN 0-7914-2943-1.
  • Beaumont, Peter; Blake, Gerald H; Wagstaff, J. Malcolm (1988). The Middle East: A Geographical Study. David Fulton. ISBN 0-470-21040-0.
  • Goldschmidt, Arthur Jr (1999). A Concise History of the Middle East. Westview Press. ISBN 0-8133-0471-7.

Adu pay a mabasbasa

  • Cressey, George B. (1960). Crossroads: Land and Life in Southwest Asia. Chicago, IL: J.B. Lippincott Co. xiv, 593 p., ill. with maps and b&w photos.
  • Freedman, Robert O. (1991). The Middle East from the Iran-Contra Affair to the Intifada, in series, Contemporary Issues in the Middle East. 1st ed. Syracuse, NY: Syracuse University Press. x, 441 p. ISBN 0-8156-2502-2 pbk.

Dagiti akinruar a silpo

Midia a mainaig iti Tengnga a Daya iti Wikimedia Commons

Nagsasabtan: 29°00′00″N 41°00′00″E / 29.0000°N 41.0000°E

Akinlaud nga Asia

Ti Akinlaud nga Asia, Laud nga Asia, Abagatan a laud nga Asia ket isu ti akinlaud unay a subrehion ti Asia. Ti Akinlaud nga Asia ket ti kabarbaro a termino para iti lugar a mangsakop ti Tengnga a Daya ken ti Asideg a Daya. Gapu ti eurosentrisidad iti panangibaga ti maysa a lugar a kas "daya" ti Europa, dagiti sangalubongan a gunglo ket sinukatanda ti tengnga a Daya ken Asideg a Daya iti Akinlaud nga Asia ken Laud nga Asia. Ti Laud nga Asia ken Europa ket kolektibo a naibagbaga a kas ti Akinlaud nga Eurasia.

Apganistan

Ti Apganistan i/æfˈɡænɨstæn/ (Persiano/Pashto: افغانستان, Afġānistān), ket opisial nga Islamiko a Republibka iti Apganistan, ket maysa a napalikmutan ti daga a naturay nga estado a mabirukan iti tengnga ti Asia, naibuklan daytoy ti Abagatan nga Asia, Tengnga nga Asia, ken ti Tengnga a Daya. Nakarkulo nga addaan ti populasion ti agarup a 29 a riwriw, addaan ti kalawa a 647,500 km2 (250,001 sq mi), nga isu daytoy ti maika-42 a kaaduan ti bilang populasion ken ti maika-41 a kadakkelan a pagilian iti lubong. Nabeddengan babaen ti Pakistan iti abagatan a daya, Iran iti laud, Turkmenistan, Uzbekistan ken Tajikistan iti amianan, ken China iti adayo nga amianan a daya.

Asia

Ti Asia ket ti kadakkelan ken kaaduan ti populasion a kontinente iti Daga, daytoy ket kangrunaan a mabirukan kadagiti akindaya ken akin-amianan a hemisperio. Urayno daytoy ket sakupenna laeng ti 8.7% iti dagup a kalawa ti rabaw iti Daga, daytoy ket buklenna ti 30% of iti kalawa ti daga iti Daga, ken historikal a balay iti kaaduan a populasion ti tao iti planeta (agdama nga agarup a 60%). Ti Asia ket saan laeng a naindayegan iti dagup a kadakkelna ken populasion, ngem dagiti pay naisangayan a napusek ken dadakkel a pagtaengan ken dagiti pay nawatiwat a manmano a matagtagitao a rehion iti uneg ti kontinente iti 4.4 a bilion a tattao. Ti Asia ket mangipakpakita ti kapartak iti ekonomia (naisangayan iti Daya nga Asia) ken ti pay nakaradkada nga iya-adu ti populasion idi las-ud ti maika-20 a siglo, ngem ti dagup ti amin nga iya-adu ti populasion ket simmuek manipud idin kadagiti natimbeng nga agpang iti lubong.Dagiti pagbeddengan ti Asia ket naikeddeng babaen ti kultura, gapu ta awan ti nalawag a heograpikal a pannakaisina a nagbaetanna ken ti Europa, a no itipon dagitoy dua ket mangporma ti maysa nga agtultuloy a masa ti daga a tinawtawagan iti Eurasia. Dagiti kaaduan a naaw-awat a pagbeddengan a lugar ti Asia iti daya ti Kanal Suez, ti Karayan Ural, ken ti Banbantay Ural, ken iti abagatan ti Banbantay Kaukaso wenno ti Depresion Kuma–Manych) ken ti Kaspio ken Baybay Nangisit. Daytoy ket nabeddengan iti daya babaen ti Taaw Pasipiko, iti abagatan babaen ti Taaw Indiano ken iti amianan babaen ti Taaw Artiko.

No makita ti kadakkelna ken dibersidad, ti konsepto iti Asia – ti nagan napetsaan manipud idi klasikal a kinaugma – ket mabalin a napudpudno a maibatay iti heograpia ti tao ngem ti pisikal a heograpia. Ti Asia ket nalatak nga agdumaduma iti ballasiw ken iti uneg dagiti rehionna no maibatay kadagiti etniko a grupo, dagiti kultura, dagiti enbironmento, dagiti ekonomia, dagiti historikal a pakaikabagian ken dagiti sistema ti gobierno.

Asideg a Daya

Ti Asideg a Daya (Pranses: Proche-Orient) ket ti eurosentriko a heograpikal a termino nga agarup a mangbukel ti Akinlaud nga Asia. Urayno adda dagiti agdumaduma a panangipalawag iti uneg dagiti nadumaduma a sirkulo ti akademiko, ti termino ket kasisigud a naipakat iti kaaduan a gay-at iti Otomano nga Imperio. Ti termino ket saan unayen a maus-usar, ken nasukatanen babaen ti termino ti Tengnga a Daya.

