Sephardi

Sephardi (plural: sephardim) es un termino que refere, in su senso le plus stricte, al judeos cuje lineage es illo del communitate judee medieval de Iberia qui era expulsate ab Espania in 1492 e ab Portugal in 1498 al pena de morte per le ecclesia catholic.

Iste sephardim estableceva un diaspora, particularmente in le varie partes del Imperio Ottoman e alsi in le Paises Basse. Alcunos, le crypto-judeos appellate marranos, ha remanite in Iberia, o in le imperio espaniol in le Americas, e affectava a ser catholic ma secretemente practicava judaismo. Trans le seculos le diaspora sephardi cresceva, includente a Anglaterra (cuje rege ha expulsate le judeos in 1290) comenciante in le 1650s quando judeos era permittite per le governamento del republica revolutionari de Oliver Cromwell e al colonias anglese in America del Nord que ha devenite le SUA. Durante le seculo XX un grande parte del population sephardi ha migrate a Israel.

Le lingua traditional del judeos sephardi, appellate ladino o judeo-espaniol, es un dialecto de espaniol scripte in le alphabeto hebree. Le etymologia del parola es de Sepherad (סְפָרַד), le nomine in hebreo de un loco biblic que era identificate con Espania.

Hodie sephardi es communmente usate in un senso plus late e refere a tote le communitates de judeos qui non es ashkenazi, includente le judeos mizrahi del communitates qui traditionalmente parlava in le lingua arabic, le judeos persian parlante persiano, e alteres qui non usa le version ashkenazi del ritos e traditiones judee.

1900 photo of a Sephardi couple from Sarajevo
Photo de 1900: sposos sephardi de Sarajevo in vestimento traditional

Nota

Amedeo Modigliani

Amedeo Modigliani (Livorno, Toscana, Italia, 12 de julio 1884 – 24 de januario 1920) era un pictor e sculptor judee italian qui viveva e travaliava in Paris, Francia desde 1906.

Ashkenazi

Ashkenazi (frequentemente usate in contrasto a sephardi) se refere al cultura e traditiones del communitates judee descendite del judeos de Europa qui parlava yiddish. Plus de 10 milliones de judeos hodie son ashkenazi , un numero que representa le grande majoritate del population judee mundial, que es circa 15 milliones de personas in total.

In certe casos il ha un differentia inter le formas ashkenazi e sephardi de un ritual. Per exemplo, post le leger public del portion del septimana del Torah in le synagoga cata sabbato, un portion additional del Biblia (seligite de un libro foras del Torah) es alsi legite publicamente; multe septimanas judeos ashkenazi e sephardi lege le mesme portion additional ma alcun septimanas in le calendario hebree le ashkenazis e sephardis ha portiones additional differente.

Un altere exemplo es que in le tradition ashkenazi, le lista de alimentos prohibite pro le duration de pascha, le festa del azymos, include cosas como fabas e ris que son permitite al sephardis.

Iste differentias nonobstante, il non ha differentias de theologia inter le formas ashkenazi e sephardi de judaismo e cata communitate pensa que le forma de observantia del altere es legitime. In le tradition judee, in general un judeo que observa le formas de observantia de su region e move a un region ubi le judeos usa un forma differente debe adoptar le forma del judeos de su nove region.

Baruj Benacerraf

Baruj Benacerraf (1920 - 2011) era un medico venezuelan-statounitese de origine sephardi e un ganiator del Premio Nobel. Su patre ha nate in Morocco e su matre in Algeria.

Ille ha recipite, juncte con Jean Dausset e George D. Snell, le Premio Nobel pro Physiologia o Medicina in 1980 pro lor discopertas relationate con structuras determinate per le genetica in le superfacie del cellulas que regula le reactiones del systema immunologic, specificamente los appellate genes Ir que regula le responsa immunologic contra un determinate antigeno solubile.

In altere parolas, illes monstrava que le responsa immunologic contra un antigeno es distincte pro cata persona e es hereditari secun le leges de Mendel. Tote le individuos pote responder contra un misme antigeno solubile ma cata recognosce distincte determinante antigenos. Iste patron de recognoscimento individual es hereditate del patres.

