Վերածնունդ

Վերածնունդը կամ Ռընեսանսը (ֆրանսերէն՝ Renaissance, Իտալերէն՝ Rinascimento) Արեւմտեան եւ Կեդրոնական Եւրոպայի երկիրներու մշակութային եւ գաղափարական զարգացման դարաշրջան մըն է, երբ միջնադարեան մշակոյթէն անցում մը կատարուած է նոր ժամանակի մշակոյթին, Իտալիոյ մէջ Ժդ. – Ժզ.դարերուն, իսկ միւս երկիրներուն մէջ՝ Ժե.– Ժզ. դարերուն։

"The School of Athens" by Raffaello Sanzio da Urbino
"Աթէնքի դպրոցը" Ռաֆայէլ

Մշակոյթը

Վերածննդեան մշակոյթի հիմնական գիծերն են աշխարհիկ բնոյթը, հիւմենիզմ- ական աշխարհահայեացքը, հնադարեան մշակութային ժառանգութեան դիմելը, զայն վերածնիլը, որմէ յառաջացած է Վերածնունդանուանումը։ Վերածննդեան մշակոյթի նախակարապետը միջնադարեան քաղաքային մշակոյթն է, որու վերելքը հնադարեան մշակոյթի նկատմամբ հետաքրքրութեան յառաջացնումն է: Եւրոպայի տնտեսապէս առաւել զարգացած երկիրներուն ու շրջաններուն մէջ գործարար աշխոյժ պայմաններուն մէջ կը յառաջանայ գործօն անձնաւորութիւնը, որու դիրքն ու յաջողութիւնները կը պայմանաւորուէին ոչ թէ տոհմական ծագումով, այլ՝ սեփական ձեռներէցութեամբ եւ գիտելիքներով։ Կրօնական բարոյախօսութիւնը եւ միջնադարեան աւանդոյթները մարդոց համար նեղացուցիչ կը դառնան։Նոր աշխարհահայեացքի կրողները կ'ըլլան գրականութեան, բանասիրութեան, իմաստասիրութեան եւ արուեստի ներկայացուցիչները։ Մարդը կը հռչակուի տիեզերքի կեդրոն, բնութեան մաս եւ բնութեան առաւել կատարեալ ստեղծագործութիւն։ Մարդը, անոր ապրումները, ներաշխարհը, երկրային կեանքը կը դառնան Վերածննդեան գրականութեան եւ արուեստի գլխաւոր թեմաները։ Հնադարեան ժառանգութեան եւ մարդկայնական գաղափարներու տարածման մէջ մեծապէս կը նպաստէ տպագրութեան գիւտը (Յովհան Կիւթենպերկ)։ Իտալիոյ մէջ ծնունդ առած Վերածնունդը այդ երկրին մէջ կը ստանայ առաւել դասական տեսք։ Վերածնունդը որպէս ամբողջական դարաշրջան գոյութիւն ունեցած է միայն Իտալիոյ մէջ:

Վերածննդեան կերպարուեստը

Da Vinci Vitruve Luc Viatour
Վիդրուվեան Մարդը Լէօնարտօ տա Վինչի

Վերածննդեան կերպարուեստը առաւել զարգացման եւ կատարելութեան հասած է Իտալիոյ մէջ։ Օգտուելով հնադարեան ժառանգութենէն, յենելով գիտութեան նոր նուաճումներու վրայ՝ այդ ժամանակաշրջանի իտալացի արուեստագէտները կը ձգտէին հարազատօրէն ներկայացնել մարդը եւ շրջակայ իրականութիւնը։ Անոնք արուեստը հարստացուցած են մարդու մարմնի կառուցուածքին ճշմարիտ նկարազարդմամբ, հեռանկարի, լոյս ու ստուերի, ծաւալի, կրճատումներուն եւ այլ հարցերու մշակմամբ եւ կիրառմամբ։ Վերածննդեան արուեստագէտները կրօնական տեսարաններուն հաղորդած են երկրային բովանդակութիւն։ Արուեստի գլխաւոր հերոսը դարձած է մարդը։

Երաժշտութիւն

Concert by Lorenzo Costa
Համերգ Լորենցօ ՔոսթաՎերածննդեան շրջանի նկար

Վերածննդեան շրջանի մասնագիտացած երաժշտութիւնը կրած է ժողովրդական ազդեցութիւն, ներթափանցած է հիւմենիստական աշխարհընկալումով, որ նախ դրսեւորուած է յառաջադիմական Art nova (Նորարուեստ) ուղղութեան ներկայացուցիչներու ստեղծագործութիւններուն մէջ (Ժդ. դար, Իտալիա)։ Հոմոֆոն՝ հարմոնիք երաժշտութեան ձեւաւորումէն ետք, զարգացած են մենակատարային, ձայնաւոր (Ոքալ ) նուագակցութեամբ եւ գործիքային կտորներով օփերան, քոնտատը եւ օրատորիան։Ի յայտ եկած են աշխարհիկ երաժշտարուեստի բազմազան ժանրեր, որոնցմէ են՝ ֆրոտտոլան եւ վելլանելլան ՍպանիաՍպանիոյ մէջ, պալլատը ԱնգլիաԱնգլիոյ, մատրիգալը ԻտալիաԻտալիոյ մէջ։ Վերածննդեան դարաշրջանին կազմաւորուած են երաժշտական նոր ժանրեր, յառաջացած են լյուտնիոյ, երգեհոնի, վյորչինելիի նուագի ազգային դպրոցները։ Զարգացած է կատարողական արուեստը, կատարելագործուած է ջութակը եւ անոր ընտանիքի գործիքները։ Ստեղծուած է երաժշտական յատուկ գրականութիւն։ Իտալիոյ մէջ Ժե. դարու վերջին ստեղծուած է նօթագրութիւնը։