Ti Encyclopædia Britannica ket ipalawagna ti Asideg a Daya a kas mairaman ti Bahrain, Cyprus, Ehipto, ti Gaza Strip, Iran, Irak, Palestina, Israel, Hordania, Kuwait, Lebanon, Libya, Oman, Katar, Saudi Arabia, Sudan, Siria, Turkia, ti UAE, ti West Bank, ken ti Yemen. Ti FAO ti Nagkaykaysa a Pagpagilian ket kapada met nga ipalawagna ti rehion, ngem iramanna pay ti Apganistan wbayat nga mailaksid dagiti pagilian ti Amianan nga Aprika ken ti terteritorio ti Palestina. Segun ti National Geographic, dagiti termino ti Asideg a Daya ken Tengnga a Daya ket mangibaga kadagiti isu met laeng a teritorio ken dagitoy ket 'sapsap a maawat a mangbukel kadagiti pagilian ti Arabiano a Peninsula, Cyprus, Ehipto, Irak a kakuyogna ti rehion ti Kurdistan, Iran, Israel, Hordania, Lebanon, terteritorioti Palestina, Siria, ken Turkia'.

Ehipto

Ti Ehipto, {Arabiko: مِصر‎ Miṣr, Ehipsio nga Arabiko: مَصر‎ Maṣr, Koptiko: Ⲭⲏⲙⲓ Khēmi), opisial a ti Arabo a Republika iti Ehipto, Arabiko: جمهوريّة مصر العربيّة , ket maysa a pagilian a nangruna idiay Amianan nga Aprika, nga adda iti Sinai a Peninsula a mangbukel ti maysa a daga a rangtay idiay Abagatan a laud nga Asia. Ti Ehipto ngarud ket maysa a transkontinental a pagilian, ken maysa a nangruna a bileg idiay Aprika, ti Mediteraneo a Labneng, ti Tengnga a Daya ken ti Muslim a lubong. Mangsakop daytoy ti kalawa iti agarup a 1,010,000 kuadrado kilometro (390,000 sq mi), ti Ehipto ket nabeddengan babaen ti Baybay Mediteraneo iti amianan, ti Gaza Strip ken Israel iti amianan a daya, ti Baybay Nalabbaga iti daya, ti Sudan iti abagatan ken ti Libya iti laud.

Ti Ehipto ket maysa kadagiti kaaduan ti populasion a pagilian idiay Aprika ken ti Tengnga a Daya. Kaaduan kadagiti agarup a 81 a riwriw a tattaona ket agtaeng iti igid iti Karayan Nilo, iti kalawa ti agarup a 40,000 kuadrado kilometro (15,000 sq mi), a daytoy laeng ti mabirukan a mataltalon a daga. Dagiti dakkel a lugar iti Desierto ti Sahara ket bassit laeng dagiti agtaeng. Agarup a kagudua kadagiti agtaeng iti Ehipto ket adda kadagiti urbano a luglugar, a kaaduan ket maiwarwaras iti ballasiw kadagiti napusek ti populasion a sentro iti kalatakan a Cairo, Alexandria ken dagiti daduma pay a kangrunaan a siudad idiay Nile a Delta.

Dagiti momumento idiay Ehipto a kas ti Giza a piramida a patakder ken ti bukodna a Nalatak nga Espinghe ket pinatakder babaen ti bukodna a taga-ugma a sibilisasion. Dagiti bukodna a taga-ugma a nadadael, a kas dagiti Memphis, Thebes, ken Karnak ken ti Tanap dagiti Ari iti ruar ti Luxor, ket naimudingan a pakipatengngaan iti arkeolohiko a panagadadal. Ti turismo nga industria ken ti Baybay Nalabbaga a Riviera ket pagtrabahuan dagiti agarup a 12% nga Ehipsio.

Ti ekonomia ti Ehipto ket maysa kadagiti nakadumduma iti Tengnga a Daya, nga adda kadagiti paset a kas ti turismo, agrikultura, industria ken serbisio a gangani nga agpapada ti lessaad dagiti pinataudan.

Idi kasapaan ti 2011, ti Ehipto ken napan iti maysa a rebolusion, a nagbanagan ti pannakaikkat ni Presidente Hosni Mubarak kalpasan ti gangani a 30 tawtawen a nagturay.Ti panagbutos ti Presidente ket naiskediul iti Mayo 2012.

Gresia

Ti Gresia (iti Griego: Ελλάδα, daan a forma: Ελλάς, Hellas), nga opisial a maawagan iti Helenika a Republika (Griego: Ελληνική Δημοκρατία, Ellinikí Dimokratía), ket maysa a pagilian iti umabagatan nga Europa iti murdong ti Peninsula ti Balkan. Kabeddengna dagiti pagilian ti Bulgaria, ti Republika ti Amianan a Macedonia, ken Albania iti amianan, ken ti Turkia iti daya. Adda met iti daya ti Gresia ti Baybay Eheo, ken ti Baybay Honiko ken Baybay Mediteraneo iti laud ken abagatan. Maibilbilang kas indayon ti Lumaud a sibilisasion ken ti nakaipasngayan ti demokrasia, ti Gresia ket addaan iti atiddog ken nabaknang a pakasaritaan ket ti kulturana ket nangimpluensia iti Europa, Amianan nga Aprika, ken ti Tengnga a Daya.