Bernard-Henri Lévy

Bernard-Henri Lévy

Bernard-Henri Lévy (nate in Béni Saf, Algeria le 5 de novembre 1948) es un scriptor, romancero e philosopho judee francese, qui faceva parte del gruppo appellate le Nove philosophos del 1970s.

Claude Cohen-Tannoudji

Claude Cohen-Tannoudji (nate in Constantine, Algeria le 1 de april 1933) es un physico judee algerian-francese e un ganiator del Premio Nobel.

In 1997 ille, Steven Chu, e William Phillips ha ganiate le Premio Nobel pro Physica "pro le disveloppamento del methodas pro frigidar e trappar atomos usante lumine laser."

Emma Lazarus

Emma Lazarus (nate e morte in New York City, 22 de julio 1849 - 19 de novembre 1887) era un poeta sephardi statounitese. Illa es melio cognoscite pro su sonetto de 1883 The New Collosus (Le Nove Colosso) super le statua gigante Libertate Illuminante le Mundo (melio cognoscite como le "Statua de Libertate"). Le sonetto es inscribite in le base del statua.

Jacques Derrida

Jacques Derrida (El-Bihar, Algeria, 15 de julio 1930 — Paris, 8 de octobre 2004), esseva un philosopho judee francese nascite in Algeria. Ille es considerate un del pensatores e philosophos contemporanee le plus influente. Ille esseva le prime a disveloppar le methodo de pensamento cognite como deconstruction, exponite in le travalio de Martin Heidegger.

James R. Russell

James Robert Russell (nate octobre 1953) es un erudito e professor in le Studios del Medie Est ancian e medieval, in particular Iran e Armenia. Ille publicava extensivemente in jornales e scribeva plure libros.

Ille es le Mashtots Professor de Studios Armenie a Harvard University, e sede in le committee executive del Centro Davis pro Studios Russian e Eurasian.In July, 2016, Russell ha devenite semi-retirate e cambiate su residentia a Fresno, California.

Judaismo

Le judaismo es un religion monotheista del qual deriva le Christianismo e le Islamismo. In 2006, existeva circa 14 million adherentes in le mundo.

Judeo

Judeo es un termino con duo significationes. Le un es un persona que professa le fide del judaismo, o de nascentia (per haber un matre judee) o de conversion al judaismo. Le altere es como designation ethnic e cultural pro personas de descendentia judee, mesmo si illes personalmente non mantene le fide.

Lor condition de minoritate disperse (Diaspora) les ha convertite in victimas del discrimination (antisemitismo).

Grande personages ha essite judeos, como per exemplo Hannah Arendt, Isaac Asimov, Michael Bloomberg, Marc Chagall, Noam Chomsky, Albert Einstein, Gabriel da Costa Fiuza (Uriel Acosta), Sigmund Freud, Allen Ginsberg, Emma Goldman, Rabbi Abraham Joshua Heschel, Rabbi Hillel, Abbot (Abbie) Hoffman, Rabbi Jesus de Nazareth, Allen Konigsberg (Woody Allen), Judith Malina, Groucho Marx e su fratres, Karl Marx, Marilyn Monroe, Rabbi Moshe ben Maimon (Rambam o Maimonides), Philo de Alexandria, Harold Pinter, Natalie Portman, Daniel Radcliffe, Borge Rosenbaum (Victor Borge), Oliver Sacks, Edward Sapir, Paul Simon, Baruch (Benedict) Spinoza, Elizabeth Taylor, Leon Trotsky, Robert Zimmerman (Bob Dylan), Mark Zuckerberg, etc.

Lingua judeo-espaniol

Le judeoespaniol, ladino, o judesmo (in judeoespaniol: djudeo-espanyol, גודיאו־איספאנייול) es un lingua judeo-romanic, varietate de espaniol parlate trans le seculos per le sephardim (hebreo: ספרדים, sephardim), judeos expulsate de Espania in 1492, e migrate super toto in le Imperio Ottoman, Africa Septentrional, Persia, Medie Oriente, e Terra de Palestina.

Quando on parla de ladino, il non es a confonder con le ladin, lingua rhetoromanic parlate sur le Dolomites, in Italia. Le denomination judeoespaniol, ben que magis recente, es le plus utilisate per le parlantes de iste lingua. La majoria de quem hodie vive in le Stato de Israel.

