Cyprus

Republic of Cyprus

Κυπριακή Δημοκρατία (Greek)
Kypriakí Dimokratía
Kıbrıs Cumhuriyeti (Turkish)
Wagayway ti Cyprus
Wagayway
Eskudo ti Cyprus
Eskudo
Napili a pagsasao: None
Nailian a kanta: Ύμνος εις την Ελευθερίαν
Transliteration:Ymnos is tin Eleutherian
(English: Hymn to Freedom)1
Lokasion ti Cyprus
Kapitolio
ken kadakkelan a siudad
Nicosia
Opisial a sasaoGreek, Turkish
GobiernoRepublic
Independence 
• Date
1 October 1960
• Danum (%)
Negligible
Populasion
• Karkulo idi 2005
835,0002 (157th)
• senso idi 2001
689,565
GDP (PPP)Karkulo ti 2005
• Dagup
$ 17.49 billion (115th)
• Tunggal maysa a tao
$ 21,232 (32nd)
HDI (2003)0.891
nangato unay · 29th
KuartaCyprus Pound (CYP)
Sona ti orasUTC+2 (EET)
• Kalgaw (DST)
UTC+3 (EEST)
Kodigo ti panagtawag357
Kodigo ti ISO 3166CY
TLD ti internet.cy
1. "Ymnos pros tin Eleutherian" is also used as the national anthem of Greece.
2. De jure UN population estimate for entire island including Turkish controlled areas.
Akin-amianan a Cyprus

Ti Akin-amianan a Cyprus (Turko: Kuzey Kıbrıs), opisial a ti Turko a Republika ti Akin-amianan a Cyprus (TRNC; Turko: Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti), ket ti bukod a nagirangarang nga estado a buklen ti paset ti isla ti Cyprus. Mabigbigan laeng babaen ti Turkia, ti Akin-amianan a Cyprus ket inkeddeng babaen ti sangalubongan a komunidad a paset ti Republika ti Cyprus.Ti Akin-amianan a Cyprus ket gumay-at iti ungto ti Peninsula Karpass iti amianan a daya aginggana iti Luek Morphou, Rawis Kormakitis ken ti akinlaud unay a puntona, ti exclave ti Kokkina iti laud. Ti akin-abagatan unay a putona ket ti purok ti Louroujina. Ti paglappedan a sona babaen ti panagtengngel ti Nagkaykaysa a Pagpagilian ket gumay-at iti pagbaetan ti Akin-amianan a Cyprus ket ti nabati a paset ti isla a mangbingay iti Nicosia, ti kadakkelan a siudad ti isla ken ti kapitolio dagitoy dua nga estado.

Akinlaud nga Asia

Ti Akinlaud nga Asia, Laud nga Asia, Abagatan a laud nga Asia ket isu ti akinlaud unay a subrehion ti Asia. Ti Akinlaud nga Asia ket ti kabarbaro a termino para iti lugar a mangsakop ti Tengnga a Daya ken ti Asideg a Daya. Gapu ti eurosentrisidad iti panangibaga ti maysa a lugar a kas "daya" ti Europa, dagiti sangalubongan a gunglo ket sinukatanda ti tengnga a Daya ken Asideg a Daya iti Akinlaud nga Asia ken Laud nga Asia. Ti Laud nga Asia ken Europa ket kolektibo a naibagbaga a kas ti Akinlaud nga Eurasia.

Akrotiri ken Dhekelia

Ti Akrotiri ken Dhekelia (Griego: Ακρωτήρι και Δεκέλεια, Akrotiri kai Dekeleia), opisial a ti Luglugar ti Naturay a Kuartel ti Akrotiri ken Dhekelia, ket ti Teritorio ti Ballasiw-taaw ti Britania iti isla ti Cyprus. Ti Luglugar, a mairaman ti kuartel ken dagiti dadduma a daga, kettinagikua babaen ti Britania, babaen ti tulag wayawaya idi 1960, nagtulagan ken pinirmaan babaen ti Nagkaykaysa a Pagarian, Gresia, Turkia ken dagiti representatibo manipud kadagiti Griego ken Tsipriota-Turko a komunidad, a nangited iti wayawaya ti Balangat a Kolonia ti Cyprus. Ti teritorio ket agserbi iti maysa a nangruna a papel a kas estasion para iti intelehensia ti seniales ken mangited iti nangruna nga estratehiko a paset ti panagala iti komunikasion ken panagsiim iti network ti Nagkaykaysa a Pagarian iti Mediteraneo ken Tengnga a Daya.

