Kultura

Ti kultura (Latin: cultura lit. panagtalon)[1] ket maysa a moderno a konsepto a naibatay iti maysa a termino nga immuna a nausar idiay klasiko a kina-ugma babaen ti Romano nga orador, a ni Cicero: "cultura animi". Ti termino a "kultura" ket immuna a nagparang iti agdama apuotna idiay Europa idi maika-18 ken maika-19 a sigsiglo, tapno mangibaga ti pamay-an ti panagtalonn wenno panagparang-ay, a kas iti agrikultura wenno hortikultura. Idi maika-19 a siglo, ti termino ket rimmmang-ay nga immuna a mangibaga ti panagpasayaat wenno panakapino ti maysa a tao, a naipangpangruna babaen ti edukasion, ken ti panakatungpal dagiti nailian nga aspirasion wenno dagiti umno. Idi tengnga ti maika-19 a siglo, adda dagiti sientista a nagususar ti termino a "kultura" tapno mangitudo ti sangalubongan a kapasidad ti nagtagitaon. Para iti Aleman a di-positibista a sosiolohista a ni Georg Simmel, ti kultura ket nangibagbaga "ti kultibasion dagiti agmaymaysa a tao babaen ti ahensia dagiti akin-ruar a porma a dagitoyen ket representatiboin ti dalan ti pakasaritaan".[2]

Idi maika-20 a siglo, ti "kultura" ket rimmuar a kas ti maysa a sentro a konsepto iti antropolohia, a binukbuklan ti sakop ti penomena ti tao a saan a maidakamat ti henetiko a tawidan. A naisangsangayn ti trmino a "kultura" iti Amerikano nga antropolohia ket adda ti dua akayatna a saoen: (1) ti rimmang-ay a kapasidad ti tao a mangidasig ken mangirepresenta dagiti panakasanay kadagiti simbolo, ken ti panagtignay a naiparapaap ken managpartuat; ken (2) dagiti naisalsalumina a pamay-an ti tattao nga agtataeng kadagiti nadumaduma aluglugar iti lubong a nagidasdasig ken nagirepreprenta dagiti pannakasanayda, ken ti panagtignayda a nagpartuat. Dagiti pannakailaslasin ket agdama a naararamid ti nagbaetan ti pisikal nga artipakto a pinartuat babaen ti maysa a kagimongan, a naibagbaga a kas ti material a kultura ken dagiti amin,[3] dagiti di-maararikap a kas ti pagsasao, tradision, kdpy. a dagitoy ti kangrunaan a batayan ti termino a "kultura".

Etimolohia

Ti etimolohia ti moderno a termino ti "kultura" ket adda ti maysa a klasiko a taudan. Iti Inggles, ti balikas a "kultura" ket naibatay ti termino nga inus-usar idi babaen ni Cicero idiay bukodna a Tusculan Disputations, nga idiay ket nagsursurat ti panagtalon ti kararua wenno "cultura animi", nga isu a daytoy ket nagus-usar ti maysa amaipapan ti agrikultura a metapora tapno mangipalpalawag ti panagrang-ay ti pilosopiko a kararua, a daytoy ket naawawatan a teleolohiko a kas ti maysa a kangatuan a masna a mabalin a panunot para iti panagrang-ay ti nagtagitaoan. Ni Samuel Pufendorf ket isu ti nangala ti metapora iti moderno a kontestoto, a kayatna asaoen ket adda ti kapada, ngem saanen nga agipagpagarup a ti pilosopia ket isu ti masna akinalibnos ti tao. Ti panag-usarna, ken dagiti adu a mannurat kalpasan kaniana "ket mangitudo kadagiti amin a pamay-an a nagpasayaat ti tao kadagiti kasisigud a barbarismo, ken babaen ti artipisio, ket nagbalin a napno a tao ".[4]

Paammo

  1. ^ Harper, Douglas (2001). Online a Diksionario ti Etimolohia
  2. ^ Levine, Donald (ed) 'Simmel: iti kina-agmaymaysa ken dagiti sosial a porma. Unibersidad ti Chicago a Pagmalditan, 1971. p6.
  3. ^ Macionis, Gerber, John, Linda (2010). Sosiolohia maika-7 Kanadiano nga Ed. Toronto, Ontario: Pearson Canada Inc. p. 53.
  4. ^ Velkley, Richard (2002). "Ti Irteng ti Kinapintas: Iti Kultura ken Sibilisasion iti Rousseau ken Aleman a Pilosopia". Ti Tao kalpasan kenni Rousseau: Pilosopia ken Kultura a Sinalsaludsod. Ti Unibersidad ti Chicago a Pagmalditan. pp. 11–30.

Dagiti akinruar a silpo

Midia a mainaig iti Kultura iti Wikimedia Commons
Dagiti inadaw a sasao a mainaig iti Kultura iti Wikiquote (iti Ingles)