Le lingua es constituite per un varietate de espaniol del seculo XV, con un ingente numero de prestos linguistic ex le hebreo classic e le aramaico babylonese; linguas ancestral usate per tote le judios del mundo pro liturgias, studios, e comunicationes scripte intra illos, non dissimilmente de latino e greco ancian pro le christianos, e le europeos in general.

Mordechai Vanunu

Mordechai Vanunu (nascite le 1954-10-14) es un ex-technico nuclear ab Israel qui exponeva publicamente le possession per Israel de armas nuclear. Quando Israel apprendeva de isto, ille esseva sequestrate per le Mossad, le servicio secrete israeli. Ille recipeva un judicio secrete e un sententia de dece-octo annos in prision. Ille esseva disincarcerate le 21 april, 2004, e ille ancora suffre multe restrictiones de parlar in publico o viagiar.

Alcun gruppos del derectos human vide Vanunu como un prisonero de conscientia, e on sovente le compara al pacifista german Carl von Ossietzky.

Vanunu nasceva in Marrakech, Morocco e emigrava con su familia a Israel in 1963. Depois completar su servicio militar ille deveniva studente in le Universitate del Negev de Ben-Gurion.

Rashi

Rashi es le acronymo in hebreo de רבי שלמה יצחקי (Rabbi Shlomo Yitzhaki), un rabbi e commentator super le scripturas judee qui ha nate e morte in Troyes, Francia (22 de februario 1040 -

13 de julio 1105).

Il es pretendite que su patre era descendite del rege biblic David. Rashi es considerate como le optime e plus grande commentator del Torah e Talmud; un del plus grande poskim, un experto in le lingua hebree e un del plus grande sagios del populo judee.

Rita Levi-Montalcini

Rita Levi-Montalcini (Turin, Italia, le 22 de april 1909 - Roma, Italia, le 30 de decembre 2012) era un medico judee italian, un senator a vita de Italia (2001-2012), e un ganiator del Premio Nobel. In 1986 illa ha ganiate con Stanley Cohen le Premio Nobel pro Physiologia o Medicina pro recerca super le factores de crescimento.

Scripto de Rashi

Le scripto de Rashi es un typo de litteras pro le alef-bet (alphabeto hebree). Illo es nominate pro Shlomo Yitzchaki, un rabbi medieval plus ben cognoscite per le acronymo Rashi qui era le autor de commentarios rabbinic super le Tanakh (biblia judee) e le Talmud (commentarios super le Tanakh), e le scripto es usate primarimente per imprime su commentarios.

Le typo (que non era usate per Rashi mesme) es fundate in un scripto de mano semicursive del communitate sephardi del seculo XV. Illo era prendite como un modello per le prime typographos judee como Abraham Garton e le familia Soncino, e per Daniel Bomberg, un imprimitor christian in Venezia, in su editiones de textos commentari (como le Mikraot Gedolot e le Talmud) in le qual le commentos per Rashi son importante.

Le disveloppamento del typos de litteras pro imprimer es communmemte ancorate in le cultura pre-existente de manuscriptos. In le caso del imprimitores judee, le tradition ashkenazi dominava e litteras quadrate era usate pro biblias e altere obras importante. Textos plus minor, como commentarios de rabbis, era communmente imprimite con un forma semi-cursive que era standardisate como le scripto de Rashi.

Le typo de litteras quadrate era usate pri imprimer Yiddish. Illo era appellate vaybertaytsh, del parolas vayber (feminas) e taytsh (german), proque obras imprimite in iste typo era primarimente intendite pri lectores feminin.

Uriel da Costa

Uriel da Costa o Acosta o d'Acosta (Porto, Portugal, 1585 - Amsterdam, Paises Basse, 1640) era un philosopho judee de nascentia portugese, descendite de judeos de Espania. Ille ha nascite in Porto con le nomine Gabriel da Costa Fiuza in un familia que era judee ma que habeva essite compulsate a convertir a catholicismo sub le menacia del pena de morte per le mandato del rege Manuel I de Portugal.

Uriel ha convencite su familia a retornar a judaismo e ergo era necessari que illes emigra a Amsterdam, ubi ille era perseguite por le authoritates de su communitate judee por causa de su perspectivas philosophic (tal como Benedicto Spinoza) e ha terminate in se suicidar.

In altere linguas

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.