Ti teritorio ket buklen dagiti dua a lugar. Ti maysa ket ti Akrotiri (Griego: Ακρωτήρι [akroˈtiri]; Turko: Ağrotur), wenno ti Akinlaud a Lugar ti Naturay a Kuartel (WSBA), a mangiraman dagiti dua a nangruna a kuartel ti RAF Akrotiri ken Episkopi Cantonment, ken mainayon pay iti amin a distrito ti Purok ti Akrotiri (mairaman ti Limassol Salt Lake) ken dagiti parte dagiti sangapulo ket maysa a dadduma a purok ken dagiti dadduma a distrito ti purok. Ti sabali a Lugar ket ti Dhekelia Cantonment (Δεκέλεια [ðeˈceʎa]; Dikelya), wenno ti Akindaya a Lugar ti Naturay a Kuartel (ESBA), a mangiraman ti kuartel iti Ayios Nikolaos ken dagiti pay parte dagiti duapulo ken dua a distrito ti purok.

Amianan a Nicosia

Ti Amianan a Nicosia wenno Akin-amianan a Nicosia (Turko: [Kuzey] Lefkoşa [kuˈzej lefˈkoʃa]) ket ti kapitolio ken kadakkelan a siudad ti de facto nga estado ti Akin-amianan a Cyprus. Daytoy ti akin-amianan a parte ti nabingbingay a siudad ti Nicosia ken tinurayan babaen ti Munisipalidad ti Turkia ti Nicosia. Manipud idi 2011, ti Amianan a Nicosia ket addaan iti populasion iti 61,378 ken ti populasion ti metropoplitano alugar iti 82,539.

Kalpasan ti riribok ti komunidad kadagiti tawen ti 1960, ti kapitolio ti Republika ti Cyprus ket nabingbingay idi kadagiti komunidad ti isla iti Griego a Cypriot ken Turko a Cypriot iti abagatan ken amianan idi 1963. Ti kudeta babaen ti hunta ti militar ti Gresia iti panagpadas a panangikaykaysa ti isla iti Gresia idi 1974 ket nakaiturongan ti Panagrukma ti Turkia iti Cyprus, ken inkeddeng ti komunidad iti lubong ti Amianan a Nicosia ket sinakop babaen ti Turkia manipud idin.

Ti siudad ket isu ti sentro ti ekonomia, politika ken kultura ti Akin-amianan a Cyprus, adu dagiti mabirukan a pagtagilakuan, dagiti panganan ken dagiti paggatangan. Daytoy ket ayan ti naipakasaritaan a nadidingan a siudad, a naisentro iti Kuadrado Sarayönü, ken ti moderno a metropolitano a lugar, ken ti sentro ti negosio ken paglinglingayan ket ti rehion ti Dereboyu. Naipalawag daytoy a kas siudad nga addaan iti nangato nga agpang iti nam-ay, nakakita daytoyen iti nasayaat nga idadakkel ken panagdur-as ti urbano iti maika-21 a siglo, ken mairaman ti panagpartuat kadagiti baro a kalsada ken dagiti natayag a pasdek. Daytoy ket agsangaili kadagiti adu a bilang dagiti turista ken dagiti nadumaduma nga aktibidad ti kultura, mairaman dagiti sangalubongan a piestana iti teatro ken musika. Iti populasion dagiti estudiante iti sumurok a 34,000 ,ti Amianan a Nicosia ket maysa a nangruna a sentro ti edukasion ken panagsukisok ken ayan daytoy dagiti tallo nga unibersidad, ken ti kadakkelan ket ti Unibersidad ti Asideg a Daya.