Asia

Ti Asia ket ti kadakkelan ken kaaduan ti populasion a kontinente iti Daga, daytoy ket kangrunaan a mabirukan kadagiti akindaya ken akin-amianan a hemisperio. Urayno daytoy ket sakupenna laeng ti 8.7% iti dagup a kalawa ti rabaw iti Daga, daytoy ket buklenna ti 30% of iti kalawa ti daga iti Daga, ken historikal a balay iti kaaduan a populasion ti tao iti planeta (agdama nga agarup a 60%). Ti Asia ket saan laeng a naindayegan iti dagup a kadakkelna ken populasion, ngem dagiti pay naisangayan a napusek ken dadakkel a pagtaengan ken dagiti pay nawatiwat a manmano a matagtagitao a rehion iti uneg ti kontinente iti 4.4 a bilion a tattao. Ti Asia ket mangipakpakita ti kapartak iti ekonomia (naisangayan iti Daya nga Asia) ken ti pay nakaradkada nga iya-adu ti populasion idi las-ud ti maika-20 a siglo, ngem ti dagup ti amin nga iya-adu ti populasion ket simmuek manipud idin kadagiti natimbeng nga agpang iti lubong.Dagiti pagbeddengan ti Asia ket naikeddeng babaen ti kultura, gapu ta awan ti nalawag a heograpikal a pannakaisina a nagbaetanna ken ti Europa, a no itipon dagitoy dua ket mangporma ti maysa nga agtultuloy a masa ti daga a tinawtawagan iti Eurasia. Dagiti kaaduan a naaw-awat a pagbeddengan a lugar ti Asia iti daya ti Kanal Suez, ti Karayan Ural, ken ti Banbantay Ural, ken iti abagatan ti Banbantay Kaukaso wenno ti Depresion Kuma–Manych) ken ti Kaspio ken Baybay Nangisit. Daytoy ket nabeddengan iti daya babaen ti Taaw Pasipiko, iti abagatan babaen ti Taaw Indiano ken iti amianan babaen ti Taaw Artiko.

No makita ti kadakkelna ken dibersidad, ti konsepto iti Asia – ti nagan napetsaan manipud idi klasikal a kinaugma – ket mabalin a napudpudno a maibatay iti heograpia ti tao ngem ti pisikal a heograpia. Ti Asia ket nalatak nga agdumaduma iti ballasiw ken iti uneg dagiti rehionna no maibatay kadagiti etniko a grupo, dagiti kultura, dagiti enbironmento, dagiti ekonomia, dagiti historikal a pakaikabagian ken dagiti sistema ti gobierno.

Baranggay

Ti baranggay (am-ammo pay a kas barrio) ket ti kabassitan a benneg ti lokal a gobierno iti Filipinas. Buklen dagiti baranggay ti maysa nga ili wenno siudad. Manipud idi Septiembre 15, 2015 addaan iti aganay a 42,036 a baranggay iti Filipinas.

Baybay Mediteraneo

Ti Baybay Mediteraneo ket maysa a baybay a naikapet idiay Taaw Atlantiko a napalikmutan babaen ti rehion ti Mediteraneo ket gangani a napalikmutan babaen ti daga: iti amianan babaen ti Europa ken Anatolia, iti abagatan babaen ti Amianan nga Aprika, ken iti daya babaen ti Lebante. Ti baybay ket sagpaminsan a naipanpanunotan a kas paset ti Taaw, ngem daytoy ket kankanayon a nailaslasin a kas maysa kompleto a nailasin a bagi ti danum.

Ti nagan a Mediteraneo ket naala manipud iti Latin a mediterraneus, a kayatna a sawen ket "akin-uneg a daga" wenno "iti tengnga ti daga" (manipud iti medius, "tengnga" ken terra, "daga"). Daytoy ket sakupenna ti agarup a kalawa ti 2.5 a riwriw km² (965,000 sq mi), ngem ti pannakaikapetna ti Atlantiko (ti Ilet ti Gibraltar) ket 14 km (8.7 mi) laeng a kalawa. Iti oseanograpia, daytoy ket sagpaminsan a tinawtawagan ti Baybay Euraprikano Mediteraneo wenno ti Europeano a Baybay Mediteraneo tapno mailasin daytoy manipud kadagiti sabsabali a lugar ti baybay mediteraneo.Ti Baybay Mediteraneo ket addaani ti natimbeng a kaadalem ti 1,500 m (4,900 ft) ken ti kaadaleman a nairehistro a puntos ket 5,267 m (17,280 ft) iti Calypso Deep idiay Baybay Honiko.

Daytoy idi ket maysa a nangruna a dalan dagiti aglaklako ken agbanbaniaga kadagiti taga-ugma a nangipalubos ti panaglaklako ken pannakisinnukat ti kultura a nagbaetan dagiti mangirugrugi a tattao ti daytoy a rehion. Ti pakasaritaan ti rehion ti Mediteraneo ket naipangpangruna iti pannakaawat kadagiti nagtaudan ken panagrang-ay kadagiti moderno a kagimongan. "Para iti pagkatlo ti globo, ti Baybay Mediteraneo ket kapadpada a ti panagikaykaysa nga elemento ken sentro ti Pakasaritaan ti Lubong."

Domingo

Ti Domingo ket isu ti maikapito nga aldaw iti lawas idiay Filipinas ken kadagiti kaadduan a pagilian iti laud, kas ti ISO 8601. Isu ti umuna nga aldaw iti kalendario a Hudeo-Kristiano, naibaet iti Sabado ken Lunes, kadagiti pagilian a Domingo ti umuna nga aldaw iti lawasda.

Estados Unidos iti Amerika

Ti Estados Unidos iti Amerika (Ingles: United States of America), wenno kaadduan ket masao nga "Amerika" laeng, ket pagilian a pederal a naibatay ti linteg a republika, mabirukan iti tengnga ti kontinente ti Amianan nga Amerika, a naisadagan dagiti 48 a kontinental nga estado ken Washington, D.C., a kapitoliona, ket naisadagan pay a nagbaetan ti Taaw Pasipiko ken Taaw Atlantiko, nabeddengan ti Kanada iti amianan ken Méhiko iti abagatan. Ti estado iti Alaska ket adda idiay amianan a laud iti kontinente, nga addaan iti Kanada iti daya ken Rusia iti laud, iti ballasiw ti Nailet a Baybay Bering. Ti estado iti Hawaii ket maysa a purpuro idiay tennga a Pasipiko. Daytoy a pagilian ket addaan pay kadagiti territoriona idiay Pasipiko ken Karibe. Limapulo nga estado ti mangbukbukel daytoy a pagilian, saan a nairaman kadagiti dadduma a teritoriona.