Hordania

Ti Hordania (Arabiko: الأردن‎ al-Urdun), opsiial a ti Hashemita a Pagarian ti Hordania (Arabiko: المملكة الأردنية الهاشمية‎ al-Mamlakah al-Urdunīyah al-Hāshimīyah), ket maysa a Arabiano a pagarian idiay Tengnga a Daya, idiay West Bank ti Karayan Hordania. Ti Hordania ket bineddengan ti Saudi Arabia iti abagatan ken daya, ti Irak iti amianan a daya, ti Siria iti amianan, ken Israel ken Palestina iti laud.

Kalpasan ti Umuna a Gubat ti Sangalubongan a pannakabingay ti Laud nga Asia babaen ti Britania ken Pransia, ti Emirato ti Transhordania ket opisial idi a binigbigan babaen ti Konseho ti Liga ti Pagpagilian idi 1922. Idi 1946, ti Hordani ket nagbalin a nawaya a naturay nga estado nga opisial a tinawtawagan iti Hashemita a Pagarian ti Transhordania. Kalpasan ti pannakatiliw ti West Bank idi las-ud ti Gubat ti Arabo Arab–Israeli ti 1948, ni Abdullah I ket nangala iti itutlo ti Ari ti Hordania. Ti nagan ti estado ket nabaliwan iti Ti Hashemita a Pagarian ti Hordania idi 1 Disiembre 1948.

Irak

Ti Irak (/ɪˈræk/ or i/ɪˈrɑːk/; Arabiko: العراق‎ al-‘Irāq); opisial a ti Republika iti Irak (Arabiko: جمهورية العراق‎ Jumhūriyyat al-‘Irāq, ket maysa a pagilian idiay Akinlaud nga Asia a makaisakop ti kaaduan ti amianan a laud a patingga iti kabanbantayan ti Sagrose, ti akindaya a paset iti Siriano a Let-ang ken ti akin-amianan a paset iti Arabiano a Let-ang.Ti Irak ket nabeddengan babaen ti Siria iti amianan a laud, ti Turkia iti amianan, ti Iran iti daya, ti Hordania iti abagatan a laud ken ti Kuwait ken Saudi Arabia iti abagatan. Ti Irak ket addaan iti akikid a paset iti aplaya nga agrukod ti 58 km (36 mi) idiay akin-amianan ti Golpo a Presiano. Ti kapitolio na a siudad ket ti Baghdad ken isu daytoy ti sentro a daya iti daytoy a pagilian.

Ti Irak ket addaan kadagiti dua a kangrunaan a karayan, ti Tigris ken ti Euprates, dagitoy ket agayosda iti tengnga ti Irak, agay-ayos dagitoy manipud ti amianan a laud nga agpaabagatan a daya. Dagitoy a karayan ket mangited ti Irak ti pannakabaelna iti agrikultura a dagdaga a maigiddiat kadagiti kadaratan a kaaduan a naisakop iti Akinlaud nga Asia.

Ti Irak ket naam-ammuan babaen ti Griego a toponimo ti 'Mesopotamia' (Daga a nagbaetan iti dua a karkarayan) ken natagtagitaon dagiti nagtultuloy ken nagsasaruno a sibilisasion manipud idi maika-6 a milenio SK. Ti rehion a nagbaetan ti karayan Tigris ken Euprates ket masansan a makunkuna a kas ti duyan ti sibilisasion ken ti nakayanakan ti panagsurat. Kadagiti nadumaduma a paset ti panawen iti pakasaritaanna, ti Irak ket sentro idin dagiti patneng nga Akadio, Sumerio, Asirio, ken dagiti imperio ti Babilonio. Daytoy ket paset pay idi dagiti imperio ti Akuemenida, Helenistiko, Partia, Sasanida, Romano, Rashidun, Umayad, Abasida, Mongol, Sapabida, Apsarida, ken ti Otomano nga Imperio, ken babaen ti Britaniko a turay a kas maysa a bilin ti Liga ti Pagpagilian.Dagiti moderno a pagbeddengan ti Irak ket kaaduan a namarkaan idi 1920 babaen ti Liga ti Pagpagilian idi ti Otomano nga Imperio ket nabiungbingay babaen ti Tulag ti Sèvres. Ti Irak ket naikabil idi babaen ti turay ti Nagkaykaysa a Pagarian a kas ti Britaniko a Bilin ti Mesopotamia. Ti monarkia ket naipatakder idi 1921 ken ti Pagarian ti Irak ket nakagun-od ti pannakawayawaya manipud ti Britania idi 1932. Idi 1958, ti monarkia ket natuang idi ken napartuat ti Republika ti Irak . Ti Irak ket tinengngel idi babaen ti Partido Ba'ath manipud idi 1968 aginggana idi 2003. Kalpasan ti maysa a panagraut nga indauloan babaen dagiti multinasional a puersa, ti partido Ba'ath ket naikkat idi iti kinabilegna ken natengngel dagiti adu a partido a panagbutos ti parlamento. Ti Amerikano a kaada idiay Irak ket nagpatingga idi 2011. Ti Irak ket pagbalayan ti dua a kasantuan a lugar iti lubong kadagiti Shia: Ti Najaf ken Karbala.