Asia

Ti Asia ket ti kadakkelan ken kaaduan ti populasion a kontinente iti Daga, daytoy ket kangrunaan a mabirukan kadagiti akindaya ken akin-amianan a hemisperio. Urayno daytoy ket sakupenna laeng ti 8.7% iti dagup a kalawa ti rabaw iti Daga, daytoy ket buklenna ti 30% of iti kalawa ti daga iti Daga, ken historikal a balay iti kaaduan a populasion ti tao iti planeta (agdama nga agarup a 60%). Ti Asia ket saan laeng a naindayegan iti dagup a kadakkelna ken populasion, ngem dagiti pay naisangayan a napusek ken dadakkel a pagtaengan ken dagiti pay nawatiwat a manmano a matagtagitao a rehion iti uneg ti kontinente iti 4.4 a bilion a tattao. Ti Asia ket mangipakpakita ti kapartak iti ekonomia (naisangayan iti Daya nga Asia) ken ti pay nakaradkada nga iya-adu ti populasion idi las-ud ti maika-20 a siglo, ngem ti dagup ti amin nga iya-adu ti populasion ket simmuek manipud idin kadagiti natimbeng nga agpang iti lubong.Dagiti pagbeddengan ti Asia ket naikeddeng babaen ti kultura, gapu ta awan ti nalawag a heograpikal a pannakaisina a nagbaetanna ken ti Europa, a no itipon dagitoy dua ket mangporma ti maysa nga agtultuloy a masa ti daga a tinawtawagan iti Eurasia. Dagiti kaaduan a naaw-awat a pagbeddengan a lugar ti Asia iti daya ti Kanal Suez, ti Karayan Ural, ken ti Banbantay Ural, ken iti abagatan ti Banbantay Kaukaso wenno ti Depresion Kuma–Manych) ken ti Kaspio ken Baybay Nangisit. Daytoy ket nabeddengan iti daya babaen ti Taaw Pasipiko, iti abagatan babaen ti Taaw Indiano ken iti amianan babaen ti Taaw Artiko.

No makita ti kadakkelna ken dibersidad, ti konsepto iti Asia – ti nagan napetsaan manipud idi klasikal a kinaugma – ket mabalin a napudpudno a maibatay iti heograpia ti tao ngem ti pisikal a heograpia. Ti Asia ket nalatak nga agdumaduma iti ballasiw ken iti uneg dagiti rehionna no maibatay kadagiti etniko a grupo, dagiti kultura, dagiti enbironmento, dagiti ekonomia, dagiti historikal a pakaikabagian ken dagiti sistema ti gobierno.

Asideg a Daya

Ti Asideg a Daya (Pranses: Proche-Orient) ket ti eurosentriko a heograpikal a termino nga agarup a mangbukel ti Akinlaud nga Asia. Urayno adda dagiti agdumaduma a panangipalawag iti uneg dagiti nadumaduma a sirkulo ti akademiko, ti termino ket kasisigud a naipakat iti kaaduan a gay-at iti Otomano nga Imperio. Ti termino ket saan unayen a maus-usar, ken nasukatanen babaen ti termino ti Tengnga a Daya.

Ti Encyclopædia Britannica ket ipalawagna ti Asideg a Daya a kas mairaman ti Bahrain, Cyprus, Ehipto, ti Gaza Strip, Iran, Irak, Palestina, Israel, Hordania, Kuwait, Lebanon, Libya, Oman, Katar, Saudi Arabia, Sudan, Siria, Turkia, ti UAE, ti West Bank, ken ti Yemen. Ti FAO ti Nagkaykaysa a Pagpagilian ket kapada met nga ipalawagna ti rehion, ngem iramanna pay ti Apganistan wbayat nga mailaksid dagiti pagilian ti Amianan nga Aprika ken ti terteritorio ti Palestina. Segun ti National Geographic, dagiti termino ti Asideg a Daya ken Tengnga a Daya ket mangibaga kadagiti isu met laeng a teritorio ken dagitoy ket 'sapsap a maawat a mangbukel kadagiti pagilian ti Arabiano a Peninsula, Cyprus, Ehipto, Irak a kakuyogna ti rehion ti Kurdistan, Iran, Israel, Hordania, Lebanon, terteritorioti Palestina, Siria, ken Turkia'.