Iti 3.79 kuadrado milia (9.83 riwriw km2) ken addaan iti sumurok a 312 riwriw a tattao, ti Estados Unidos ket isu ti maika-3 wenno maika-4 a kadakkelan a pagilian iti dagup a kalawa ti dagana, ken ti maika-3 a kadakkelan baben ti kalawa ti daga ken bilang dagiti umili. Daytoy ket maysa kadagiti kaaduan ti sabsabali nga etnisidad ket sabsabali a kultura a pagilian, ti nagbanagan daytoy ti kaaduan a panag-imigrasion manipud kadagiti sabsabali a pagilian.Ti ekonomia ti Estados Unidos ket isu ti kadakkelan a nailian nga ekonomia iti lubong, nga addan ti nakarkulo a 2011GDP iti $15.1 trilion.

Dagiti patneng a tattao ket nagtaudda manipud kadagiti dagiti Paleo nga Indio nga asino dagitoy ket naggapuda idiay Asia a nagnaedanda iti ribribo a taw-tawen nga ti tattan ket ti kangrunaan a daga ti Estados Unidos. Daytoy a bilang dagiti umili a patneng nga Amerikano ket nalatak a nakissayan babaen kadagiti saksakit ket gubgubat kalpasan ti panagkolonia ti Europa. Ti Estados Unidos ket naibangon babaen kadagiti Sangapulo ket tallo a Kolonia a mabirukan iti Daya nga Aplaya iti Estados Unidos. Idi Hulio 4, 1776 ket nagisayasay da ti Panagyebkas ti Estados Unidos iti Panagwaywayas, a daytoy ket nagparangarang ti kinabukod a panagturay ken ti pannakaipatakder ti panagtintinnulongan a kappon. Dagiti nagsuppiat nga estado ket inabakda ti Imperio a Britaniko iti Rebolusionario a Gubat ti Amerika, daytoy ti immuna a nagballigi iti kolonia a gubat iti panagwaywayas. Ti agdama a Batay-linteg ti Estados Unidos ket naampon idid Septiembre 17, 1787; ti panakatalgedan na iti sumaganad a tawen ket pinakabaelan na dagiti estado a paset iti nagkaykaysa a republika nga addaan iti napigsa a tengnga a gobierno. Ti Pateg dagiti Karbengan, ket naglaon kadagiti sangapulo a a pannakapasayaatan ti Batay-linteg nga ag-garantia kadagiti kaaduan a nakaisugud ken naikalintegan a karbengan, ket napatalgedan idi 1791.

Lumapus iti maika-19 a siglo ti Estados Unidos ket inyallatyiw na dagiti patneng a tribu, naala na ti territorio ti Louisiana manipud iti Pransia, Florida manipud iti Espania ken paset ti Pagilian nga Oregon manipud iti Nagkaykaysa a Pagarian, Alta California ken New Mexico manipud iti Méhiko, ken Alaska manipud iti Russia, ken innala na ti Republika iti Texas ken ti Republika iti Hawaii. Ti suppiatan a baetan ti Abagatan nga Amerika ken ti Amianan nga Amerika iti panag-padakkel ti patakder iti pannakaadipen ken dagiti karbengan ti estado napungtoten na ti Sibil a Gubat iti panawen nga 1860. Ti panangabak ti Amianan ket napawilan na ti agnayon a panaggudua iti daytoy a pagilian ken nagbanagan ti pannakagibus ti nailintegan a panagtagabu idiay Estados Unidos. Babaen ti panawennga 1870, ti nailian nga ekonomia na ket isun ti kadakkelan iti sangalubongan.Ti Kastila-Amerikano a Gubat ken Umuna a Sangalubongan a Gubat ket nagpasingked iti daytoy a pagilian ti kasasaadna a kas maysa a napigsa a militar. Rimmuar manipud iti Maikadua a Sangalubongan a Gubat nga isu ti immuna a pagilian nga addaan iti nuklear nga armas ken agnanayon a kameng iti Talinaay a Konsilo Dagiti Nagkaykaysa a Pagilian, ken kultural a puersa iti sangalubongan.