Israel

Ti Israel, opisial a ti Estado ti Israel ( /ˈɪzriːəl/; Hebreo: מְדִינַת יִשְׂרָאֵל‎, Medīnat Yisrā'el, IPA: [me̞diˈnät jisʁäˈʔe̞l] ( denggen); Arabiko: دَوْلَة إِسْرَائِيل‎, Dawlat Isrāʼīl, IPA: [dawlat ʔisraːˈʔiːl]), ket maysa a parlamentario a republika idiay Tengnga a Daya, iti igid a pantar iti Baybay Mediteraneo. Nabeddengan ti Lebanon iti amaianan, ti Siria iti amianan a daya, ti Hordania ken ti West Bank iti daya, ti Ehipto ken ti Gaza Strip iti abagatan a laud, ken ti Golpo ti Aqaba idiay Baybay Nalabbasit iti abagatan, ken buklen daytoy dagiti nadumaduma a heograpiko a langlanga iti uneg iti daytoy bassit a lugar. Ti Israel ket naipalpalawag a kas maysa a Hudio ken Demokratiko nga Estado iti bukodna a Kangrunaan a Linlinteg ken isu laeng ti maymaysa a Hudio-a kaaduan nga estado.Kalpasan ti panagampon ti maysa a resolusion babaen ti Sapasap a Gimong iti Nagkaykaysa a Pagpagilian idi 29 Nobiembre 1947 nga agitaltalek ti panakampon ken pannakaisayangkat iti Nagkaykaysa a Pagpagilian a Plano ti Panagbingay para iti Palestina, idi 14 Mayo 1948 David Ben-Gurion, ti Ehekutibo a Daulo iti Organisasion ti Sangalubongan a Sionista ken presidente ti Hudio nga Ahensia para iti Palestina, nairangarang ti pannakaibangon ti Hudio nga estado idiay Eretz Israel, a maammuanto a kas ti Estado iti Israel, ti maysa nga estado a nawaya manipud iti Britaniko a Bilin para iti Palestina. Dagiti kaarrubana nga Arabo nga estado ket nagraut ti sumaruno nga aldaw para ti panagsuporta kadagiti Palestino nga Arabo. Manipud idin ti Israel ket nakigubgubat kadagiti adu a gubgubat kadagiti kaarrubana nga Arabo nga estado, a daytoy ket nagsakup ti West Bank, Peninsula ti Sinai, Gaza Strip ken ti Golan Heights. Paset kadagityo a teritorio, a mairaman ti Day a Herusalem, ket innayon babaen ti Israel, ngem ti pagbeddengan iti kaarrubana a West Bank ket saan pay anga agnanayon a naipalpalawag. Ti Israel ket nagpirma iti tulag ti kappia a kaduna ti Ehipto ken Hordania, ngem dagiti ganetget a panagsolbar ti Israeli–Palestina a suppiatan ket saan pay a nagbanagan ti kappia.

Ti sentro ti busbos ti Israel ket ti Tel Aviv, a ti Herusalem ket isu ti kaaduan ti populasion a siudad, ken ti kapitoliona (nupay saan a mabigbigan a sangalubongan a kastoy). Ti populasion ti Israel, a kas naipalpalawag ti Tengnga nga Opisina dagiti Estadistika ti Israel, ket nakarkulo idi 2012 ti agarup a 7,859,300 a tattao, a dagitoy 5,916,200 ket Hudio. Dagiti Arabo ket mangbukel ti maikadua a kadakkelan nga etniko a grupo, a kaaduan kadagitoy ket Muslim. Adda pay dagiti basbassit a minoridad a mairaman dagiti Kristiano, Drusos, Sirkasianos ken Samaritano.

Ti Israel ket maysa a representatibo a demokrasia nga addaan ti parlamentario a sistema, panakaitutop a pannakabagi ken sangalubongan a kalintegan nga agbutos. Ti Kangrunaan a Ministro ket agserbi a kas ti daulo ti gobierno ken ti Knesset ket agserbi a kas ti maymaysa a kamara a lehislatibo a pannakabagi ti Israel. Ti Israel ket addaan ti maysa a kangatuan a panagnamnama ti biag iti lubong. Daytoy ket maysa a narang-ay a pagilian, kameng ti OECD, ken ti ekonomiana, ket naibatay iti nominal a dagup ti domestiko a produkto, ket isu idi ti maika-41 a kadakkelan iti lubong idi 2010. Ti Israel ket addaan ti kangatuan ti pagalagadan ti panagbiag idiay Tengnga a Daya.

Katar

|common_name = Qatar

Pagsasao a Gaddang

Ti pagsasao a Gaddang ket us-usaren ti 30,000 nga agsasao iti Filipinas, iti Abagatan-a-Daya a probinsia ti Nueva Vizcaya ken Isabela ken dagiti nagimigrante iti Asia, Australia, Kanada, Europa, Tengnga a Daya, Nagkaykaysa a Pagarian ken Estados Unidos. Kadduan kadagiti agar-aramat iti pagsasao a Gaddang ket ammoda met ti agsao iti Ilokano, ti patneng a pagsasao ti Amianan a Luzon. Ti Gaddang ket naadaw iti sao a "Pudot". Kaarngida ti Ibanag, Itawes, Agta, Atta, Yogad, Isneg ken Malaweg.

Pagsasao nga Arabiko

Ti Arabiko (العَرَبِيةُ al-ʻarabiyyah [alʕaraˈbijja] ( denggen) wenno عربي ,عربى ʻarabī [ˈʕarabiː] ( denggen)) ket ti pagsasao a Klasiko nga Arabiko iti maika-6 a siglo ken dagiti moderno a simmaruno malaksid ti Maltes. Ti Arabiko ket naisasao kadagiti nalawa nga arko a gumay-at iti tengnga a Daya, Amianan nga Aprika, ken ti Sara ti Aprika. Ti Arabiko ket tagikua ti pamilia ti Apro-Asiatiko.