Baybay Levantino

Ti Baybay Levantino ket ti akindaya unay a parte ti Baybay Mediteraneo.

Baybay Mediteraneo

Ti Baybay Mediteraneo ket maysa a baybay a naikapet idiay Taaw Atlantiko a napalikmutan babaen ti rehion ti Mediteraneo ket gangani a napalikmutan babaen ti daga: iti amianan babaen ti Europa ken Anatolia, iti abagatan babaen ti Amianan nga Aprika, ken iti daya babaen ti Lebante. Ti baybay ket sagpaminsan a naipanpanunotan a kas paset ti Taaw, ngem daytoy ket kankanayon a nailaslasin a kas maysa kompleto a nailasin a bagi ti danum.

Ti nagan a Mediteraneo ket naala manipud iti Latin a mediterraneus, a kayatna a sawen ket "akin-uneg a daga" wenno "iti tengnga ti daga" (manipud iti medius, "tengnga" ken terra, "daga"). Daytoy ket sakupenna ti agarup a kalawa ti 2.5 a riwriw km² (965,000 sq mi), ngem ti pannakaikapetna ti Atlantiko (ti Ilet ti Gibraltar) ket 14 km (8.7 mi) laeng a kalawa. Iti oseanograpia, daytoy ket sagpaminsan a tinawtawagan ti Baybay Euraprikano Mediteraneo wenno ti Europeano a Baybay Mediteraneo tapno mailasin daytoy manipud kadagiti sabsabali a lugar ti baybay mediteraneo.Ti Baybay Mediteraneo ket addaani ti natimbeng a kaadalem ti 1,500 m (4,900 ft) ken ti kaadaleman a nairehistro a puntos ket 5,267 m (17,280 ft) iti Calypso Deep idiay Baybay Honiko.

Daytoy idi ket maysa a nangruna a dalan dagiti aglaklako ken agbanbaniaga kadagiti taga-ugma a nangipalubos ti panaglaklako ken pannakisinnukat ti kultura a nagbaetan dagiti mangirugrugi a tattao ti daytoy a rehion. Ti pakasaritaan ti rehion ti Mediteraneo ket naipangpangruna iti pannakaawat kadagiti nagtaudan ken panagrang-ay kadagiti moderno a kagimongan. "Para iti pagkatlo ti globo, ti Baybay Mediteraneo ket kapadpada a ti panagikaykaysa nga elemento ken sentro ti Pakasaritaan ti Lubong."

Gambang

Ti gambang ket ti kimiko nga elemento nga addaan iti simbolo ti Cu (manipud ti Latin: cuprum) ken atomiko anumero iti 29. Daytoy ket mabennat a metal nga addaan iti termal ken elektrikal a konduktibidad. Ti puro a gambang ket naalumaymay ken mabennat; ti nabiit a naisarsarang a rabaw ket agmaris iti nalabbasit-naranghar. Daytoy ket naus-usar a konduktor iti pudot ken elektridad, material iti panagbangon, ken laok dagiti nadumaduma nga aloy ti metal.

Ti metal ken ti aloyna ket naus-usaren kadagiti rinibo a tawtawen. Idi panawen ti Romano, ti gambang ket naminmina idi idiay Cyprus, isu a ti taudan ti nagan ti metal ket ti cyprium (metal ti Cyprus), ken kalpasanna ket naipangyababaan iti cuprum. Dagiti kompuestona ket kadawyan a masarsarakan akas dagiti asin ti gambang(II), a masansan a maammuan kadagiti maris iti asul wenno berde kadagitimineral a kas ti asurita ken turkuesa ken kaaduanen iti pakasaritaan a naus-usar a kas dagiti pigmento. Dagiti arkitektural a nabangon iti gambang ket aglati a mangited iti berde a verdigris (wenno patina).