Iran

Ti Iran (i/ɪˈrɑːn/; Persiano: ایران‎ [ʔiˈɾɒn] ( denggen)), opisial a ti Islamiko a Republika ti Iran (Persiano: جمهوری اسلامی ایران‎ Jomhuri-ye Eslāmi-ye Irān), ket maysa a pagilian idiay Akinlaud nga Asia. Ti nagan nga "Iran", nga iti Persiano ket kayatna a sawen a "Daga dagiti Ariano", ket kapatnengan nga inus-usar daytoy manipud idi Sassaniano a panawen. Naus-usar ti sangalubongan daytoy idi 1935, sakbayan a daytoy a pagilian ket naam-ammuan idi ti Lumaud a lubong a kas ti Persia ( /ˈpɜrʒə/ or /ˈpɜrʃə/). Ti "Persia" ken "Iran" ket maisublatan a maus-usar iti linaon dagiti kultura; nupay kasta,ti "Iran" ket isu ti opisial a maus-usar a nagan kadagiti linaon a politika.Ti maika-18 a kadakkelan a pagilian iti lubong iti termino a kalawa iti 1,648,195 km2 (636,372 sq mi), ti Iran ket adda ti populasion ti agarup a 75 a riwriw. Daytoy ket maysa a pagilian itinaisangsangayan a heopolitika a kinapangruna gapu ti lokasionna kadagiti tallo lugar iti Asia (Laud, Tengnga, ken Abagatan). Ti Iran nabeddengan iti amianan babaen ti Armenia, Azerbaijan ken Turkmenistan. Ti Iran ket maysa a litoral nga estado ti Baybay Kaspio, nga adda ti kauneg ti daga a baybay, ti Kazakhstan ken Rusia ket dagus pay a kaarruba ti Iran iti amianan. Ti Iran ket nagbeddengan iti daya babaen ti Apganistan ken Pakistan, iti abagatan babaen ti Golpo Persiano ken ti Golpo ti Oman, iti laud babaen ti Irak ken iti amianan a laud babaen ti Turkia. Ti Tehran ket isu ti kapitoliona, ti kadakkelan a siudad ti pagilian ken ti politikal, kultural, komersial ken industrial a sentro ti pagilian. Ti Iran ket maysa a rehional a bileg, ken agtengtengngel ti nangruna a puesto iti sekuridad ti sangalubongan nga enerhia ken ekonomia ti lubong a kas nagbanagan kadagiti dakkel a reserbana iti petrolio ken masna nga alingasaw. Ti Iran ket adda ti maikadua a kadakkelan a napasingkedan a reserba ti masna nga alingasaw iti lubong ken ti maikapat a kadakkelan a napasingkedan a reserba ti petrolio.Ti Iran ket isu ti pangibalayan kadagiti kaduogan a sibilisasion iti lubong. Ti immuna a dinastia idiay Iran ket naporma idi las-ud ti Elamita a pagarian idi 2800 BC. Ti Irani a Medes ket nangikaykaysa ti Iran iti maysa nga imperio idi 625 BC. Dagiti ket sinaruno ti ken Irani nga Akamenidanga Imperio, ti Heleniko a Seleusida nga Imperio kendagiti dua a simmarsaruno nga Irani nga imperio, dagiti Parto ken dagiti Sassanid, sakbay ti Muslim a panarukma idi 651 AD. Dagiti kalpasan ti Islamiko a dinastia ken dagiti imperio ti Iran ket nagpadakkelda ti pagsasao a Persiano ken kultura kadagiti amin a Irani a banak. Dagiti nasapa a dinastia ti Iran a nangiyunay-unay manen ti pnnakawaya ti Iran ket mairaman dagiti Tahirid, Saffarid, Samanid kenBuyid.

Ti agrangrang-ay a Persiano a literatura, philosopia, medisina, astronomia, matematika ken arte ket nagbalin kadagiti nangruna nga elemento ti Muslim a sibilisasion. Ti Irani nga identidad ket nagtultuloy urayno adda dagiti gangganaet a panaturturay kadagiti dimteng a sigsiglo ken ti Persiano a kultura ket inampon pay babaen dagiti Ghaznavid, Ti Seljuk, Ilkhanid ken ti Timurid agturturay. Ti irurumsua ti 1501 iti Safavid a dinastia, a nangipakpatakder ti Imami a Shia nga Islam a kas ti opisial a relihion ti imperioda, ket nangmarka iti maysa a kangrunaan a nagsikkuan a punto ti Irani ken Muslim a pakasaritaan.Ti Kontitusional a Rebolusion ti Persia ket nangibangon ti immuna a parlamento ti pagilian idi 1906, iti kaunegan ti maysa a batay-linteg a monarkia. Kalpasan ti maysa a kudeta nga inrugi babaen ti Nagkaykaysa a Pagarian ken Estados Unidos idi 1953, ti Iran ket nagin-inut a nagbalin nga ad-adu nga autokratiko a pagilian. Ti immad-adu a panagsuppiat iti gangganaet nga impluensia ket kimmaro idi las-ud ti Irani a Rebolusion a nakaiturongan ti pannakabangon ti maysa nga Islamiko a republika idi 1 Abril 1979.

Ti Iran ket maysa a kaemeng dagiti nangipundar ti Nagkaykaysa a Pagpagilian , NAM, OIC ken ti OPEC. Ti politikal a sistema ti Iran, a naibatay ti 1979 a batay-linteg, ket buklen dagiti nadumaduma a narikut a nagkikinnapet nga agturturay a bagbagi. Ti kangatuan a kasasaad ti turay ket ti Kangatuan a Daulo. Ti Shia nga Islam ket isu ti opisial a relihion ken ti Persiano ket isu ti opisial a pagsasao.

Maika-100 a meridiano laud

Ti 100° a meridiano laud ti Greenwich ket ti linia ti longitud a gumay-at manipud iti Amianan nga Ungto iti ballasiw ti Taaw Artiko, Amianan nga Amerika, ti Taaw Pasipiko, ti Akin-abagatan a Taaw, ken ti Antartika aginggana iti Abagatan nga Ungto.

Ti maika-100 a meridiano laud ket mangporma ti nalatak a sirkulo a kakuyogna iti maika-80 a meridiano daya.

Nailian a Biblioteka ti Letonia

Ti Nailian a Biblioteka ti Letonia (Leton: Latvijas Nacionālā bibliotēka) ammo pay a kas ti Kastilio iti Lawag (Gaismas pils) ket ti nailian a kultural a instituto babaen ti panangituray ti Ministro ti Kultura ti Letonia. Naporma ti Nailian a Biblioteka ti Letonia idi kalapasan idi nairangarang ti nawaya a Republika ti Letonia idi 1918. Ti immuna a nangimaton iti Biblioteka ket ni Jānis Misiņš, ti maysa a biblitikero ken ti nagpundar iti sientipiko a bibliograpia ti Letonia (1862–1945).

Nangruna nga agpappael ita nga aldaw ti Biblioteka iti panagpadur-as ti pakaammo ti kagimongan ti Letonia, a mangited kadagiti agtataeng iti panagserrek iti internet kadagiti agtataeng ken pangsuporta iti panagsukisok ken iti paut iti biag nga edukasion.