Ճարտարապետութիւնը

Duomo Firenze
Սանթա Մարիա տել Ֆիօրէ, Ֆլորենցիա

Վերածննդեան ճարտարապետութիւնը դիմած է հնադարեան յունա-հռովմէական շինարարական արուեստի գեղագիտական սկզբունքներուն, հնարքներուն եւ ձեւերուն։ Անոր մէջ առաջնակարգ տեղ գրաւած են աշխարհիկ կառոյցները՝ հասարակական շէնքերը, պալատները, քաղաքի տուները։ Ժե. դարուն Իտալիոյ երկնակամարին վրայ կը փայլի հանճարներու իսկական համաստեղութիււն։ Լէօնարտօ տա Վինչի, Մայքըլ Անճելօ, Ռաֆայէլ Սանտի, Տիցիան, եւ այլ երեւելի գեղանկարիչներ, քանդակագործներ ու ճարտարապետներ, որոնք իրենց հանճարի քուրային մէջ կը ձուլեն Իտալիոյ «Ոսկեդարը»։ Այդ Վերածնունդն էր, երկար ու տանջալից մղձաւանջէն արթնցած ու վերստին իրենց զիրենք գտած ուժեղ, կենսախինդ մարդոց դարաշրջանը. ամրակուռ, հուժկու, արիասիրտ մարդոց հերոսներու դարաշրջանը, որոնք կարծես իջած էին յունական արձաններու պատուանդաններէն եւ պատրաստ էին ամէն տեսակի քաջագործութիւններու։Բայց վարուելակերպը աւելի վայելչագեղ դարձած էր, ճաշակները՝ աւելի նուրբ, կեցուածքներն ու դէմքերը կ'արտայայտէին մեծ կամք ու եռանդ։ Այդ աշխարհը ճանչնալու եւ հասկնալու ծարաւի, ստեղծագործելու բուռն կիրքով լեցուն մարդոց, մեծ արուեստի, մեծ յայտնագործութիւններու դարաշրջանն էր։ Այդ այն ժամանակն էր, երբ Ֆ. Էնկլսի բառերով ՝ «…հիացած Արեւմուտքի առջեւ կանգնեցաւ նոր աշխարհը՝ յունական հնադարը…», որու արուեստը օրինակ հանդիսացաւ Վերածննդեան արուեստին համար եւ Վերածննդեան մեծերը հնադարեան կոթողներու օրինակով ստեղծեցին գլուխ գործոցներ, որոնք մինչեւ օրս ալ հիացում ու զարմանք կը պատճառեն դիտողին։ Ասիկա այն ժամանակն է, երբ Ֆլորենցի կը հաւակնէր երկրորդ Աթենք մը ունենալ իսկ Լորենցօ Մետիչին աչքին առջեւ ունէր Պերիկլեսը, իսկ Մայքըլ Անճելօն՝ Ֆիտիասի սխրանքը։ Անշուշտ, բոլորս գիտենք Մայքըլ Անճելոյի վեհաշունչ Դաւիթը, Լէօնարտօ տա Վինչիի գեղեցկուհի ՄոնաԼիզան, Ռաֆայէլի՝ վճիտ հայեացքով Սիքստինեան տիրամայրը, Ջորջոնէի հիասքանչ Հուտիթիը… նուրբ ու գեղեցիկ կանացի կիսադէմքեր, գեղադէմ, քաջարի պատանիներ, որոնք ուժ ու բերկրութիւն կը մարմնաւորեն, նկարներու յուզախռով բազմութիւն, բարձրացող ձեռքեր … Եւ այդ ամէնը միայն խանդաղատանք կը յառաջացնեն։ Ամէն ինչ պարզ է, իրական, ակնահաճոյ ու սրտի մօտիկ եւ կը հետապնդէ որոշակի նպատակ։ Ժե. դարը Իտալիոյ համար դժուար ժամանակաշրջան էր, Փորթուկալի, Հոլանտայի, Սպանիոյ հետ մրցակցութիւնը, Եւրոպայի հիւսիսէն անընդհատ յարձակումները լուրջ վտանգի առջեւ դրած էին երկիրը։ Այդ բոլորին վրայ աւելցնելով նաեւ ներքին երկպառակութիւնները, սկիզբ առնող դասակարգային պայքարը, խռովութիւնները, արիւնալի ընդհարումները, թշնամութիւնները, երբ միայն ուժով ու ճարպիկութեամբ հնարաւոր էր գոյութիւն պահպանել։ Ամրակազմ, ուժեղ, զէնք բանեցնելու մէջ վարժ, կոփուած ըլալը գոյութեան պայման էր, ու ոչ միայն անձնական կեանքի, այլեւ՝ հարազատներու։ Այդպիսի մարդիկ հարկաւոր էին նաեւ երկրին, որ ճակատագրական օրեր կ'ապրէր։ Հիւսիսէն չդադրող յարձակումներն ու ոտնձգութիւնները, տարբեր կուսակցութիւններու խմբաւորումներու գժտութիւնները չէին կրնար չյուզել Իտալիոյ մեծ մարդիկը։ Դաւիթի պէս պիտի ըլլար հայրենիքի զինուորն ու քաղաքացին, այդպէս ուժեղ, մոլեգին ու ահարկու։ Ահա թէ ինչու անոնք իրենց հայեացքները կը սեւեռեն գեղեցիկ, առողջ, գործունակ, հուժկու եւ քաջարի կերպարներու վրայ, փորձելով տեսնել նաեւ անոնց յոյզերն ու կիրքերը։ Ահա թէ ուրկէ կու գար աշխարհի նկատմամբ հետաքրքրութիւն, ինչ որ Վերածննդեան դարաշրջանի մարդուն համար օրինակ կը ծառայէր հերոսներուն սխրանքները։ Ահա թէ ինչպէս կը հաստատուի գեղեցիկի տիրապետութիւնը։ Առողջ եւ գեղեցիկ մարմին եւ առողջ ու գեղեցիկ հոգի։ Այդպէս է հրաշագեղ Ջոկոնտան իր առեղծուածային ժպիտով, որ նոյնքան իրական է, որքան բնորդուհին։ Ատիկա աշխարհիկ առաջին դիմանկարն էր, որմով համաշխարհային գեղանկարչութեան մէջ հիմքը կը դրուի նոր ժանրի մը։ Ջորջօ Վազարին իր «Ամէնէն նշանաւոր գեղանկարիչներուն, քանդակագործներուն եւ ճարտարապետներուն վարքագրութեան» մէջ այսպիսի տողեր գրած է մեծ քանդակագործին մասին. «… որ ընդունակ էր բացարձակապէս բոլոր արուեստներուն մէջ ու փափաքած արհեստին մէջ միայն իր ստեղծագործութեամբ ցոյց տալ, թէ որքան կատարեալ կրնային ըլլալ նկարչութիւնը գիծերով եւ ուրուագիծերով, լոյսով ու ստուերով արտայայտչականութիւն հաղորդելով առարկաներուն, ճշգրիտ դատողութեամբ քանդակներ կերտելով եւ կառուցելով յարմարաւէտ, հաստատուն, համաչափ, ճարտարապետական զանազան զարդարանքներով հարուստ շէնքեր»։ Իսկ ազատամիտ իմաստուն Լէօնարտօ տա Վինչին, երկնային բարձունքներու եւ երկրային հովիտներու տիրակալ Ռաֆայէլը, ինքնաբուխ ու զօրաւոր միւս հանճարները կը փնտռեն ու գտնեն նոր մարդը, որ կը սիրէ կեանքը, լի է կեանքով եւ կ'ապրի գեղեցիկի թագաւորութեան մէջ, ուր ամէն ինչ ներդաշնակ է անոր արտաքին ու ներքին նկարագիրին։ Այսպէս է իտալական Վերածնունդը, որ Էնկելսի բնորոշմամբ «… մարդկութեան կողմէն մինչեւ այդ ապրած մեծագոյն յառաջադիմական յեղաշրջումն էր, դարաշրջան մը, որ տիտաններու կարիք կը զգացնէր եւ տիտաններ կը ծնէր՝ միտքի, տենչի ուժով…»։ « Վերածնունդը տեղի ունեցած է Իտալիոյ մէջ։

Փիլիսոփայութեան հիմնական ուղղութիւններ

Վերածննդեան մեծ ձեռքբերումներէն մէկն այն է, որ ուժեղ հարուած կը հասցնէ միջնադարեան մտածելակերպին, կրօնա-միստիկական գաղափարախօսութեան եւ նոր, աշխարհիկ մտածողութեան հիմը կը դնէ, որ պիտի փոխարինէր միջնադարեան կրօնա-միստիկական աշխարհայեցողութեան։ Այդ հողին վրայ կը յառաջանայ իրապաշտութիւնը, որ նոր շրջանի մեծագոյն նուաճումն էր։ Իրապաշտութիւնը, իբրեւ աշխարհաճանաչման, իրականութեան իւրացման իւրայատուկ մեթոտ, յառաջացած է գեղարուեստական մտածողութեան զարգացման բարձրաստիճանին, երբ յաղթահարած էր ոչ միայն հին աշխարհէն բանական մտածողութեան, այլեւ՝ քրիստոնէական միջնադարու կրօնա-միստիկական աշխարհայեցողութեան։

Վերածննդեան դարաշրջանի իրապաշտութիւնը քննադատական իրապաշտութիւն էր. ճշմարտացիութեան սկզբունքը գիտակցուած կերպով կ'օգտագործուէր տիրող կարգի ախտերը ցուցադրելու եւ դատապարտելու նպատակով։ Իրապաշտութիւնը տարբեր ժամանակներու մէջ տարբեր բովանդակութիւն ունեցած է։ Վերածննդեան իրապաշտութեան ճշմարտութեան օրէնքը երկու իմաստ ունէր։ Մէկ կողմէն՝ ճշմարտացիօրէն կը նկարագրուէր աւատատիրական հասարակութեան կեանքը, որպէս չարիքի աղբիւր, որ իրականի արտացոլումն էր։ Կար նաեւ բարձր ճշմարտութիւն՝ բանական ճշմարտութիւնը, որ թէեւ իրական չէր, իրականութեան մէջ գոյութիււն չունէր, բայց պէտք էր ձգտէր, պայքարէր, որ գոյութիւն ունենար, իրականանար։ Մեկնելով այդ երկրորդ, բարձր կարգի ճշմարտութենէն՝ անոնք կը մարմանաւորէին իրենց իտէալական պատկերացումները ապագայ բանական ցանկալի կեանքի մասին, որ գեղեցիկ էր եւ հմայիչ։ Վերածննդեան իրապաշտ այս բնորոշ գիծը հետագային կ'անցնի լուսաւոր դարաշրջանի իրապաշտութեան։

Վերածննդեան դարաշրջանի փիլիսոփայութեան յաջորդ ուղղութիւնը հիւմենիզմն էր, որ սկզբնաւորուելով եւ զարգանալով Իտալիոյ Ժդ. – Ժե.-րդ դարերուն, այնուհետեւ լայն տարածում կը գտնէ եւրոպական միւս երկիրներուն մէջ։ Այս ուղղութիւնը կը կոչուի հիւմենիստական, որովհետեւ անոր ներկայացուցիչները մարդը կը համարէին աշխարհընկալման կեդրոն եւ կ'ապացուցէին, որ մարդը կրնայ անսահմանափակ կատարելագործուիլ եւ իր ուժերով կերտել իր երջանկութիւնը։

Մարդ անհատը, ըստ անոնց սկիզբէն ազատ է , որ օժտուած է հսկայական ստեղծագործական կարողականութեամբ եւ իրաւունք ունի ինքնահաստատման։

Հիւմենիստները առաջիններէն էին, որոնք կը զգան միջնադարու մայրամուտը եւ վաղ դրամատիրական յարաբերութիւններուն յառաջանալը։ Անոնք կը սկսին պսյքարիլ հոգեւոր-կաթոլիկ կրօնական փիլիսոփայութեան դէմ, ինչպէս նաեւ կը զբաղին աւատատիրական քաղաքա-իրաւական կարգերու քննադատութեամբ։ Հիւմենիստները կը շեշտեն մարդու ընկերաբանական աշխոյժութիւնը, պետական-հասարակական գործին մէջ իւրաքանչիւր քաղաքացիի մասնակցութեան գաղափարը։ Անոնք կը պաշտպանեն այն միտքը, որ մարդը պէտք է կարենայ սեփական բարիքը եւ շահը ներդաշնակօրէն զուգակցել հասարակական բարիքին եւ շահին հետ։