Ti literario a pagsasao a tinawtawagan ti Moderno a Pagalagadan nga Arabiko wenno Literario nga Arabiko, ket ti laeng opisial a porma ti Arabiko. Daytoy ket naus-usar kadagiti kaaduan a naisurat a dokumento ken kas pay dagiti pagsasao dagiti pormal nga okasion, kas dagiti lektura ken dagiti panangiwaragawag iti damdamag. Ti Morokano nga Arabiko ket opisial idi diiay Morocco iti napaut a panawen, sakbay idi ti pagilian ket timmipon iti Liga ti Arabo.

Ti Arabiko ket ti pagsasao a Sentral a Semitiko, ken asideg a kabagian iti Arameo, Hebreo, Ugaritiko ken Penisio. Ti naiyalagad a naisurat nga Arabiko ket naisalumina iti ken ad-adu a konserbatibo ngem dagiti amin a karuay ti naisasao, ken dagitoy dua ket adda iti estado a makunkuna iti diglosia, ken naus-usar nga agbay para kadagiti nadumaduma nga annong iti kagimongan.

Adda met dagiti naisasao a karuay ket agsinnaranay a saan a maawatan, iti naisurat ken naisasao, ken kas iti nabukel dagiti karuay daytoy ket buklen ti sosiolingnguistiko a pagsasaolanguage. Ti kaibuksilanna daytoy iti puro a batayan iti lingguistiko ket mabalin a dagitoy ket maikeddeng a buklen ti ad-adu ngem maysa a pagsasao, ngem dagitoy ket kadawyan a naigrupoda amin a kas maymaysa a pagsasao para iti politikal/wenno relihioso a rasrason (kitaen dita baba). No maikeddeng a dagiti adu a pagsasao, daytoy ket saan a nalawag no manonto dagiti pagsasao, gapu ta dagiti naisasao a karuay ket mangporma ti dialekto a kawar nga awan dagiti nalawag a pagbeddengan. No ti Arabiko ket maikeddeng nga agmaymaysa a pagsasao, daytoy ket mabalin a naisasao babaen dagiti ad-adu ngem 420 a riwriw nga agsasao (patneng ken saan a patneng) iti Arabo a lubong, ken mangaramid daytoy a maysa kadagiti gudua dosena a kaaduan a mangisasao a pagsasao iti lubong. No maikeddeng daytoy nga agsisina a pagsasao, ti kaaduan ti mangisasao a karuay ket mabalin a ti Ehipsio nga Arabiko, nga addaan kadagiti 54 a riwriw a patneng nga agsasao—kenad-adu pay ngem ti ania man a sabali nga Apro-Asiatiko a pagsasao. Ti Arabiko ket liturhiko a pagsasao dagiti 1.6 a bilion a Muslim. Daytoy ket maysa kadagiti innem nga opisial a pagsasao ti Nagkaykaysa a Pagpagilian.Ti moderno a naisurat a pagsasao (Moderno a Pagalagadan nga Arabiko) ket naala manipud ti pagsasao ti Koran (ammo a kas ti Klasiko nga Arabiko wenno Koraniko nga Arabiko). Daytoy ket kaaduan a naisursuro kadagiti eskuela, dagiti unibersidad ken naus-usar kadagiti agdumaduma a grado kadagiti lugara pagtrabahuan, govbierno ken ti midia. Dagiti dua a pormak a karuay ket naigrupoda a kas Literario nga Arabiko, a daytoy ket ti opisial a pagsasao dagiti 26 nga estado ti liturhiko a pagsasao ti Islam. Ti Moderno a Pagalagadan nga Arabiko ket kaaduan a sumurot kadagiti gramatikal a pagalagadan iti Koraniko nga Arabiko ken agus-usar iti isu met laeng a bokabulario. Nupay kasta, daytoy ket nangikkat kadagiti dadduma a gramatikal a konstruksion ken bokabulario nga awanen iti ania man a kapadana kadagiti naisasao a karuay. Kaaduan ti baro a bokabulario ket naus-usar a mangibaga kadagiti konsepto a rimsua iti kalapasan ti panawen ti Koran, ken naipangpangruna kadagiti moderno a panawen.

Ti Arabiko ket is-isu ti nabati a kameng ti dialekto a grupo ti Taga-ugma nga Amianan nga Arabiano a naibaga iti sakbay dagiti sinuratan ti Islamiko nga Arabiko a napetsaan idi maika-4 a siglo.Ti ARabiko ket naisurat iti Arabiko nga alpabeto, ken daytoyket maysa nga abjad a sinuratan ken naisurat manipud ti kanawan nga agpakanigid ngem dagiti naisasao a karuay ket sagpaminsan a naisursurat iti ASCII a Latin manipud ti kanigid nga agpakanawan nga awan kadagiti naiyalagad a porma.

Ti Arabiko ket naimpluensiaan dagiti adu a pagsasao iti lawlaw ti lubong iti amin a paset ti pakasaritaan; kaaduan kadagiti naimpluensiaan a pagsasao ket ti Urdu, Persiano, Kurdo, Turko, Somali, Swahili, Bosnio, Kazakh, Bengali, Hindi, Malayo, Indones, Tigrinya, Pashto, Punjabi, Tagalog, Sindhi ken Hausa. Idi las-ud ti Tengnga a Panpanawen, ti Literario nga Arabiko ket isu idi ti kangrunaan a behikulo iti kultura idiay Europa, a naipangpangruna iti siensia, matematika ken pilosopia. Kas resulta, adu kadagiti pagsasao ti Europa ket nangbulodda met kadagiti adu a balikas iti daytoy. Adu kadagiti baliaks iti Arabko a taudan ket mabirukan pay kadagiti taga-ugma a pagsasao a kas ti Latin ken Griego. Ti Arabiko nga impluensia, a kangrunaan iti bokabulario, ket makitkita kadagiti sasao a Romanse, a naisangsangayan iti Espaniol, Katalan, Portugues, ken Sisiliano, gapu ti kaasideg dagiti sibilisasion ti Kristiano a Europeano ken Muslim nga Arabo ken ti pagsasao ti Peninsula Iberio a naibagbaga iti Arabiko a kas al-Andalus.