Ti gambang ket kammasapul iti amin a sibiag nga organismo a kas tugot a is dietario a mineral gapu ta daytoy ket nangruna a konstituente ti kompleks ti ensima ti pagangesan ti Sitokromo c oksidasa. Dagiti kangrunaan a lugar a pakabirukan iti gambang iti tattao ket ti dalem, piskel ken tulang.

Listaan dagiti naturay nga estado

Daytoy ket listaan dagiti naturay nga estado nga agit-ited ti pannakabuklan dagiti estado ti lawlaw ti lubong nga adda dagiti pakaammo ti kasasaad ken pannakabigbig ti pannakaturayda.

Dagytoy a listaan ket adda dagiti 207 a naikabil. Dagiti estado ket nabingbingay nga inus-usar ti dua a pamay-an:

Ti pannakaikameng iti uneg ti Nagkaykaysa a Pagpagilian a sistema ti aray ket bingayenna dagiti estado iti dua a kategoria: dagiti 193 a naikameng nga estado ken maysa nga agpalpaliiw nga estado iti Nagkaykaysa a Pagpagilian, ken dagiti daduma pay a 13 nga estado.

Ti naisuppiatan a pannakaturay nga aray ket bingayenna dagiti estado iti dua a kategoria: dagiti 17 nga estado a ti kinaturayda ket naisuppiatan ken dagiti dadduma pay a 190 nga estado

Listaan dagiti pagilian babaen ti populasion

Daytoy ket maysa a listaan dagiti pagilian babaen ti populasion. Daytoy a listaan ket agiraman kadagiti naturay a pagilian ken dagiti agkamkammatalek a teritorio a naibatay iti ISO a pagalagadan a ISO 3166-1. Naited pay ti porciento, ti populasion ti tunggal maysa a pagilian ket naipadpada ti Populasion iti Lubong, a segun ti United States Census Bureau a pagorasan ti populasion ket 7,591,700,000. Segun ti sabali a bilang babaen dagiti Nagkaykaysa a Pagilian, sumuroken a 7 billion.

Maika-35 a paralelo amianan

Ti maika-35 a paralelo amianan ket ti sirkulo ti latitud a 35 gradgrado iti amianan ti ekuador a plano ti Daga. Daytoy ket ballasiwenna ti Aprika, ti Baybay Mediteraneo, Asia, ti Taaw Pasipiko, Amianan nga Amerika ken ti Taaw Atlantiko.

Idiay Estados Unidos, ti paralelo ket ipalawagna ti akin-abagatan a pagbeddengan ti Tennessee, ken ti pagbeddengan a nagbaetan ti North Carolina ken Georgia.

Iti daytoy a latitud ti init ket makitkita para kadagiti 14 nga oras, 31 a minminuto iti las-ud ti solstisio ti kalgaw ken 9 nga or-oras, 48 a minminuto iti las-ud ti solstisio ti panaglalam-ek.

Nicosia

Ti Nicosia (Griego: Λευκωσία [lefkoˈsi.a]; Turko: Lefkoşa [lefˈkoʃa]; Armenio: Նիկոսիա Nikosia) ket ti kadakkelan a siudad iti isla ti Cyprus. Daytoy ket mabirukan iti tanap ti Mesaoria, kadagiti igid ti karayan Pedieos.

Ti Nicosia ket isu ti kapitolio ken tugaw ti gobierno ti Republika ti Cyprus, ken iti kastoy isu daytoy ti kaadaywan iti abagatan a daya iti amin a kapitolio kadagiti kamemng ti Kappon ti Europa. Daytoy ket agtultuloyen a natagtagitao kadagiti napalabas a 4,500 a tawen ken isun ti kapitolio ti Cyprus manipud idi maika-10 a siglo. Ti Nicosia ket nabingbingay idi iti akin-abagatan a Cyprus ti Gresia ken ti akin-amianan a Cyprus ti Turkia idi 1963, kalpasan dagiti riribok ti komunidad a napasamak iti siudad. Ita nga aldaw, ti akin-amianan a parte ti siudad ket ti kapitolio ti Akin-amianan a Cyprus, ti de facto nga estado a naikeddeng a nasakop a teritorio ti Cyprus babaen ti sangalubongan a komunidad.