Վերածննդեան դարաշրջանին տեղի ունեցած սոցիալ-տնտեսական մշակութային փոփոխութիւնները իրենց ազդեցութիւնը կը ձգեն նաեւ կրօնական կեանքի վրայ։ Սկիզբ կ'առնէ կրօնական հզօր շարժում մը, որ յայտնի է Ռեֆորմացիա (բարենորոգութիւն) անուամբ։ Ատիկա կրօնական յեղափոխութիւն էր ուղղուած՝ Հռոմի կաթոլիկ եկեղեցւոյ դէմ։ Ռեֆորմացիայի գաղափարախօսութիւնը կը մշակեն Մարթին Լուտըրը եւ ԺանԿալվինը։ Լուտըրի եւ Կալվինի վարդապետութեան հիմքին մէջ ինկած է այն միտքը, որ մարդը փրկութեան կրնայ հասնիլ միայն հաւատքի միջոցով։ Բարի գործերը սոսկ հաւատքի պտուղներն են։ Լուտըր բանականութիւնը կը համարէ հաւատքի ճանապարհին կանգնած գլխաւոր խոչընդոտ։ Քանի որ բանականութիւնը անզօր է ճանչնալու զԱստծուած, ուստի հաւատացեալին համար ոչ մէկ արժէք ունի բանական աստուածաբանութիւնը կամ դպրական փիլիսոփայութիւնը։

Վերածննդեան ժամանակաշրջանի բնորոշ գիծերէն մէկն ալ բնափիլիսոփայական միտքի զարգացումն է, որ կը ծաւալի բնական գիտութիւններու յայտնագործութեան հիման վրայ։ Այդ դարաշրջանին ստեղծուած ժամանակակից անգլիական գիտութիւնները՝ բնագիտութիւն եւ մեքենագիտութիւն, նոր հիմքերու վրայ կը դրուի փիլիսոփայութեան պատմութիւնը։ Նոր ժամանակի անգլիական առաջին մեծ փիլիսոփան Ֆրանսիս Պէքօնն էր, որ բարձր կը դասէր գիտութեան նշանակութիւնը։ Գիտութիւնը ուժ է, ուժը՝ գիտութիւն։ Որպէսզի մարդ կարողանայ ճանչնալ իր կարողութիւնները, կոչումը, հնարաւորութիւնները, պէտք է բանականութiւնն ազատագրել միջնադարեան մտածողութեան կապանքներէն։ Միայն իրականգիտութիւնը կրնայ ցոյց տալ ճանապարհը։ Այդ պարագային մարդ կրնայ տնօրինել իր բախտը։ Պէքոյի գրիչին կը պատկանին «Նոր Ատլանտիտա» եթովպիական վէպը, ուր կը փառաբանուի գիտութեան ուժն ու ծաղկումը։

Անգլիական Վերածնունդը սկիզբէն կ'ընդունի հիւմենիստական ազատատիրական ուղղութիւնը։ Հիւմենիզմի՝ Վերածննդեան դարաշրջանի գիտական ուղղութեան, միջնադարեան կրօնական հաւատալիքները խզած առաջին մեծ ներկայացուցիչը՝ Թովմաս Մորը, հանդէս կու գայ ոչ միայն համամարդկային իտէալներով, այլեւ որպէս համայնավարական գաղափարներու դրօշակակիր։ Ան վեր կ'առնէ այն ամէնը ինչը որ դեռ պահպանուած էր միջնադարու հասարակական կեանքի աւանդութիւններուն մէջ, վաղ քրիստոնէական գաղափարներումն մէջ, հնադարեան աղբիւրներուն մէջ՝ հանրային սեփականութեան համընդհանուր աշխատանքի, հաւասարութեան, արդարութեան քանի մը սկզբունքներ եւ Նոր ժամանակաշրջան կը փոխանցէ բարեփոխուած տեսքով։ Մոր կ'ազատէ ունեցուածքի ընդհանրութիւնը դասակարգային սահմանափակումներէն, ձրիակերութենէն, կրօնական ճգնաւորական, հայրենաբաղձութեան գոյներէն։

Ընկերաբանութիւնը բանապաշտական հիմքին վրայ դնելով, կը փոխանցէ զայն հետագայ սերունդներուն։ Վարդապետութիւնը անոր խորթ է, ան կը յենի գիտակցութեան վրայ, անոր հասարակական-քաղաքական դատողութիւններու հիմքին վրայ ինկած է յարաբերութիւնները մարդոց միջեւ, այլ ոչ թէ՝ մարդու եւ Աստուծոյ միջեւ։ Անոր մեծ գործը կը կոչուի «Ոսկեգիրք» նոյնքան հաճելի, որքան եւ օգտակար՝ պետութեան լաւագոյն կազմակերպման եւ նոր կղզիի՝ Եթովպիոյ մասին։ Անիկա եթովպիական ընկերվարութեան առաջին մեծ արտայայտութիւններէն մէկն է։ «Եթովպիա»-ն յունարէն բառ է, որ կը նշանակէ երկիր, վայր, որ չկայ։ Թովմաս Մոր պարզ կը գիտակցի, որ ատիկա իրական աշխարհ չէ, այլ կը նկարագրէ ոչ թէ իրականը, այլ ցանկալին։ Բայց ատիկա այն աշխարհն է, որ Թովմաս Մոր կը հակադրէր ժամանակակից հասարակութեան եւ կը համարէր իտէալական ապրելաձեւ, դէպի ուր պէտք է երթայ մարդկութիւնը։

Մորի «Ուտոպիան» կը ներկայանայ որպէս Վերածննդեան ծնունդ, հիւմենիզմի զաւակ, ընթանալով դէպի նպատակաուղղուած ապագայ։ Այն, որ «Եութոփիզմ»ը յայտնուած է Անգլիոյ մէջ Ժզ. Դարու սկիզբը պատահականութիւն չէր։ Թովմաս Մորի գիրքը երեւակայութեան խաղ չէ, այն իւրայատուկ, թէեւ բացառիկ մտահայեցողական խնդիրներու լուծումն է, որ կը յուզէ իր ժամանակակիցները։ Մոր ապրած է դրամատիրական ծննդեան շրջանին, որու պատմութիւնը գրուած է հուրով եւ սուրով, ցնցող դարաշրջանը, երբ մարդկային հսկայական զանգուածներ բռնութեամբ դուրս կը մղուէին հողէն եւ կը զրկուէին ապրուստի միջոցներէն, անօթութեան մատնուած։ Եւ այդ ժամանակ էր, որ հակառակ փողի իշխանութեան աճման Մոր կը յայտարարէ, որ միայն սեփական ունեցուածքէն հրաժարիլը կ'ապահովէ ընկերվարական ներդաշնակութիւն։

Մոր եղած է ոչ միայն Նոր ժամանակաշրջանի եթովպիական - սոցիալիստական դպրոցի, այլեւ՝ անոր ազատական ուղղութեան հիմնադիրը։ Ան հասկացած է, որ ընկերվարութիւնը ոչ միայն որպէս հասարակ, նպատակայարմար, արդար հասարակարգ է, բայց եւ միջոց լուծելու ընկերվարական տարաձայնութիւնները, վերացնելու անհաւասարութիւնն ու շահագործումը։ Մոր կառուցած է իւթոպիստներու քաղաքական համակարգը յենելով ազատութեան, հաւասարութեան, յարգանքի սկզբունքներու վրայ, ինչպէս որ կարելի էր հասկանալ իր հին ժամանակաշրջաններուն։ Մոր ոչ մէկ ձեւով յետադիմական չէ եղած, ան յետադարձ հայեացք չէ ունեցած, այլ նայած է դէպի ապագան։

Վերածննդեան մշակուած փիլիսոփայութեան ամբողջական ներկայացումը մարդուև բնութեան անխախտ միասնութիւնն է։ Երկրի եւ տիեզերքի անսահմանութիւնը չեն սպառիր պատմական այն ձեւով, որմով մարմնաւորուած է Ժե -Ժէ դարերու մտածողներու աշխատութիւններուն մէջ։ Անոնց առաջադրուած լուծումները կը պատկանին պատմութեան, իսկ վեր առնուած խնդիրները կ'արծարծուին ապագային եւ պատահական չէ, որ Վերածննդեան փիլիսոփայական գաղափարը նոր «Տիեզերական երազներուն մէջ», Ա. Լ. Չիժովի «Հելիոկենսաբանութեան» մէջ։ Մեր ժամանակին համար եւ ոչ մէկ ձեւով կարելի չէ սպառած համարել Վերածննդեան մարդասիրութեան բարոյական ժառանգութիւնը. մարդկային արժանապատուութեան եւ մարդկային ազատութեան խնդիրները։ Անիկա չի սահմանափակուիր մարդաբանութեան եւ մտածելակերպի միայն տեսական ժառանգութեամբ։