Ti Arabiko ket nangbulod met kadagiti balikas manipud kadagiti adu a pagsasao, a mairaman ti Hebreo, Griego, Persiano ken Siriako kadagiti nasapa a siglo, ti Turko kadagiti mediebal a panawen ken dagiti kontemporaneo nga Europeano a pagsasao kadagiti moderno a panawen, ken kaaduan manipud ti Ingles ken Pranses.

Saudi Arabia

Ti Saudi Arabia wenno Arabia a Saudita (Arabiko: السعودية‎ as-Su‘ūdīyah wenno ti saan nga husto a as-Sa‘ūdīyah, nga opisial a naamamuan a ti Pagarian iti Saudi Arabia (Arabiko: المملكة العربية السعودية‎ al-Mamlakah al-‘Arabīyah as-Su‘ūdīyah Arabiko a pannakabalikas ), kadawyan a makunkuna a kas ti Saudi Arabia (iti Britaniko nga Ingles a kas ti i/ˌsaʊdi əˈreɪbiʌ/ wenno iti Amerikano nga Ingles a kas ti i/ˌsɔːdiː əˈreɪbiːʌ/) ket isu ti kadakkelan nga estado idiay Akinlaud nga Asia babaen ti kalawa, a nabuklan ti kadakkelan a paset ti Arabiano a Peninsula, ken isu ti maikadua a kadakkelan iti Arabo a lubong, kalpasan ti Algeria. Naibeddengan daytoy babaen ti Hordania, ken Irak iti amaianan ken amianan a daya, ti Kuwait, Qatar ken ti Nagkaykaysa nga Emirate dagiti Arabo iti daya, ti Oman iti abagatan a daya, ken ti Yemen iti abagatan. Ti Nalabbaga a Baybay ket naisanglad iti laud, ken ti Golpo Persiano ket naisanglad iti amianan a daya. Ti Saudi Arabia ket addaan iti kalawa iti agarup a 2,149,690 km2 (830,000 sq mi), ken addaan iti nakarkulo a populasion iti 27 a riwriw, nga iti daytoy ket 8.8 a riwriw ket nakarehistro a gangganaet a tattao ken addaan iti nakarkulo a 1.5 a riwriw a saan a nadokumento nga imigrante. Dagiti Saudi a naipagilian ket isuda ti nagbukel ti agarup a 16 a riwriw a tattao.Ti pagarian ti Saudi Arabia ket pinundar idi babaen ni Abdul-Aziz bin Saud (kaaduan a naamammuan a kas ni Ibn Saud) idi 1932, ngem ti panagrukma a ti kanungpalan a nakaiturongan ti pannakapartuat ti Pagarian ket nangrugi idi 1902 idi natiliwna ti Riyadh, ti tinaudan a balay ti pamiliana, ti Kamara ti Saud, a naibagbaga iti Arabiko a kas ti Al Saud. Ti gobierno ti Saudi Arabia ket napauten a kas maysa a patingga a monarkia manipud idi napartuat. Daytoy ket bukodna nga inlawlawagan a kas Islamiko ken kaaduan a naimpluensiaan babaen ti Wahhabismo. Ti Saudi Arabia ket sagpaminsan a tinawtawagan ti "Du a aNasantuan a Moskito" a naireperensia iti Al-Masjid al-Haram (idiay Meka), ken Al-Masjid al-Nabawi (idiay Medina), dagiti dua a kasantuan a lugar iti Islam.

Ti Saudi Arabia ket addaan iti maikadua a a reserba ti lana iti lubong, a kaaduanna idiay Akin-daya a Probinsia. Ti lana ket mangbukel para iti ad-adu ngem 95% kadagiti panagiluas ken 70% iti rentas ti gobierno, urayno ti bingay iti saa a lana nga ekonomia ket agdama a dumakdakkel. Daytoy ti nangurugian ti pannakabalbaliw ti saan unay a narang-ay a pagarian ti desierto ti maysa kadagiti kabaknangan a pagilian iti lubong. Dagiti adu a rentas iti lana ket nangpalubos ti napardas a pannakabarona, a kas ti pannakapartuat ti maysa a Pagnam-ayan nga estado. Adda pay daytoy ti maikanem a kadakkelan ti reserba ti alingasaw. Ti Saudi Arabia ket isu laeng ti pagilian iti lubong a mangiparit ti babbai nga agmaneho.

Siria

Ti Siria (/ˈsɪriə/ ( denggen) SIRR-ee-ə; Arabiko: سورية‎ Sūriyya wenno سوريا Sūryā; Siriako: ܣܘܪܝܐ‎; Kurdo: Sûrî‎), opisial a ti Republika nga Arabo ti Siria (Arabiko: الجمهورية العربية السورية‎ al-Jumhūriyyah al-‘Arabīyah as-Sūriyyah Arabiko a pannakabalikas ), ket maysa a pagilian idiay Akinlaud nga Asia, a nabeddengan babaen ti Lebanon ken ti Baybay Mediteraneo iti laud, ti Turkia ti amianan, ti Irak iti daya, ti Hordania iti abagatan, ken ti Israel iti abagatan a laud.