Nailian a Biblioteka ti Republika a Tseka

Ti Nailian a Biblioteka ti Republika a Tseka (Tseko: Národní knihovna České republiky) ket ti sentral a biblioteka ti Republika a Tseka. Daytoy ket imatonan babaen ti Ministro ti Kultura. Ti nangruna a pasdek ti biblioteka ket mabirukan idiay historikal a pasdek ti Clementinum idiay Prague, ket idiay ti nakaikabilan dagiti agarup a kagudua dagiti librona. Ti sabali a gudua ti urnong ket naipenpen idiay distrito ti Hostivař. Ti Nailian a Biblioteka ket isu ti kadakkelana a biblioteka idiay Republika a Tseka, ken addaan daytoy kadagiti agarup a 6 a riwriw a dokumento. Ti biblioteka ket addaan kadagiti agarup a 60,000 nakarehistro nga agbasbasa. Ti bibliotek aket agipenpen kadagiti tseko a testo ken dagiti pay naduduog a materiales manipud idiay Turkia, Iran ken India. Ti biblioteka ket mangibalay kadagiti libro para iti Unibersidad ti Carolina iti Prague.Ti biblioteka ket nangabak iti internasional a pannakabigbig idi 2005 gapu ta nakaawat daytoy ti immuna a Premio Jikji manipud ti UNESCO babaen ti Pannakalaglagip ti Programa ti Lubong para kadagiti ganetgetna iti panangidihitado kadagiti duog a testo. Ti proyekto a nangrugi idi 1992, ket nangirebbeng ti panangitihitado kadagiti 1,700 a dokumento kadagiti immuna a 13 a tawtawenna.

Pagsasao a Badaiko

Ti pagsasao a Badaiko,wenno Bada, ket ti lugar ti dialekto ti sasao a Malayo-Polinesio idiay Tengnga a Sulawesi, Indonesia. Dagiti tallo a kangrunaan a karuay ket ti, Bada (Bada’), Behoa (Besoa), ken Napu, ket 85–90% nga agpapada iti leksiko, ngem dagiti mangisasao ket agdumadumada iti kultura.

Pagsasao a Wersing

Ti pagsasao a Wersing, ammo pay a kas Kolana manipud iti kangrunaan a dialektona, ket naisasao kadagiti naiwarwaris a pagtaengan iti likmut ti aplaya ti Alor idiay Indonesia. Uray no saan nga asideg a maikabagian, daytoy ket addaan kadagiti pannakaikapet iti kultura iti Tukudede iti kaarruba nga isla ti Timor.

Pagsasao nga Enggano

Ti pagsasao nga Enggano, wenno Engganes, ket ti saan unay nga ammo a pagsasao ti Isla Enggano iti akin-abagatan a laud nga aplaya ti Sumatra. Daytoy ket agparang a kas maysa a pagsasao nga Austronesio, ngem kaaduan kadagiti batayan a bokabulario ket saan a maikapet kadagiti sabali a sasao nga Austronesio. Idi immuna a naiyasideg kadagiti Europeano, ti tattao nga Enggano ket ad-adu iti pakaidumaanda iti kultura iti Is-isla Nicobar ngem iti Austronesio a Sumatra; nupay kasta, awan dagiti nalawag a lingguistiko a koneksion iti Nicobares wenno dadduma a sasao nga Austroasiatiko.

Pagsasao nga Ilokano

Ti Ilokano (wenno Iloko, Iluko, mabalin met nga Ilocano) ket maysa kadagiti kangrunaan a pagsasao ken ti maikatlo a kadakkelan ti bilang ti patneng nga agsasao iti Filipinas.

Mairaman ti Ilokano iti pamilia ti Sasao nga Austronesio a nagpuonan dagiti pagsasao kadagiti puro iti Pasipiko ken Akin-abagatan a daya nga Asia. Kabagian ti Ilokano dagiti nadumaduma a dildila kas iti Bahasa Indonesia, Bahasa Melayu, Maori, Fijiano, Hawayano, Malagasi, Samoano, Tahitiano, Chamorro, Tetum, ken Paiwan. Daytoy ket asideg a kabagian dagiti dadduma a sasao nga Austronesio iti Akin-amianan a Luzon, ken addaan bassit iti agsinnaranay a pannakaawat iti pagsasao a Balangao ken dagiti akindaya a dialekto ti pagsasao a Bontoc.Adu a paset ti lubong, a napanan ken pagnanaedan dagiti Ilokano, ti pakasarakan met iti dakkel a porsiento dagiti agsasao iti Ilokano, kas kadagiti estado ti Hawaii ken California iti Estados Unidos.

Idi Septiembre 2012, impasa ti probinsia ti La Union ti maysa a bilin a mangbigbig iti Ilokano a kas maysa nga opisial a pagsasao ti probinsia a kakuyogna ti Filipino ken Ingles a kas dagiti nailian ken opisial a pagsasao ti Filipinas. Daytoy ti immuna a probinsia idiay Filipinas a nangipasa ti maysa a bilin a mangprotekta ken mangpadur-as iti patneng a pasasao, urayno adda dagiti sabali a pagsasao a naisasao iti probinsia ti La Union a mairaman ti Pangasinan ken Kankanaey.

Papua Baro a Guinea

Ti Papua Baro a Guinea (Tok Pisin: Papua Niugini; Hiri Motu: Papua Niu Gini), opisial a ti Nawaya nga Estado ti Papua Baro a Guinea, ket ti maysa a pagilian ti Oceania a mangsakop ti akinday a kagudua ti isla ti Baro a Guinea ken dagiti adda iti baybay nga isla idiay Melanesia, ti rehion iti akin-abagatan a laud a Taaw Pasipiko iti amianan ti Australia. Ti kapitoliona ket ti Puerto Moresby ken mabirukan daytoy iti akin-abagatan a daya nga aplaya. Ti akinlaud a kagudua ti Baro a Guinea ket mangporma dagiti probinsia ti Indonesia ti Papua ken Laud a Papua.