Մարդկութեան փիլիսոփայական մշակոյթի աւանդը մարդկային անհատականութեան հարստութիւնն է՝ ի դէմս Վերածննդեան փիլիսոփաներու, ինչպիսիք են Պիքօն եւ Լէօնարտօն, Մոր եւ Մոնթէն, Պրունոն եւ Քամպանելան, որոնք կը մարմանաւորեն ամբողջական ու կատարեալ մարդու մարդասիրական իտէալը, փիլիսոփայի անձին միասնութիւնը եւ անոր կեանքի ուղին, միտքերն ու գործողութիւնները, խօսքերն ու գործերը։

Մարդը որպէս աշխարհընկալման կեդրոն

Վերածննդեան դարաշրջանի մեծագոյն նուաճումն այն է, որ առաջին անգամ կը բացայայտէ եւ լոյս աշխարհ կը հանէ մարդը՝ իր ամբողջ էութեամբ։ Սկիզբէն եւ այդ ժամանակաշրջանը ուժեղ կերպով կը զարգացնէ անհատականութիւնը, յետոյ մարդու մէջ կ'արթնցնէ ծայրահեղ ջանասիրութիւն եւ բազմակողմանի իմացութիւն։ Անհատականութեան զարգացումը էապէս կապուած էր ինքնաճանաչման, ինչպէս նաեւ ուրիշներու ճանաչման հետ։ Առաջին անգամ մարդը կը դիտուի որպէս ինքնուրոյն արժէք, կը դառնայ հասարակութեան չափանիշ։

William Blake- Antaeus Setting Down Dante and Vergil-1826
Աստուածային կատակերգութիւն

Վերածննդեան դարաշրջանը կը խորտակէ միջնադարեան բարոյականութեան հիմքերը,կը յառաջացնէ այն գաղափարը, թէ արդեօ՞ք երջանկութիւնն այս աշխարհի մէջ պէտք է որոնել, ա՞յս կեանքին մէջ պէտք է դրախտը ստեղծել։ Երկնային յաւիտենական փառքը կը կորսնցնէ իր վարկը. քրիստոնէական կրօնը խնամքով, ամենայն մանրամասնութեամբ մշակած էր մէկ վարդապետութիւն, որ խստօրէն կը պահանջէր՝ հրաժարիլ երկրային վայելքներէն, աչքերը փակել սիրոյ, բնութեան գեղեցկութիւններու հանդէպ, հեռու մնալ ամէն տեսակ գայթակղութիւններէն։ Չկար ազատամիտ, ինքնուրոյն կարծիք, սեփական կամք։ Ամէն ինչ կ'ենթարկուէր Աստուծոյ կամքին. վերուստ սահմանուած նախախնամութիւնը ամէն ինչ կը տնօրինէ, մարդու ճակատագիրը կանխորոշուած է . ինչպէս որ Աստուած սահմանած է, այնպէս պէտք է ընել, ուրեմն՝ «հնազանդէ՛, համակերպուէ՛ բախտիդ, հլու կատարէ՛ սրբազան պատգամները»։ Այդ մտածելակերպն էր որ կը տիրէր միջնադարուն, իսկ ատիկա այն դարաշրջանն էր, երբ հին աւատական կարգը տեղի կու տար նոր ուժերուն։ Իտալիոյ մէջ, Վերածննդեան դարաշրջանին տարբեր դասակարգերու ծագման տարբերակումը կորսնցուցած է իր նշանակութիւնը։ Ի հարկ է, այդ բոլորին կը նպաստէ այն, որ առաջին անգամ կը բացայայտուի մարդը՝ իր մարդկային ողջ էութեամբ։ Մարդկութեան տրամաբանական հասկացողութիւնը գոյություն ունէր միջնադարուն, սակայն Վերածնունդը առաւել եւս կը բացայայտէ զայն։ Վերածնունդը եւրոպական մարդկայնապաշտութեան (հիւմենիստական) շարժման առաջին մեծ փուլն է, որ գաղափարապէս կը նախապատրաստէ Ժը. դարու լուսաւորական շարժումը։

Եւրոպական մարդկայնապաշտութեան (հիւմենիզմի)՝ որպէս փիլիսոփայական շարժման կրողի, հետագայ ճակատագիրը դարաշրջանի հոգեւոր կեանքին կապուած էր մարդու խոր հասկացողութեան եւ անոր կապը շրջապատող աշխարհին հետ։ Հիւմենիստական մտածողութեան յառաջընթացը կը կատարուէր անկախ «դասական հնութեան վերածննդեան» անմիջական կապէն։ Այս դարաշրջանին կը փոխուի մարդու խնդրիներու նկատմամբ մօտեցումը։ Անոր հիմքին մէջ դրուած է անհատականութեան խոր հոգեբանական վերլուծութիւնը եւ մեծ ուշադրութեան կ'արժանանայ մարդու ներաշխարհը։ Մարդը այժմ չէր դիտուեր որպէս տիեզերական գլխաւոր, կեդրոնական առարկայ, այլ բնութեան կենդանի էակ՝ ոչ բարձր, ոչ ցած միւսներէն։ Ասիկա նոր մօտեցում էր։ Առաջին անգամ ըլլալով կը տեսնենք մարդը, որ կ'ապրի իր տրամաբանութեամբ, կը գործէ բանականութեամբ, կը հաւատայ իր ուժերուն, կը գիտակցի, որ իրաւունք ունի պահանջելու, որ հաշուետուութեան նստին իրեն հետ, յարգեն իր իրաւունքները։

Նոր հիւմենիստական ուսուցման բնորոշ գիծը ինչպէս քրիստոնէական, այնպէս ալ մարդակեդրոնացման յաղթահարումն էր։ Մարդը կը վերադառնայ բնութեան աշխարհայեացքի կեդրոն, թէ՛ աստուածաբանական եւ թէ՛ հիւմենիստական իմաստով։

Հիւմենիստական մարդաբանութեան խնդիրները կը քննարկուին ֆրանսացի մտածող՝ Միշել տը Մոնթենի, «Փորձեր» աշխատութեան մէջ։ Մոնթեն կը ստեղծէ իր իւրօրինակ, սակայն ոչ համակարգուած ուսուցումը մարդու եւ աշխարհի մասին, որ իր ուրոյն տեղը կը զբաղեցնէ ոչ միայն համաշխարհային գրականութեան, այլեւ Վերածննդեան դարաշրջանի փիլիսոփայական միտքին մէջ։ «Փորձեր»-ուն մէջ, խօսքը կ'ուղղուէր սովորական մարդուն։ Մարդու անհատականութեան եւ անոր ներաշխարհին նկատմամբ հետաքրքրութիւնը ոչ միայն կը յայտարարուի, այլ կ'իրագործուի իր ամբողջ խորութեամբ։

Մոնթենի մարդաբանութեան մէջ մարդը կը մաքրագործուի Աստուծոյ կողմէ նախասահմանուած գերբնական արժէքներէն եւ կը վերադառնայ բնութեան տարրերուն, որպէս անոր պտուղներէն մէկը, զայն մասերու բաժնելով։ Միայն երեւակայութեան միջոցով մարդը ինքզինք կը հաւասարեցնէ Աստուծոյ, ինքնիրեն կը վերագրէ աստուածային յատկութիւններ, ինքզինք կ'առանձնացնէ բազմաթիւ այլ էակներէն։ Մարդու իսկական արժանապատուութիւնը բնականէն մինչեւ աստուածայինի բարձրացումը չէ, այլ գիտակցումը, որ կը համարուի վսեմ, յաւերժ, շարունակական, փոխուող բնութեան մէկ մասը։

Մոնթենի փիլիսոփայութեան մէջ մարդու ազատութիւնը կ'իրականացուի միայն այն պարագային, երբ ան կ'ընդունի բնութեան օրէնքները՝ ապրելով եւ գործելով անոնց համաձայն։ Ան կը ժխտէ Աստուծոյ կապը մարդոց գործերուն եւ արարքներուն հետ։

Dante Doré
Տանթէ Ալիկերի

Վերածննդեան դարաշրջանի փիլիսոփայական մշակոյթի ակունքներուն մէջ կանգնած է Ալիկերին. Միջնադարու վերջին բանաստեղծը եւ միաժամանակ նոր ժամանակաշրջանի առաջին բանաստեղծը։ Իր ստեղծագործութիւններուն մէջ Տանթէ նոր խօսք ու նոր մտածողութիւն կը բերէ։ Միաժամանակ Տանթէ կը մշակէ նոր բարոյագիտական չափանիշ մը, որու համաձայն ազնուութիւնը կ'որոշուի անձնական արժանիքներով եւ ոչ թէ ծագումով, տիտղոսով կամ դիրքով. մարդու ազնուութիւնը իր արարքներուն մէջ է, որմով կրնայ նմանիլ Արարիչին։ Մարդու բնութիւնը այնքան բարձր է, որ եթէ մարդու էութիւնը բնորոշող բնական եւ հոգեւոր պատճառները փոխադարձ համաձայնութեան գան, կը մարմնաւորուէր, ինչպէս երկրորդ աստուած։ Ըստ Տանթէի օգտուելով իրեն տրուած ազատութենէն, մարդը կրնայ հասնիլ երկրային սխրագործութեան, կատարել իր երկրային առաքելութիւնը։