Malaksid kadagiti annong iti lehislatibo ken administrtibo, ti Nicosia ket bukod a nakaipundar a kas kapitolio ti pinansia ti isla ken ti nangruna a sentro iti sangalubongan a negosio. Idi 2012, ti Nicosia ket isu idi ti maika-5 a kabaknangan a siudad iti lubong iti relatibo a pigsa iti panaggatang.

Pagsasao a Griego

Ti pagsasao a Griego (Ελληνικά IPA: [eliniˈka] wenno Ελληνική γλώσσα, IPA: [eliniˈci ˈɣlosa]) ket maysa a nawaya a sanga iti Indo Europeano a pamilia ti pagsasao. Patneng iti akin-abagatan a Balkan, isu ti kaduogan a nadokumentuan a pakasaritaan iti ania man nga Indo-Europeano a pagsasao, a naisurat iti naisakop a 34 a siglo. Ti sistema a pannakaisuratna ket ti Alpabeto a Griego iti kaaduan iti pakasaritaanna.

Pagsasao a Turko

Ti Turko (Turko: Türkçe ), maitudo a kas ti Istanbul Turko, ket maysa a pagsasao a maisasao a kas ti patneng a pagsasao babaen ti sumurok a 83 a riwriw a tattao iti dagup iti lubong, a mangaramid iti daytoy ti kaaduan a mangisasao kadagiti Turko a pagsasao. Dagiti mangisasao ket kaaduan a mabirukan idiay Turkia ken Akin-abagatan a Sipre nga addaan ti basbassit a grupo idiay Irak, Gresia, Bulgaria, ti Republika ti Amianan a Macedonia, Kosovo, Albania ken sabsabali pay a paset iti Dumaya a Europa. Ti Turko ket maisasao pay babaen dagiti adu a riwriw a tattao nga imigrante a nagtaud idiay Lumaud a Europa, a naipangpangruna ti Alemania.

Relihion

Ti relihion ket maysa nga urnong dagiti dagiti kutural a sistema, dagiti pammati a sistema, ken dagiti panirigan ti lubong a mangipanggep ti nagtagitaon tiespiritualidad ken, sagpaminsan, kadagiti moralidad. Dua kadagiti relihion ket addaan kadagiti salaysay, dagiti simbolol, dagiti tinawtawid ken sagrado a naipakasaritaan a maipanggepan a mangited ti kayat a sawen ti biag wenno mangipalpalawag ti puonan iti biag wenno ti law-ang. Dagitoy ket mangimaton kadagiti moralidad, etiko, relihioso a linteg wenno ti maysa a kinaykayat a kita ti biag manipud kadagiti kapanunotanda a maipanggep ti kosmos ken katutubo ti tao.

Ti balikas a relihion ket sagpaminsan a maisuksukat iti pammati wenno pammati a sistema, ngem ti relihion ket maigiddiat manipud iti pribado a pammati gapu ta daytoy ket adda ti sosial nga aspetona. Adu kadagiti relihion ket adda kadagiti naurnong a panagkukua, padi, ti maysa a panagipalpalawag a mangbukel ti pannakaikappon wenno pannakaikameng, kadagiti kongregasion iti naisangsangayan a tao, kadawyan a taripnong wenno dagiti serbisio para kadagiti kapanggepan iti panagraem kadagiti dios wenno para iti kararag, dagiti nasantuan a lugar (masna wenno arkitektura), ken/wenno dagiti nasantuan a sinuratan. Ti panaksanay ti relihion ket mabalin a mangiraman pay dagiti sermon, panagirukbab kadagiti araramiden ti maysa a dios wenno dagiti dios, dagiti sakripisio, dagiti piesta, padaya, talimudaw, panakaitapog, dagiti punpon a serbisio, dagiti matrimonia a serbisio, meditasion, musika, arte, sala, dagiti publiko a serbisio, wenno dagiti dadduma pay nga aspeto iti kultura ti tao. Nupay kasta, adda dagiti kas pagarigan ti relihion nga adda bassit wenno awan kadagitoy nga aspeto ti patakder, pammati, wenno panagsanay.