Ti Papua Baro a Guinea ket maysa kadagiti kaaduan iti panagdumaduma iti kultura a pagilian iti lubong; adda dagiti 852 a nailista a pagsasao para iti pagilian, ken 12 kadagitoy ket awan ti ammo a sibibiag a mangisasao. Kaaduan ti populasion dagiti sumurok a 7 a riwriw a tattao ket agtataeng kadagiti kustomario a komunidad, nga agdumaduma met a kas dagiti pagsasao. Daytoy pay ket maysa kadagiti kaaduan nga away, gapu ta 18 porsiento laeng iti tattaona ket agtataeng kadagiti sentro nga urbano. Ti pagilian ket maysa kadagiti saan unay a nasuksukisok, no maipapan iti kultura ken heograpia; adu dagiti saan pay a naduktalan a sebbangan dagiti mula ken dagiti ayup a naipagpagarup a mabirukan iti interior, ken dagiti pay grupo ti saan a nakontak a tattao.Naidasig ti Papua Baro a Guinea a kas agrangrang-ay nga ekonomia babaen ti Sangalubongan a Pundo ti Panguartaan. Napigsa ti irarang-ay ti sektor ti panagmina ken rekurso ken nakaiturongan daytoy ti pagilian a nagbalin a ti maikanem a kapardasan a dumakdakkelnga ekonomia iti lubong idi 2011, urayno ti idadakkel ket manamnama a bumuntog kalpasan idi mangrugi dagiti nangruna a proyekto ti rekurso idi 2015.

Relihion

Ti relihion ket maysa nga urnong dagiti dagiti kutural a sistema, dagiti pammati a sistema, ken dagiti panirigan ti lubong a mangipanggep ti nagtagitaon tiespiritualidad ken, sagpaminsan, kadagiti moralidad. Dua kadagiti relihion ket addaan kadagiti salaysay, dagiti simbolol, dagiti tinawtawid ken sagrado a naipakasaritaan a maipanggepan a mangited ti kayat a sawen ti biag wenno mangipalpalawag ti puonan iti biag wenno ti law-ang. Dagitoy ket mangimaton kadagiti moralidad, etiko, relihioso a linteg wenno ti maysa a kinaykayat a kita ti biag manipud kadagiti kapanunotanda a maipanggep ti kosmos ken katutubo ti tao.

Ti balikas a relihion ket sagpaminsan a maisuksukat iti pammati wenno pammati a sistema, ngem ti relihion ket maigiddiat manipud iti pribado a pammati gapu ta daytoy ket adda ti sosial nga aspetona. Adu kadagiti relihion ket adda kadagiti naurnong a panagkukua, padi, ti maysa a panagipalpalawag a mangbukel ti pannakaikappon wenno pannakaikameng, kadagiti kongregasion iti naisangsangayan a tao, kadawyan a taripnong wenno dagiti serbisio para kadagiti kapanggepan iti panagraem kadagiti dios wenno para iti kararag, dagiti nasantuan a lugar (masna wenno arkitektura), ken/wenno dagiti nasantuan a sinuratan. Ti panaksanay ti relihion ket mabalin a mangiraman pay dagiti sermon, panagirukbab kadagiti araramiden ti maysa a dios wenno dagiti dios, dagiti sakripisio, dagiti piesta, padaya, talimudaw, panakaitapog, dagiti punpon a serbisio, dagiti matrimonia a serbisio, meditasion, musika, arte, sala, dagiti publiko a serbisio, wenno dagiti dadduma pay nga aspeto iti kultura ti tao. Nupay kasta, adda dagiti kas pagarigan ti relihion nga adda bassit wenno awan kadagitoy nga aspeto ti patakder, pammati, wenno panagsanay.