Մարդու մասին Տանթէի ուսուցումը իր արտայայտութիւնը կը գտնէ ոչ միայն իր փիլիսոփայութեան տեսական ձեւերուն մէջ, այլեւ անոր «Աստուածային կատակերգութեան» մէջ։ Անիկա կը ստեղծէ մարդու արժանապատուութեան առաջին օրհներգը եւ նոր ուղի կը հարթէ հիւմենիստական մարդաբանութեան համար։

Պոեմի կերպարները յստակօրէն գծագրուած բնաւորութիւններէն, անհատական դիմանկարներով ու ճակատագիրներով։ Բնական գոյներով անոնք բոլորովին կը տարբերին միջնադարեան գրականութեան վերացական կերպարներէն։ Հերոսներու կենդանի, բնական ըլլալը, շօշափելիութիւնը, հոգեբանական վերլուծութիւնները, հետաքրքրութիւնը մարդու ճակատագիրով, բնութեամբ եւայլն, այնպիսի իրապաշտ յատկութիւններ են, որոնք Տանթէն կը կապեն Վերածննդեան իրապաշտ գրականութեան հետ։ Բայց եւ այնպէս Տանթէ կանգնած է երկու դարաշրջաններու սահմանագլուխներուն։

Եթէ միջնադարու մարդը կը համարուէր մեղսագործ եւ աստուածային խաղալիք, ապա Վերածննդեան դարաշրջանին մարդկայնապաշտութիւնը նոր ուղի կը հարթէ մարդաբանութեան համար՝ ուշադրութիւն դարձնելով մարդկային անհատականութեան ներաշխարհին, տիեզերքի մէջ մարդու տեղին։ մարդկայնապաշտութեան փիլիսոփայութեան այս նոր ուղղութիւնը, որու կեդրոնը մարդկային անհատականութեան աշխարհն ու երկրային գոյութիւնն էր՝ իր երկրային կիրքերով եւ մարդկային ձգտումներով իր տեղը կը գտնէ Ֆրանչեսքօ Պետրարկայ ի փիլիսոփայութեան մէջ։ Նոր մարդաբանութեան փիլիսոփայութեան համակարգին մէջ մարդու երկրային գոյութեան մէջ կարեւոր տեղ կը զբաղեցնէր երկրային փառքի ձգտումը, սեփական անուան անմահութեան։ Պետրարկա այդ ձգտումը կը համարէ մարդկային էութեան ազնիւ յատկութիւն։ Ան երկրային հոգերը կը համարէ մարդկային կարեւորագոյն սխրանքներէն մէկը։ Մարդու երկրային կեանքը կը գրաւէ մարդաբաններու ուշադրութիւնը։ Մարդու մասին իրենց ուսուցումը անոնք առաջին հերթին կը մեկնին մարդու բնութեան պատկերացումներէն։ Հիմք ընդունելով մարդու բնութիւնը՝ անոնք կը ձեւաւորեն մարդկային բարոյականութեան, մարդկային արժանապատուութեան նոր գաղափարներ։ Մարդաբանական գաղափարախօսութիւնը ուղղուած էր միջնադարեան կրօնա-միստիկական մտածողութեան դէմ. գիտութիւնը կ'ազատի եկեղեցիէն հետազօտութեան առարկան կը դառնայ իրական աշխարհը, բնութիւնը, մարդը։

Ճակատագիրի (Ֆորտունայի) գաղափարը եւ անոր մշակութային դրսեւորումները

Ճակատագրապաշտութիւնը (ք.ա.) Զ. Դարուն Հռոմ կը մուծէ Սերվիլիոս Տուլիոս թագաւորը։ Ան մեծ օրէնսդիր եւ բարենորոգիչ էր եւ Ֆորտունայի սիրելին։ Հռովմէական Ֆորտունան հին յունական Տիխէ «Տյուխէ» աստուածուհիի ժառանգորդուհին էր։ Պտղաբերութեան եւ առատութեան աստուածուհիէն Ֆորտունան վերածուած է քմահաճ երջանկութեան, ինչպէս նաեւ պատահականութեան, յաջողութեան, երկրային բարիքներու բաշխման աստուածուհիին հետ։ Ընդգծելով Ֆորտունայի անկայունութիւնը՝ զայն կը պատկերացնէ երիտասարդ կնոջ տեսքով, յաճախ թեւերով՝ պատրաստ թռչելու, անհետանալու գունդի կամ անիւի վրայ, երբեմն փակ աչքերով։ Անոր անկապտելի յատկանիշներն էին առատութեան եղջիւրը եւ նաւու ղեկը։

Pesaro, barca di caronte nell'acheronte, xvi sec

Ֆորտունայի կերպարը միջնադարեան արեւմտա - եւրոպական մշակոյթին մէջ առանձնայատուկ տեղ կը զբաղեցնէր։ Անոր կերպարին կը հանդիպինք միջնադարեան ձեռագիրներուն մէջ, բանաստեղծութիւններուն, մէջ նոյնիսկ միջնադարեան իրաւաբանները հնարաւոր կը համարեն դիմել Ֆորտունայի դատական գործերու բացայայտման համար։ Ֆորտունան նաեւ միջնադարեան փիլիսոփայութեան ամէնէն սիրելի թեմաներէն մէկն էր։ Սակայն Ֆորտունայի ներթափանցումը միջնադարեան աշխարհ դիւրին չէր։Սկզբնական շրջանին, հոգևորականութիւնը անհաշտ պայքար կը մղէր ընդդէմ Ֆորտունայի, զայն խաբկանք համարելով եւ յայտարարելով չար եւ նենգ ոգի։

Օգոստոս Երանելին, որ արեւմուտքի քրիստոնէական եկեղեցւոյ մեծագոյն հայրերէն էր, հանդէս գալով անխուսափելիութեան դէմ, կը պնդէր, որ ամէն ինչ նախապէս մտածուած է եւ ոչինչ պատահական է։ Աստուած նախախնամութեան միջոցով կ'ուղեւորէ մարդկութիւնն ու մարդը, սակայն վերջինիս կը շնորհուի ընտրութեան հնարաւորութիւնը։

Հնադարեան մտածողները իրերու գործող պատճառներէն կ'առանձնացնեն ոչ միայն մէկ գործող պատճառ, այլ՝ քանի մը։ Իսկ քրիստոնէական ուսուցումը ամբողջութեամբ շեշտը կը դնէր նպատակին վրայ, որ նախատեսած էր անհատը եւ անոր մէջ կը տեսնէին ամէն գոյի պատճառը։ Մէկ կողմէն Ֆորտունան նոյնացնելով չար ոգիի հետ՝ քրիստոնէական գրողները այնուհանդերձ ատով իսկ իրաւունք կու տային գոյատեւելու խաւարի դեւերու շրջանին մէջ։ Միւս կողմէն՝ Օգոստոս Երանելին եւ միւս աստուածաբանները չէին բացառուեր, որ աշխարհի մէջ առկայ է նաեւ երեւոյթը, որը հանդէս կու գար որպէս պատահականութիւն՝ զայն անուանելով Ֆորտունա։ Ատիկա թոյլ կու տար Ֆորտունային ներառելու բացարձակ աստուածադաւանութեան աշխարհայեացքային համակարգին մէջ, որպէս ոչ ինքնուրոյն ուժ, որ կոչուած էր ծառայելու Արարիչ Աստուծոյ եւ կատարելու մարդու նախանշուած անհասանելիութեան ցանկութիւնները։

Այսպիսով, Աստուածային Նախախնամութեան գաղափարը կրնար ներկայացուիլ միջանկեալ էութեան ձեւով, որ կ'արտայայտուէր առկայ կեցութեան աշխարհին մէջ։ Այս ամէնը տեղի կ'ունենար շնորհիւ Պոեցիոսի, որ Ֆորտունայի երկին մեկնաբանութւնը կու տար որպես աստուածուհիի եւ որպէս համաշխարհային ուժի, որոնք հետագային զարգացում կ'ապրին միջնադարեան գրկանութեան մէջ։ Պոեցիոս կը բացայայտէ Ֆորտունայի «իրաւունքը»՝համեմատելով զայն բնութեան երեւոյթներու օրինաչափութիւններուն հետ. «չէ՞ որ երկինքին թոյլ կը տրուի ծնելու լուսաւոր օրեր եւ զանոնք թաղելու մութ գիշերներու ընթացքին, տարուան եղանակներուն թոյլատրուած է երկիրը եւ զարդարելու ծաղիկներով ու պտուղներով, եւ մթագնելու այն փոթորիկով եւ ցուրտով… Մեր Ֆորտունայի ուժը կը կայանայ անդադար խաղի մէջ։ Մենք կը շարժենք անիւը արագընթաց պտոյտով եւ կ'ուրախանանք, երբ զոհուածները կը բարձրացնեն համբարձման աստիճան, իսկ համբարձուածները հիմնայատակ կը կործանին»։