Tengnga a Daya

Ti Tengnga a Daya ket maysa a rehion a mangbukel ti Akinlaud nga Asia ken Akin-abagatan nga Aprika. Daytoy a balikas ket naipanunutan a Eurosentriko ken inususar a kapadpada ti Asideg a Daya, iti kasumbangir iti Adayo a Daya.

Ti pakasaritaan iti Tengnga a Daya ket napetsado manipud idi taga-ugma a panawen, ken ti kadagupan ti pakasaritaanna, ti Tengnga a Daya ket sentro daytoyen kadagiti kangrunaan a pannakibiang iti lubong. Nupay kasta iti kontesto ti taga-ugma a pakasaritaan, ti balikas nga Asideg a Daya ket kadawyan a maus-usar. Ti Tengnga a Daya ket isu pay ti pakasaritaan a naggapuan kadagiti kangrunaaan a relihion a kas ti Hudaismo, Kristianidad, ken Islam. Ti Tengnga a Daya ket sapasap nga addaan iti maysa a namaga ken napudot a klima, nga addaan kadagiti nangruna a karayan a mangit-ited kadagti panagsibog tapno makasuporata iti agrikultura kadagiti limitado a luglugar. Adu kadagiti pagilian a mabirukan iti kalikmutan ti Golpo Persiano ket addaan iti adu a reserba iti krudo a lana. Iti moderno a panawen ti Tengnga a Daya ket agtagtaginayon a maysa a managrikna a rehion ti estratehia, ekonomia, politika, kultura ken relihion. Ti maipadtu nga idadakkel ti panagrangrang-ay ti Tengnga a Daya ket agarup a 4.1% para iti 2010 ken 5.1% idi 2011.

Tokyo

Ti Tokyo (東京, Tōkyō, "Akindaya a Kapitolio") [toːkjoː], Ingles: /ˈtoʊki.oʊ/; opisial a ti Tokyo a Metropolis (東京都, Tōkyō-to), ket maysa kadagiti 47 a prepektura iti Hapon. Ti Tokyo ket isu ti kapitolio iti Hapon, ti sentro iti Kalatakan a Lugar ti Tokyo, ken isu ti kadakkelan a metropolitana a lugar iti lubong. Isu daytoy ti tugae iti gobierno iti Hapon ken ti Imperio a Palasio, ket ti pagtaengan iti Hapon nga Imperio a pamilia. Ti Tokyo ket adda idiay rehion ti Kantō idiay abagatan a daya a bangir iti kangrunaan nga isla iti Honshu ken mairaman ti Is-isla ti Izu ken Is-isla ti Ogasawara. Ti Tokyo a Metropolis ket naporma idi 1943 manipud iti panagtipon iti sigud idi a Prepektura ti Tokyo (東京府, Tōkyō-fu) ken ti siudad iti Tokyo (東京市, Tōkyō-shi).