Rusia

Ti Rusia i/ˈrʌʃə/ wenno /ˈrʊʃə/ (Ruso: Россия, tr. Rossiya, IPA: [rɐˈsʲijə] ( denggen)), opisial a naamammoan a kas ti Rusia ken ti Ruso a Pederasion (Ruso: Российская Федерация, tr. Rossiyskaya Federatsiya, IPA: [rɐˈsʲijskəjə fʲɪdʲɪˈratsɨjə] ( denggen)), ket maysa a pagilian idiay akin-amianan nga Eurasia. Daytoy ket maysa a pederal a semi-presidential a republika, a buklen dagiti 83 pederal a suheto. Manipud ti amianan a laud a mapan iti abagatan a daya, ti Rusia ket makibingbingay ti pagbeddengan iti Norwega, Pinlandia, Estonia, Latvia, Lituania ken Polonia (dagitoy dua ket babaen ti Kaliningrad Oblast), Belarus, Ukrania, Georgia, Azerbaijan, Kazakhstan, Tsína, Mongolia, ken Amiana a Korea. Adda pay daytoy dagiti maipapan ti baybay a pagbeddengan iti Haón babaen ti Baybay iti Okhotsk, ken ti estado ti Etados Unidos iti Alaska babaen ti Nailet a Baybay Bering. Iti 17,075,400 kuadrado kilometro (6,592,800 sq mi), ti Rusia ket isu ti kadakkelan a pagilian iti lubong, a mangsakop iti sumurok a pagkawalo iti matagtagitao a lugar iti Daga. Ti Rusia ket isu pay ti maikawalo a kaaduan ti populasion a pagilian nga adaan ti 143 a riwriw a tattao. Gumay-at daytoy ti ballasiw ti sibubukel iti akin-amianan nga Asia ken 40% iti Europa, agsangapda kadagiti siam a sona ti oras ken agitiptipon iti maysa a nalawa a sakop iti kapalikmutan ken dagiti porma ti daga. Ti Rusia ket adda ti kadakelan a reserba kadagiti mineral ken enerhia a rekursos iti lubong ketn isu ti kadakkelan nga agpatpataud iti lana ken masna nga alingasaw iti sangalubongan. Ti Rusia ket adda ti kadakkelan a reserba a kabakiran ken dagiti danawna ket aglaon iti agarup a maysa a pagkapat iti di-naapgad a danum iti lubong.Ti pakasaritaan iti daytoy a pagilian ket nangrugi kadagiti Daya nga Eslabo, nga immungar a kas dagiti malaslasin a grupo idiay Europa a nagbaetan dagiti maika-3 ken maika-8 a siglo AD. Binangon ken tinurayan babaen ti maysa a Barangiano a napili a mannakigubat ken dagiti kaputotanda, ti mediebal nga estado iti Rus ket rimsua idi maik-9 a siglo. Idi 988 inamponna ti Ortodokso a Kristianidad manipud ti Imperio a Bisantino, a nagrugian ti sintesis dagiti Bisantino ken Eslabo a kultura a nagilawlawag ti Ruso a kultura para kadagiti sumaruno a milenio. Ti Rus' ket naapday ken nagbalin kadagiti nadumaduma a babassit nga estado; kaaduan kadagiti Rus' a dagdaga ket sinakop babaen dagiti Mongol a panagraut ken dagitoy ket nagbali a tibutario dagiti nomadiko a Nabalitokan a Horda. Ti Nalatak a Dukado iti Moscow ket nagininut a nangtipon kadagiti nakapalikmut a Ruso a prisipalidad, nakaganab ti panakawayawayas manipud ti Nabalitokan a Horda, ken nangituray ti kultura ken politika a legado iti Kievan Rus'. Babaen ti maika-18 a siglo, daytoy a pagilian ket kaaduan a nagpalawa babaen ti panagrukma, panagikapet, ken eksplorasion a nagbalin iti Imperio a Ruso, nga isu daytoy ti maikatlo a kadakkelan nga imperio iti pakasaritaan, a gumay-at manipud ti Polonia idiay Europa aginggana idiay Alaska iti Amianan nga Amerika.Sakbayan ti Ruso Rebolusion, ti Rusia ket nagbalin ti kadakkelan ken ti umuna a kumaduaan iti Kappon ti Sobiet, ti immuna a batay-linteg a sosialista nga estado iti lubong ken mabigbigan a maysa a nalatak a bileg, a daytoy ket nagbanagan ti naikeddeng a papel dagiti Kumadua a panagballigi iti Maikadua a Sangalubongan a Gubat. Ti panawen ti Sobiet ket nakakita kadagiti kaaduan a nagun-od iti teknolohi iti maika-20 a siglo, a mairaman ti umuna a panagbaniaga ti nagtagitaon iti limbang iti lubong. Ti Ruso a Pederasion ket naibangon sakbayan ti panakarunaw iti Kappon ti Sobiet idi 1991, ngem daytoy ket mabigbigan a kas ti nalinteg a personalidad iti Sobiet nga estado.

Ti Ruso nga ekonomia ket isu timaikasiam a kadakkelan iti lubong babaen ti nominal a GDP ken maikanem a kadakkelan babaen ti pagpadaan ti kapigsa ti panag-gatang, nga adda ti maikatlo a kadakkelan a nominal ti milisia a busbos. Ti Russia ket maysa kadagiti kapardasen nga agrangrang-ay a kangrunaan nga ekonomia iti lubong. Maysa pay kadagiti lima a mabigbigan a [dagiti nuklear a naarmasan nga estado|nuklear a naarmasan nga estado]] ken agtagikua kadagiti kadakkelan ti reserba dagiti armas iti dagup a panagdadael. Ti Russia ket maysa a nalatak a bileg ken agnanayon a kameng iti Salaknib a Konsilo ti Nagkaykaysa a Pagpagilian, kameng iti G8, G20, ti Konsilo iti Europa, ti Asia-Pasipiko nga Ekonomiko a Pagtitinnulongan, ti Organisasion ti Shanghai a Pagtitinnulongan, ti Komunidad ti Eurasian nga Ekonomiko, ti Organisasion par aiti Salaknib ken Pagtitinnulongan iti Europa (OSCE), ti Organisasion ti Komersio ti Lubong (WTO), ken ti daulo a kameng iti Mankomunidad dagiti Nawaya nga Estado.

Sabado

Ti Sabado ket isu ti maikainnem nga aldaw iti lawas idiay Filipinas ken kadagiti kaadduan nga pagilian iti laud, kas ti ISO 8601. Isu ti maikapito wenno maudi nga aldaw iti kalendario a Hudeo-Kristiano, naibaet iti Biernes ken Domingo, kadagiti pagilian a Domingo ti umuna nga aldaw iti lawasda.

Sasao a Polinesio

Ti sasao a Polinesio ket dagiti pamilia ti pagsasao a naisaao iti heograpikal a Polinesia ken dagiti nadumaduma nga "Akinruar" manipud iti abagatan tengnga a Mikronesia, aginggana kadagiti bassit nga isla iti amianan a daya ti dakdakkel nga is-isla ti Abagatan a daya nga Is-isla ti Solomon ken naiwarwarsi babaen ti Vanuatu. Dagitoy ket naidasigda a kas parte ti pamilia ti Austronesio, a maitagikua iti sanga ti Oceaniko iti dayta a pamilia. Dagiti Polinesio ket makibinningayda kadagiti naidumduma a kutural nga ugali a nagresultaan manipud kadagiti agarup a 1000 a tawtawen ti sapasap a panagdur-as, a mairaman ti sapasap a lingguistiko a panagdur-as, iti lugar ti Tonga ken Sāmoa babaen ti kaaduan nga umuna a milenio SK.