Ֆորտունայի խորհրդանիշը կը համարուի պտըտող անիւը, որ հին դարաշրջանի նախասիրուած կերպարն էր, իսկ միջնադարեան աշխարհին մէջ կ'ընդգծուի Պոեցիոսի կողմէ։ Այդ անողորմ անիւը կը խորհրդանշէ համաշխարհային ոլորապտոյտը, որ ոչ մէկը նախօրօք յաղթանակ չի կանխագուշակեր, անոր առջեւ բոլոր մարդիկ հաւասար են։ Միացնելով Ֆորտունան եւ Աստուածային Նախախնամութիւնը, բնութեան փոփոխականութիւնը եւ միակ Աստուծոյ հաստատուն կայունութիւնը Պոեցիոսը կը ստեղծէ միջնադարու համար դասական աստուածաբանական-փիլիսոփայական Ֆորտունա. Ճակատագիրի սկզբունք, որ պէտք էր ծառայէր Աստուածային Նախախնամութեան։

Աշխարհի կերպարը, դիտարկելով աստուածային բանականութեան պարզութեան մէջ, կը կրէ Նախախնամութիւն անունը, իսկ այն ինչ անկէ շարժում կը ստանայ, այսինքն՝ սեփական աշխարհը, Աստուած կը կարգաւորէ ճակատագիրի միջոցով։ Նախախնամութիւնը կը ղեկավարէ աշխարհը մաքուր ձեւերով, որ կը բնորոշէ զԱստուծոած եւ որ կը խորհրդանշնէ յաւերժութիւնը։ Նախախնամութիւնը կամ աշխարհի կերպարը Աստուծոյ միտքին մէջ են, իսկ աշխարհը, որ դուրս եկած է ժամանակի ճանապարհ, այսինքն հանգիստի եւ կատարելութեան վիճակէն, կը կապէ ճակատագիրը։ Ճակատագիրի միջոցով կ'իրականացուի աշխարհի աստուածային կառավարումը։ Սակայն ճշգրիտ մարդկոց կեանքին մէջ, երեւոյթներու դրսեւորման մէջ ճակատագիրի յայտնուիլը կը դրսեւորէ ինչպէս Ֆորտունա։ Ֆորտունայի հասկացողութիւնը, որպէս անդէմ սկիզբ, իրականացնելով Աստուծոյ կամքը երկիրի վրայ, ամբողջովին կը համաձայնի քրիստոնէական դաւանանքին հետ։

Միջնադարը այն դարաշրջանն էր, երբ հին աւատական կարգը տեղի կու տար նոր ուժերու։ Հասարակական կենսունակ ուժերն ու մշակութային գործունէութիւնը միջնադարեան դղեակներէն կը փոխադրրուին քաղաքները, ուր բուռն թափով կը զարգանան արդիւնաբերութիւնն ու առեւտուրը, կը ստեղծուին առաջին պուրժուական հիմնարկները։ Նոր հիմքերու վրայ կը դրուի նաեւ դպրոցը։ Կը ձեւաւորուին նոր գիտութիւններ՝ փիլիսոփայութիւն, գրականութիւն, կը յառաջանան գիտական նոր օճախներ։ Այդ ժամանակաշրջանին մարդը կամաց–կամաց կը սկսի «օտարանալ» ակնյայտ բնական օրինաչափութիւններէն,կառուցելով կեանքը ամէնէն անհրաժեշտ եւ պարզ հասարակական կապերով եւ աւելի կ'ընկղմի վեց ընկերային «տարրերուն» մեջ։ Ասիկա կը նպաստէ անոր մտահորիզոնին ընդլայնման։ Ընկերային լայն շերտերու մէջ, հասարակական դերին աշխուժացումը, տնտեսական կեանքին մէջ անոր արժէքին աճը, կ'ուղեկցի ժողովրդական մշակոյթով։

Հին գրութիւններուն մէջ, մարդը միշտ ալ ձեռնոց նետած է ճակատագիրին։ Այս ժամանակաշրջանի գրողներու մօտ Ֆորտունան, հակառակ, իր դասական հագուստին, չի դիտուիր որպէս ինքնուրոյն ուժ, անիկա կը ծառայէ ամենազօր քրիստոնէական Աստուծոյ, կ'արտայայտէ անոր կամքը եւ կ'ուղղէ բոլորը յստակ նպատակին։ Աստուած եւ Ֆորտունան ոչ միայն խաղաղ կը համագործակին , նոյնիսկ համաստորադաս միութիւն կը կազմեն, եւ աստուածուհին ինք կը վերցնէ աստուածային կառավարման գործընթացը։

Praying Hands - Albrecht Durer

Ժամանակի ընթացքին, Ֆորտունայի հարեւանութիւնը քրիստոնէական Աստուծոյ համար կրնար վտանգ ներկայացնել։

Միջնադարու եւ Վերածննդեան սահմանագիծին մէջ, Ֆորտունային եւ մարդու յարաբերությւններու շեշտադրումները կը միախառնուին։ «Ֆորտունան, հաւակնելով հեղինակութեան, ոչ միայն կը թելադրէ իր կամքը, այլեւ կոչ կ'ուղղէ մարդուն իր խաղին համագործակցելու, ունակութիւն ունենալու հասնելու յաջողութեան եւ յաղթահարելու վայրէջքը։ Կը ծնի անհատականութեան նոր հասկացողութիւն, պատրաստ ազատելու ինչպէս տիեզերական գայթակղութիւններէն Ֆորտունայի քմահաճոյքներէն, այնպէս ալ Նախախնամութեան ամէն ինչ ընդգրկող իմաստութենէն։ Ան կը տենչայ իր տիտանական ստեղծագործ կարողութեամբ ձեռնոց նետել անգամ Արարիչին։ «Այժմ արտաքին ուժը կամ նախախնամութիւնը չեն կանխորոշեր անոր արարքներն ու ճակատագիրը։ Այլ ան կը յենի միայն սեփական ուժին վրայ, որպէս ինքնուրոյն մեծութիւն, պատճառ կը դառնայ շարժման, իրադրութիւններու, յարաբերութիւններու»։ Մէկ կողմ ձգելով անքննելի ճշմարտութեան ուժ ստացած միջնադարեան գիտութիւնը, ազատելով աստուածաբանութեան խնամակալութենէն՝ կը մշակուի ազատ մտածողութիւնը, ուր ճշմարտութեան կը հասնի ոչ թէ վերէն թելադրուած հրահանգներով, այլ սեփական դատողութեան միջոցով եւ միայն սեփական դատողութենէն ու վերլուծութենէն ձեռք բերած համոզումի ուժ ստացած արդիւնքները իսկական ճշմարտութիւն կը համարուին։

Աղբիւրներ

  • Лазарев В. Н. Проблема Возрождения в освешении ренессансных писателей и просветителей, М., 1955
  • Буркхард Я. Культура Возрождения в Италии, М., 1996
  • Косиков К. Средние века и Ренессанс / Зарубежная литература второго тысячелетия, 1000-2000, М., 2001
  • История политических и правовых учений. Средние Века и Возрождение, М., 1986
  • Горфункель А. Х. Философия эпохи Возрождения, М., 1980
  • Уколова В. И. Фортуна в Мире Западного Средневековья // Вестник истории, литературы, искусства. Т. 1, М, 2005, с. 174-184
Բաբգէն Քհնյ. Զէնեան

Բաբգէն Քհնյ. Զէնեան, աւազանի անունով Ասատուր, որդի Յովհաննէսի եւ Ֆէրիտայի, ծնած է եագուպիէցի ծնողքէ, Եագուպիէ, 1926-ին։

Ասատուր ունեցած է երկու եղբայրներ՝ Դաւիթ եւ Յարութիւն։

Նախնական կրթութիւնը ստացած է Եագուպիէի Ազգ. Վերածնունդ Վարժարանը, զոր աւարտած է 1939-ին։ Ապա, բարձրագոյն ուսում ստանալու համար, նոյն տարին դիմած է Կիպրոսի Մելգոնեան վարժարանը, ուրկէ շրջանաւարտ եղած է 1944-ին։

Ան կեանքի ասպարէզ ընտրած է ուսուցչութիւնը։ Առաջին անգամ ուսուցչական պաշտօնի կոչուած է Այն- Արուսի Ազգ. վարժարանը մէկ տարի, 1944-1945։ Յաջորդաբար պաշտօնավարած է հետեւեալ շրջանները՝ Արամօ, 1945-1956, Ճսըր-Շղուր՝ 1946-1950, Եագուպիէ՝ 1950-1964 եւ ապա՝ Լաթաքիոյ Ազգ. Նահատակաց վարժարանին մէջ, 1964-1978։