Iti Ingles, ti nagan a Siria ket kapadpadana idi ti Lebante, a naamamuan iti Arabiko a kas ti Sham, nupay daytoy moderno nga estado ket buklenna dagiti luglugar ti taga-ugma a pagpagarian ken imperio, a mairaman ti Eblano a sibilisasion iti maikatlo a milenio BC. Iti Islamko a panawen, ti kapitoliona a siudad, a Damascus, ti kadaanan nga agnanayon a nataengan a siudad iti lubong, ket isu daydi tugaw ti Umayad a Kalipato, ken maysa a probinsial a kapitolio ti Mamluk a Sultanato iti Ehipto.

Ti populasion ti Siria ket 74% Sunni, 12% Alawi, 10% Kristiano, ken 3% Druze. No maitipon amin, adda 90% iti populasion ti Siria ket Muslim, bayat a dagiti dadduma a 10% ket Kristiano, a kangrunaan a mairaman dagiti Arabo a Kristiano ken dagiti pay Asiriano ken dagiti Armenio. Dagiti kangrunaan n patneng a minoridad idiay Siria ket mairaman dagiti Kurdo (9%), dagiti Asiriano, dagiti Armeniano, dagiti Turkamano ken dagiti Sirkasianos. Ti kaaduan ti populasion ket Arabo (90%).

Sudan

Ti Sudan (i/suːˈdæn/ wenno /suːˈdɑːn/; Arabiko: السودان‎, as-Sūdān), opisial a ti Republika iti Sudan (Arabiko: جمهورية السودان‎, Jumhūrīyat as-Sūdān), ken sagpaminsan a natawtawagan a kas ti Amianan a Sudan, ket maysa a Arabo nga estado idiay Amianan nga Aprika (daytoy ket naipanuotan pay a kas paset ti Tengnga a Daya). Daytoy ket nabeddengan babaen ti Ehipto iti amianan, ti Baybay Nalabbaga iti amainan a daya, ti Eritrea ken Etiopia iti daya, ti Abagatan a Sudan iti abagatan, ti Republika ti Tengnga nga Aprika iti abagatan alaud, ti Chad iti laud, ken ti Libya iti amianan a laud. Ti populasion ti Sudan ket ti nagtitiponan dagiti patneng nga agtataeng iti Tanap ti Nilo, ken dagiti kaputotan dagiti immalis manipud iti Arabiano a Peninsula. Gapu ti pamay-an a Arabisasion a kadawyan iti amin a kadagupan ti Arabo a lubong, ti Arabo a kultura ket isu tatan ti kaaduan idiay Sudan. Kaaduan ti populasion ti Sudan ket sumusurotda iti Islam. Ti Nilo ket bingbingayenna ti pagilian iti akindaya ken akinlaud a gugudua.Dagiti tattao ti Sudan ket addaanda ti atiddog a pakasaritaan a gumay-at manipud iti kina-ugma a naidebdedan iti pakasaritaan iti Ehipto. Ti Sudan ket nagsagsagaba ti sangapulo ket pito a tawtawen ti sibil a gubat idi las-ud ti Umuna a Sudanes a Sibil a Gubat (1955–1972) a sinarunuan babaen dagiti etniko, relihioso ken ekonomiko a suppiatan a nagbaetan dagiti Muslim nga Arabo iti Akin-amianan a Sudan ken ti kaaduannga animista ken Kristiano a Nilotes iti Abagatan a Sudan. Daytoy ket gapuanan ti Maikadua a Sudanes a Sibil a Gubat idi 1983. Gapu kadagiti agtultuloy a politiko ken milisia a salisal, ti Sudan ket naagaw idi babaen iti awan ti natnatay a kudeta babaen ni koronel Omar al-Bashir idi 1989, a kalpasan daytoy ket nangirangarang kaniana a kas ti Presidente iti Sudan. Ti sibil a gubat ket nagpatingga ti panakapirma ti maysa a Konprehensibo a Tulagan ti Kappia a nagited daytoy ti katurayan ti akin-abagatan idi a rehion ti pagilian. Kalpasan ti maysa a reperendum a natengngel idi Enero 2011, ti Abagatan a Sudan ket simmina idi 9 Hulio 2011 nga inpalubosan ti Sudan.Kameng daytoy ti Nagkaykaysa a Pagpagilian, ti Sudan ket mangtartaripato pay ti pannakaikamenna iti Kappon ti Aprika, ti Arabo a Liga, ti Organisasion oiti Islamiko a Pagtitinnulongan, ken ti Di nailinia a Tignay, ken agserserbi pay nga agpalpaliiw iti Organisason ti Sangalubongan a Komersio. Ti kapitoliona ket ti Khartoum, a daytoy ket agserserbi a kas ti politiko, kultura ken komersio a sentro ti pagilian. Daytoy ket opisial a pederal a presidential a representatibo a demokrasia a republika, dagiti politika iti Sudan ket nawatiwat a naipanpanunotan babaen ti sangalubongan a komunidad nga adda ti kaunegan ti maysa a autoritariano a sistema gapu ti panagtengngel ti Partido ti Nailian a Kongresos (NCP) iti hudisiario, nga ehekutibo ken lehislatibo a sangsanga ti gobierno.