Turkia

Ti Turkia (Turko: Türkiye), opisial a ti Republika ti Turkia (Türkiye Cumhuriyeti ), ket maysa a pagilian idiay Europa a mabirukan idiay Akinlaud nga Asia (kaaduanna idiay Anatolia a peninsula) ken idiay Daya a Trasia idiay Abagatan a daya nga Europa. Ti Turkia ket nabeddengan babaen dagiti walo a pagilian: Bulgaria iti amianan a laud; Gresia iti laud; Georgia iti amianan a daya; Armenia, Azerbaijan (ti exclave iti Nakhchivan) ken Iran iti daya; ken Irak ken Siria iti abagatan a daya. Ti Baybay Mediteraneo ken Cyprus ket addada iti abagatan; ti Baybay Eheo ket adda iti laud; ken ti Baybay Nangisit ket adda iti amianan. Ti Baybay iti Marmara, ti Bosporo ken ti Dardanelo (a dagitoy ket buklenda dagiti Nailet a baybay ti Turko) ket ilasinna ti nagbeddengan a nagbaetan ti Daya a Trasia ken Anatolia; ilasinna pay ti Europa ken Asia.Ti Turkia ket maysa kadagiti innem a nawaya a Turko nga estado. Ti kaaduan iti populasion kadagitoy ket Muslim. Ti opisial a pagsasao iti daytoy a pagilian ket ti Turko, a ti Kurdo ken Zazaki ket maisasao dagitoy babaen dagiti Kurdo ken Zaza, a mangbukel ti 18% iti populasion.Dagiti Oghuz a Turko ket nangrugrugida a mapmapan iti lugar a makunkuna tattan a ti Turkia (naala manipud iti Mediebal a Latin Turchia, i.e. "Daga dagiti Turko") idi maika-11 a siglo. Daytoy ket pimmardas babaen ti panagabak dagiti Seljuk kadagiti Bisantino idiay Gubat iti Manzikert. Adda dagiti bassit a beyliks ken ti Seljuk a Sultanato iti Rûm a nagturay ti Anatolia aginggana ti Mongol a panagraut. Idi rugi ti maika-13 a siglo, ti Otomano a beylik ket pinagtitiponda ti Anatolia ket nagaramidda iti imperio a gumay-at iti kaaduan iti Abagatan a daya iti Europa, Lumaud nga Asia ken Amianan nga Aprika. Kalpasan ti panagrebba ti sumaganad a panakaabak ti Imperio nga Otomano idi Umuna a Sangalubongan a Gubat, adda dagiti pasetna a sinakupan babaen ti nangabak a Kumaduaan. Adda maysa a grupo dagiti ubbing a militar nga opisial, nga indauloan babaen ni Mustafa Kemal Atatürk ken dagiti kaduana, nagaramidda ti nagballigi a sumupiat kadagiti Kumaduaan; idi 1923, nagipatakder dagitoy ti moderno a Republika iti Turkia a ni Atatürk a kas ti immuna apresidente.

Ti Turkia ket maysa a demokrata, sekular, unitario, batay-linteg a republika nga addaan iti taga-ugma a tinawtawid a kultura. Ti Turkia ket umadadu a naipatipon iti Laud babaen ti panagkameng kadagiti organisasion a kas ti Konsilo iti Europa, NATO, OECD, OSCE ken ti G-20 a dagiti kangrunaan nga ekonomia. Ti Turkia ket nangrugi a nakitulag ti napno a panagkameng iti Kappon ti Europa idi 2005, nga isu ket maysa idin a kumaduaan a kameng iti Europeano a Komunidad ti Ekonomia manipud idi 1963 ken nakadanon ti maysa a tulagan ti kappon ti aduana idi 1995. Ti Turkia ket nagtaraken iti asideg a kultural, politikal, ekonomiko ken industria a panakibiang iti Tengnga a Daya, dagiti Turko nga estado iti Tengnga nga Asia ken dagiti pagilian ti Aprika babaen ti panagkameng kadagiti organisasion a kas ti Turko a Konsilo, Nagsaupan nga Administrasion iti Turko nga Arte ken Kultura, Organisasion iti Islamiko a Panagtitinnulong ken ti Organisasion ti Ekonomiko a Panagtitinnulong.

Ti lokasion ti Turkia iti nagsasabtan ti Europa ken Asia ket mangaramid daytoy a maysa a nagruna a heostratehiko a pagilian. Gapu ti naipangruna a lokasionna, dakkel nga ekonomia ken kabilegan ti militar, ti Turkia ket maysa a nangruna a rehional a bileg.

Dagiti Pagilian:
Listaan dagiti naturay nga estado
Dagiti estado nga addaan iti limitado a pannakabigbig
Dagiti agkamkammatalek ken
dagiti espesial nga administratibo a rehion

Dagiti pagsasao

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.