Նոյն տարիներուն վարած է դպրապետութեան պաշտօն Ս. Աստուածածին եկեղեցւոյ մէջ։

Մանկութենէն մօտ եղած է եկեղեցւոյ։ Նախ եղած է դպիր, ապա սարկաւագ եւ ի վերջոյ դպրապետ։

Ան իր համեստ պայմաններով պատրաստուած է ամուսնութեան։ Ընտրած է իր կեանքի ընկերը՝ Կարապետ ու Էլիղ Պոյմուշագեանի դուստրը՝ Եսթերը, որուն հետ պսակուած է 15 Մարտ 1952-ին Եագոպիէի Ս. Հռիփսիմեանց եկեղեցւոյ մէջ, ձեռամբ՝ Տէր Դանիէլ Ա. քահանայ Գէորգեանի։ Ունեցած է եօթ զաւակներ՝ Շողիկ, Սօսիկ, Ծովիկ, Նուպար, Լուսին, Մարալ եւ Զեփիւռ։

Ան եագուպեացի հայրենակիցներուն փափաքին ընդաժաջելով, որոշած է քահանայ ձեռնադրուիլ Եագուպիէի համար։

Իր ձեռնադրութիւնն ու օծումը տեղի ունեցած են ձեռամբ՝ Բերիոյ Թեմի Առաջնորդ Տ. Սուրէն Արք. Գաթարոյեանի, Եագուպիէի Ս. Հռիփսիմեանց Եկեղեցւոյ մէջ, 11 Յունիս 1978-ին, վերակոչուելով Տէր Բաբգէն քահանայ։

Քահանայական պատրաստութեան քառասնօրեայ շրջանը Հալէպի Ս. Քառասնից Մանկանց Եկեղեցւոյ մէջ անցնելէ ետք, Առաջնորդ Սրբազան Հօր տնօրինութեամբ՝ նշանակուած է հոգեւոր հովիւ եագուպիէի փոքրաթիւ հայ գաղութին եւ ուսուցիչ՝ Ազգ. Վերածնունդ վարժարանին։

Իր հայրենակիցներուն մէջ քահանայագործելը իրեն համար շատ հեշտ թուացած է, որովհետեւ լաւապէս ճանչցած է անոնց հոգեբանութիւնը, մտայնութիւնը, կենցաղն ու տեղական բարքերը։

Մեծ կարեւորութիւն տուած է դպրոցին։ Տարիներու իր ուսուցչական հարուստ փորձառութիւնը ի սպաս դրած է կրթական հաստատութեան։ Կազմակերպած է դպրոցին վարչական կեանքը, ներդաշնակած է տնօրէն-ուսուցիչ յարաբերութիւնը եւ զօրացուցած՝ Համագործակցութեան ոգին, որպէսզի արդիւնաւորի կրթական աշխատաննքը։

Ան ոգի ի բռին լծուած է աշխատանքի կրթական ու հովուական մարդերուն մէջ՝ գիւղին հայկական կեանքը վերաշխուժացնելու հեռանկարով։ Բայց ափսո՜ս, որ երկար չէ տեւած. անակնկալ ուղեղային կաթուածը զինք անկողին նետած է 1984-ին, աւելի քան երկու ամիս, հազիւ վեց տարուայ քահանայական վաստակ ունեցած։

Ժամանակ մը ետք, երբ իր առողջական վիճակը բարելաւուած է, փորձած է հովուական աշխատանքը շարունակել։ Այդ վիճակով միայն չորս տարի քահանայագործած է 1984-1988։ Չորս տարուան փորձառութիւնը իր մէջ գոյացուցած է այն համոզումը, թէ կարելի չէ վատառողջ վիճակով քահանայագործել, հետեւաբար, պէտք է հանգստեան կոչուիլ։ Ուստի, դիմած է Առաջնորդ Սրբազան Հօր, որպէսզի պարտն ու պատշաճը տնօրինէ։

Առաջնորդ Սրբազանն ու Կրօնական Ժողովը ընթացք տալով իր փափաքին, 1989-ին զինք հանգստեան կոչած են, ամէն ամիս իրեն ու երէցկնոջ վճարելով հանգստեան թոշակ, Հալէպի քահանայից սնտուկէն։

Այդ թուականէն սկսեալ տեղւոյն գաղութը մնացած է առանղ հոգեւոր հովիւի։ Այնուհետեւ, Սրբազան Հօր տնօրինութեամբ, ամէն շաբաթ կը մեկնէր Կիրակի օր պատարագելու։ Իսկ ամրան եղանակին, իւրաքանչիւր քահանայ 15 օրով Եագուպիէ կը մնար։ Այս դրութիւնը շարունակուած է մինչեւ Եագուպիէի համար Տէր Վարդան քահանայ Մարտիրոսեանի ձեռնադրութեամբ։

Քահանայագործելէ երբ դադրած է, ինքզինք նուիրած է ընթերցասիրութեան եւ ոտանաւորներ գրելու գրական աշխատանքին։

Յետ երկարատեւ հիւանդութեան, վախճանած է 16 Յունուար 2009-ին։

Թաղմանական կարգն ու վերջին օծումը կատարուած է Թեմիս Առաջնորդ՝ Տ. Շահան Ս. Եպս. Սարգիսեանի ձեռամբ, 18 Յունուար 2009-ին, Ս. Աննա մատրան մէջ եւ մարմինը ամփոփուած է տեղւոյն Ազգ. Գերեզմանատան մէջ։

Ան իր ետին թողած է քառասուն տարիներու ուսուցչութեան եւ տասը տարիներու քահանայութեան վաստակ, ինչպէս նաեւ ընթերցասէր, դաստիարակ ու ոտանաւոր գրող հոգեւորականի մը յիշատակը։

Բիւզանդական Կայսրութիւն

Բիւզանդական կայսրութիւն (Բիւզանդիա, երբեմն նաեւ Արեւելեան Հռոմէական կայսրութիւն), Հնագոյն ժամանակաշրջանին եւ Միջին դարերու ընթացքին գոյութիւն ունեցած է կայսրութիւնը։ Մայրաքաղաքը՝ Կոստանդնոպոլիս։ Հարեւանները եւ կայսրութեան բնակիչները կը կոչէին զայն նաեւ Հռոմէական կայսրութիւն (յունարէն՝ Կաղապար:Polytonic, Basileia Rhōmaiōn) կամ Ռոմանիա (Կաղապար:Polytonic)։ Բիւզանդական կայսրութիւնը բուն Հռոմէական կայսրութեան իրաւայաջորդն էր։ Սակայն ներկայիս Բիւզանդիան կ'առանձնացուի Հին Հռոմէն, քանի որ այնտեղ կը տիրապետէր հունական մշակոյթը հռոմէականի, Քրիստոնէութիւնը Հռոմէական հեթանոսութեան եւ հունարէնը լատիներէնի փոխարէն։

Ուսումնասիրողները կը բաժնեն Բիւզանդական կայսրութեան պատմութիւնը հետեւեալ հիմնական շրջաններուն

4-րդէն 7-րդ դարու առաջին կէսը, հնագոյն դարաշրջանէն միջնադար անցման ժամանակաշրջան,

7-րդ դարու երկրորդ կէս — 12-րդ դար, Բիւզանդիոյ մուտքը միջնադար, աւատական կարգերու եւ հաստատութիւններու ձեւաւորման շրջան,

13-րդ դար — 15-րդ դարու առաջին կէս, Բիւզանդիոյ տնտեսական եւ քաղաքական անկման շրջան, որ աւարտեցաւ 1453 թ. թուրքերու կողմէն Կոստանդնուպոլսի գրաւմամբ եւ պետութեան վախճանով։Հռոմէական կայսրութիւն — Բիւզանդական կայսրութիւն տարանջատման տարեթիւը հնարաւոր չէ որոշել, սակայն այդ ճանապարհին կարեւոր քայլ էր Կոստանդիանոս Ա Մեծի կողմէ 324 թ-ին մայրաքաղաքը Նիքոմետիա քաղաքէն (Փոքր Ասիա) Բիւզանդիոն տեղափոխելը։ Վերջինս հետագային վերանուանուեցաւ Կոստանդնուպոլիս, «Կոստանդիանոսի քաղաք» («Նոր Հռոմ»)։Հռոմէական կայսրութիւնը վերջնականապէս բաժնուեցաւ երկու մասի 395 թ․-ին Թէոդոսիոս I Մեծ-ի օրով (379—395)։ Սակայն «բուն» Բիւզանդական կայսրութեան պատմութիւնը կը սկսի Հերաքլիոս Ա-էն (610—641), որ վերակառուցեց պետական կառուցուածքը եւ բանակը, բաժնեց կայսրութիւնը բանակաթեմերի եւ փոխեց կայսրութեան պաշտոնական լեզուն լատիներէնէ հունարէնի։