Turkia

Ti Turkia (Turko: Türkiye), opisial a ti Republika ti Turkia ( Türkiye Cumhuriyeti ), ket maysa a pagilian idiay Europa a mabirukan idiay Akinlaud nga Asia (kaaduanna idiay Anatolia a peninsula) ken idiay Daya a Trasia idiay Abagatan a daya nga Europa. Ti Turkia ket nabeddengan babaen dagiti walo a pagilian: Bulgaria iti amianan a laud; Gresia iti laud; Georgia iti amianan a daya; Armenia, Azerbaijan (ti exclave iti Nakhchivan) ken Iran iti daya; ken Irak ken Siria iti abagatan a daya. Ti Baybay Mediteraneo ken Cyprus ket addada iti abagatan; ti Baybay Eheo ket adda iti laud; ken ti Baybay Nangisit ket adda iti amianan. Ti Baybay iti Marmara, ti Bosporo ken ti Dardanelo (a dagitoy ket buklenda dagiti Nailet a baybay ti Turko) ket ilasinna ti nagbeddengan a nagbaetan ti Daya a Trasia ken Anatolia; ilasinna pay ti Europa ken Asia.Ti Turkia ket maysa kadagiti innem a nawaya a Turko nga estado. Ti kaaduan iti populasion kadagitoy ket Muslim. Ti opisial a pagsasao iti daytoy a pagilian ket ti Turko, a ti Kurdo ken Zazaki ket maisasao dagitoy babaen dagiti Kurdo ken Zaza, a mangbukel ti 18% iti populasion.Dagiti Oghuz a Turko ket nangrugrugida a mapmapan iti lugar a makunkuna tattan a ti Turkia (naala manipud iti Mediebal a Latin Turchia, i.e. "Daga dagiti Turko") idi maika-11 a siglo. Daytoy ket pimmardas babaen ti panagabak dagiti Seljuk kadagiti Bisantino idiay Gubat iti Manzikert. Adda dagiti bassit a beyliks ken ti Seljuk a Sultanato iti Rûm a nagturay ti Anatolia aginggana ti Mongol a panagraut. Idi rugi ti maika-13 a siglo, ti Otomano a beylik ket pinagtitiponda ti Anatolia ket nagaramidda iti imperio a gumay-at iti kaaduan iti Abagatan a daya iti Europa, Lumaud nga Asia ken Amianan nga Aprika. Kalpasan ti panagrebba ti sumaganad a panakaabak ti Imperio nga Otomano idi Umuna a Sangalubongan a Gubat, adda dagiti pasetna a sinakupan babaen ti nangabak a Kumaduaan. Adda maysa a grupo dagiti ubbing a militar nga opisial, nga indauloan babaen ni Mustafa Kemal Atatürk ken dagiti kaduana, nagaramidda ti nagballigi a sumupiat kadagiti Kumaduaan; idi 1923, nagipatakder dagitoy ti moderno a Republika iti Turkia a ni Atatürk a kas ti immuna apresidente.

Ti Turkia ket maysa a demokrata, sekular, unitario, batay-linteg a republika nga addaan iti taga-ugma a tinawtawid a kultura. Ti Turkia ket umadadu a naipatipon iti Laud babaen ti panagkameng kadagiti organisasion a kas ti Konsilo iti Europa, NATO, OECD, OSCE ken ti G-20 a dagiti kangrunaan nga ekonomia. Ti Turkia ket nangrugi a nakitulag ti napno a panagkameng iti Kappon ti Europa idi 2005, nga isu ket maysa idin a kumaduaan a kameng iti Europeano a Komunidad ti Ekonomia manipud idi 1963 ken nakadanon ti maysa a tulagan ti kappon ti aduana idi 1995. Ti Turkia ket nagtaraken iti asideg a kultural, politikal, ekonomiko ken industria a panakibiang iti Tengnga a Daya, dagiti Turko nga estado iti Tengnga nga Asia ken dagiti pagilian ti Aprika babaen ti panagkameng kadagiti organisasion a kas ti Turko a Konsilo, Nagsaupan nga Administrasion iti Turko nga Arte ken Kultura, Organisasion iti Islamiko a Panagtitinnulong ken ti Organisasion ti Ekonomiko a Panagtitinnulong.

Ti lokasion ti Turkia iti nagsasabtan ti Europa ken Asia ket mangaramid daytoy a maysa a nagruna a heostratehiko a pagilian. Gapu ti naipangruna a lokasionna, dakkel nga ekonomia ken kabilegan ti militar, ti Turkia ket maysa a nangruna a rehional a bileg.

Yemen

Ti Yemen (Arabiko: اليَمَن‎ al-Yaman), opisial nga ammo a kas ti Republika ti Yemen (الجمهورية اليمنية al-Jumhūrīyah al-Yamanīyah), ket maysa nga Arabo apagilian idiay Akinlaud nga Asia, mangsakop daytoy iti akin-abagatan a laud aginggana iti akin-abagatan a patingga ti Peninsula Arabiano. Ti Yemen ket ti maikadua a kadakkelan a pagilian iti peninsula, mangsakop daytoy iti 527,970 km2 (203,850 sq mi). Ti aplayana ket gumay-at iti agarup a 2,000 km (1,200 mi). Daytoy ket bineddengan babaen ti Saudi Arabia iti amianan, ti Baybay Nalabbasit iti laud, ti Golpo ti Aden ken Baybay Arabiano iti abagatan, ken ti Oman iti daya. Urayno inbagbaga ti batay-linteg ti Yemen a ti kapitolio ket ti Sana'a, ti siudad ket tinengtenggelen babaen dagiti rebelde manipud idi Pebrero 2015. Gapu iti daytoy, ti kapitolio ti Yemen ket temporario a naiyalis idiay puerto a siudad ti Aden, idiay akin-abagatan nga aplaya. Ti teritorio ti Yemen ket mairaman dagiti ad-adu ngem 200 nga isla; ti kadakkelan kadagitoy ket ti Socotra.

Tengnga a Daya

Dagiti pagsasao

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.