Adda dagiti agarup a uppat a pulo a sasao a Polinesio. Ti kalatakan kadagitoy ket ti Tahitiano, Sāmoano, Tongano, Māori ken Hawayano. Gapu ta dagiti isla ti Polinesia ket nasapada pay laeng a natagtagitao ken gapu ti internal a lingguistiko a dibersipikasion ket nangrugi laeng idi agarup a 2,000 tawtawen ti napalabas, dagiti pagsaaoda ket nakatalinaay kadagiti napigsa a panagpapada. Adda pay laeng dagiti adu a kognado a balikas iti ballasiw dagiti nadumaduma nga isla a kas ti tapu, ariki, motu, kava (kultura a Kava), ken tapa ken ti pay Hawaiki, ti mitiko a pagtaengan para kadagiti dadduma a kultura.

Amin a sasao a Polinesio ket mangipakita ti napigsa a pangpapada, a naipangpangruna iti bokabulario. Dagiti paaweng ket masansanda a natalinaay kadagiti kaputotan a pagsasao, ken gangani a kankanayon nga a, e, i, o ken u. Ti nasalaysayan a pagtaengan ti Māori ti Baro a Selanda, a ti w ket inus-usar imbes a ti v, ket tinawtawagan iti Hawaiki; iti Is-isla Cook, a ti h ket masukatan iti glottal a panagsardeng, daytoy ket makunkuna nga ‘Avaiki; iti Is-isla ti Hawaii, a ti w ket inus-usar ken ti k ket masukatan iti glottal a panagsardeng, ti kadakkelan nga isla iti grupo ket agnagan iti Hawai‘i; iti Sāmoa, a ti s ket saan pay a sinukatan babaen ti h, ti v ket inus-usar imbes a ti w, ken ti k ket masukatan iti glottal a panagsardeng, ti kadakkelan nga isla ket tinawtawagan iti Savai'i. Iti Is-isla ti Society, ti k ken ng ket masukatan babaen ti glottal a panagsardeng, isu a ti nagan ti nagtaudan a pagtaengan ket maibalikas a kas Havai‘i.

Taaw Atlantiko

Ti Taaw Atlantiko ket ti maikadua a kadakkelan a taaw iti lubong, kalpasan ti Taaw Pasipiko. Daytoy ket addaan iti dagup a kalawa iti agarup a 106,400,000 kuadrado kilometro (41,100,000 sq mi), daytoy ket sakupenna ti agarup a 20 porsiento iti rabaw ti Daga ken agarup a 29 porsiento ti kalawa ti rabaw ti danum. Ti umuna a paset ti naganna ket mangibaga kenni Atlas iti Griego a mitolohia, ken mangaramid ti Atlantiko ti "Baybay ni Atlas".

Ti kaduogan nga ammo a pannakaibaga ti "Atlantiko" ket iti Dagiti Pakasaritaan ni Herodotus idi agarup a 450 BC (Hdt. 1.202.4): ti Atlantis thalassa (Griego: Ἀτλαντὶς θάλασσα; Ilokano: Baybay ni Atlas). Ti termino nga Etiopiko a Taaw, a naala manipud iti Etiopia, ket naipakat idi iti akin-abagatan nga Atlantiko idi naladaw a maika-19 a siglo. Sakbay idi nakaduktal dagiti Europeano kadagiti sabali a taaw, ti terminoda iti "taaw" ket kapada dagiti danum iti labes ti Lingsat Gibraltar nga ammo itan a kas ti Atlantiko. Dagiti nasapa a Griego ket namatmatida a daytoy a taaw a ket higante a karayan a nangpalikmut ti lubong.

Ti Taaw Atlantiko ket sakupenna ti maysa a nabennat a nasukog iti S a labneng ti longitudinal a maigay-at iti nagbaetan ti Eurasia ken Aprika iti daya, ken ti Kaamerikaan iti Akin-abagatan a Taaw iti abagatan (dagiti sabali a panangipalawag ket mangibagbaga ti Taaw Atlantiko a kas gumay-at nga agpaabagatan iti Antartika). Ti ekuador ket mangbingay daytoy iti Amianan a Taaw Atlantiko ken Abagatan a Taaw Atlantiko. Ti termino a "Sentral nga Atlantiko" ket mangibagbaga ti lugar a nagbaetan ti Abagatan nga Amerika ken Aprika iti amianan ti Ekuador; bayat a heograpiko a paset ti Amianan nga Atlantiko, ti karakterna ket sabali unay kadagiti danum iti amianan a nagbaetan ti Amianan nga Amerika ken Europa.

Tattao nga Ilokano

Dagiti maawagan nga Ilokano ket isu dagiti kaputotan dagiti simmanglad a tattao idi kanikamanon a ribu a tawtawen idiay amianan ti Luzon, iti maaw-awagan ita iti Ilocos wenno Kailokuan (buklen dagiti probinsia ti Ilocos Norte, Ilocos Sur, La Union ken dadduma pay). Kuna dagiti antropolohista a binallasiw dagitoy a kaputotan ti baybay, babaen ti bilog wenno viray, manipud idiay Taiwan. Inrugida ti baro a panagbiag kadagiti lolook wenno waywayang iti amianan, nga isu ti nakapanaganda—dagiti “tattao iti loök,” wenno "Ilooko." Ngem kadakuada, nairuam nga awaganda ti bagbagida a Samtoy, manipud iti "saö mi ditoy." Awaganda pay ti bagbagida kas “Saluyot,” manipud iti maysa a mula nga imasen a sidaen dagiti Ilokano.

Dagiti pagsasao

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.