Բիւզանդական կայսրութիւնը գոյատեւեց աւելի քան հազար տարի՝ 4-րդ դարէն մինչեւ 1453 թ․։ Իր պատմութեան մեծ մասի ընթացքին Բիւզանդիան կը մնար իր ժամանակի հզորագոյն պետութիւններէն մէկը, չնայած տարածքային լուրջ կորուստներու Բիւզանդա-Սասանեան եւ Բիւզանդա-արաբական պատերազմներու հետեւանքով։ Արաբական նուաճումներէն ետք կայսրութիւնը 10-րդ դարու վերջաւորութեան Հայկական հարստութեան օրոք վերանուաճեց կորսնցուցած տարածքներուն մէկ մասը եւ դարձեալ վերածուեցաւ Մերձաւոր Արեւելքի հզորագոյն պետութիւններէն մէկը։

1071 թ․-ի Մանազկերտի ճակատամարտին կրած ջախջախիչ պարտութեան հետեւանքով կայսրութիւնը սելճուք թուրքերուն զիջեց կայսրութեան սիրտը՝ համարեայ բոլոր Փոքր Ասիան եւ Հայաստանը։ Քոմնենոսներու հարստութեան օրով (12-րդ դար) Բիւզանդիան ժամանակավորապէս վերականգնեց իր խարխլուած դիրքերը, սակայն Անդրոնիքոս Ա (1183—1185) կայսրի մահէն ետք դարձեալ բռնեց անկման ճամփան։ Բիւզանդական կայսրութիւնը ծանր հարուած ստացավ 1204 թ․-ին, երբ խաչակիրներու կողմէ Չորրորդ խաչակրաց արշաւանքի շրջաններուն նուաճեցաւ մայրաքաղաք Կոստանդնուպոլիսը եւ երկիրը բաժնուեցաւ մանր յունական եւ լատինական իշխանություններու։

Չնայած 1261 թ․-ին Փալեոլոկոսներու հարստութեան օրերուն Կոստանդնուպոլիսը ետ նուաճեցաւ, Բիւզանդիան այլեւս երբեք չվերականգնեց երբեմնի հզորութիւնը։ Սակայն կայսրութեան վերջին 200 տարիները համընկան մշակութային վերելքի հետ։

14-րդ դարուն պարբերաբար բռնկուող քաղաքացիական պատերազմներու պայմաններուն մէջ, կայսրութիւնը չկրցավ դիմագրաւել հզորացող Օսմանեան պետութեան։ Բիւզանդական կայսրութիւնը դադրեցաւ գոյութիւն ունենալ Կոստանդնուպոլսի եւ կայսրութեան մնացորդներու՝ 15-րդ դարին Օսմանեան կայսրութեան կողմէ նուաճելէն ետք։

Ենովք Արմէն

Արմէն Ենովք (10 Նոյեմբեր 1885, Էֆքէրէ - 6 Մայիս 1968, Մարսէյլ), գրագէտ, լրագրող եւ մշակութային գործիչ։

Կ.Պոլիս փոխադրուած է շատ փոքր տարիքին։ Իր նախակրթութիւնը ստացած է թաղային վարժարաններուն մէջ։ 1896-ին յաճախած է Ազգ. Կեդրոնական վարժարան եւ ապա Ռոպէրթ Գոլէճ, որուն շրջանը աւարտելէ ետք նուիրուած է գրականութեան։ «Բիւրակն» շաբաթաթերթի օգնական խմբագիր եղած է 1901-1905-ին, միեւնոյն ատեն աշխատակցելով «Արեւելք»ի, «Մասիս»ի եւ «Արեւելեան Մամուլ»ի։ 1906-1908-ին «Մասիս»ի խմբագրապետ եղած է, իսկ 1909-ին խմբագրած է «Չէզոք» շաբաթաթերթը։ 1909-1910-ին հրատարակած է «Առաւօտ» օրաթերթը:

Պահ մը հեռանալով գրական ասպարէզէն, 1910-ին ստանձնած է Մերսինի Ազգ. «Պարթեւեան» վարժարանին տնօրէնութիւնը եւ ապա Ատաբազարի Ազգ. Կեդրոնական վարժարանին մէջ ուսուցիչ եւ տնօրէն եղած է մինչեւ 1915 տեղահանութիւնը:

1915-ին Քէոթահիա կը տարագրուի, ուրկէ տարի մը ետք Պոլիս կ'անցնի ծպտուած։

1918-1919-ին խմբագրական պաշտօններ կը վարէ։ 1919-ին Պոլսոյ Հայ Կարմիր Խաչի տնօրէն կ'ընտրուի եւ կը վարէ այդ պաշտօնը մինչեւ 1922։ Այդ տարի Պոլսէն Պառի (Իտալիա) անցնելով կը հիմնէ«Ընկերութիւն Իտալ Հայ Արեւելեան Գորգերու» հաստատութիւնը: Երկու տարի գործելով կ'արտադրէ Իտալիոյ ամէն կողմը մեծապէս գնահատուած արեւելեան գորգեր: Այնուհետեւ «Franco-Orient» արեւելեան գորգի ընկերութեան Իւզէսի (Uzés) գորգի աշխատանոցի տնօրէնութեան կոչուած է, հոն գործելով 1925-1930 թուականներուն։

1931-ին Մարսէյլի մէջ հիմնած է արագատիպ մեծ մամուլով եւ արդիական ամէն կատարելագործութիւններով օժտուած առաջին հայկական տպարանը:

Անդամակցած է Մարսէյլի Ս. Թարգմանչաց Մայր Եկեղեցիի կրօնական ընկերակցութեան, ինչպէս նաեւ Հ. Բ. Ը. Միութեան մասնաճիւղի վարչութեան իբրեւ ատենադպիր:

Վերոյիշեալ լրագիրներէն զատ, Ենովք Արմէն աշխատակցած է նաեւ «Մանզումէ-ի-Էֆքեար»ի, «Ծաղիկ»ի, «Բիւզանդիոն»ի, «Ազատամարտ»ի, «Վերջին Լուր»ի, «Նոր Օր»ի, «Յառաջ»ի, «Ապագայ»ի, «Հայ Սիրտ»ի (Մարսէյլ), «Անահիտ»ի, «Պայքար»ի, «Մշակ»ի, «Վերածնունդ»ի, «Հայաստանի Կոչնակ»ի եւ ուրիշ զանազան թերթերու, ինչպէս նաեւ տարեցոյցներու:

Ենովք Արմէն հեղինակած է հետեւեալ հատորները. «Կինը», «Թրքահայ գրականութիւնը մամուլի ազատութեան թուականին», «Ազգ. Սահմանադրութիւն», «Վեղարաւոր սատանան», «Արշակ Չօպանեան»։ Թարգմանած է ամերիկացի դեսպան Հենրի Մորկընթաուի յուշերը (1919) եւ «Մղձաւանջ» հատորը։

Թիֆլիս

Թիֆլիսի (վրաց.՝ თბილისი, հին հայկական անուանումը՝ Տփղիս, 19-րդ դարուն և 20-րդ դարու առաջին կիսուն հայկական միջավայրին մէջ, տարածուած էր նաև Թիֆլիս անուանումը (փոխառութիւն ռուսերէնէն (Тифлис), որ մինչև այսօր կը գործաուի աւանդական Սփիւռքի և արևմտահայերու կողմէ), Վրաստանի մայրաքաղաք և Կովկասի խոշորագոյն բնակավայրերէն մէկը։ Կը գտնուի Կուր գետի ափին։ Բնակչութիւնը՝ 1.181.700 մարդ, որմէ 82.600ը (7,63%)՝ հայեր (2002 թ. մարդահամարի տուեալներ)։

Հայ Ազգային Քոնկրես

Հայ ազգային կոնգրես (ՀԱԿ)

2008-2013 թթ. գոյութիւն ունեցած Հայաստանի ընդդիմադիր քաղաքական կոալիցիոն միաւորում՝ Լեւոն Տէր-Պետրոսեանի գլխաւորութեամբ։ Հայ Ազգային Կոնգրէսին մաս կը կազմեն Հայոց Համազգային Շարժում (ՀՀՇ) կուսակցութեան անդամներ եւ զանազան ընդդիմադիր կուսակցութիւններ, շարժումներ եւ անձնաւորութիւններ։

«Ազգային վերածնունդ» կուսակցութիւն

«Այլընտրանք» հասարակական-քաղաքական նախաձեռնութիւն- հիմնուած 2006 թ.

Հայոց Համազգային Շարժում- հիմնուած է 1988 թ. - Կուսակցութեան Նախագահ՝ Արամ Մանուկեան

Հայաստանի Ժողովրդական Կուսակցութիւն -հիմնուած է 1988 թ.- Կուսակցութեան Նախագահ՝ Ստեփան Տէմիրճեան։

Հայաստանի կանաչների (էկոլոգիական) կուսակցութիւն- Կուսակցութեան Նախագահ՝ Արմենակ Տովլաթեան։

«Հայոց Հայրենիք» կուսակցութիւն- հիմնուած է 2005 թ. -Կուսակցութիւն- հոմնուած է 2005 թ.-Կուսակցութեան Նախագահ՝ Արշակ Բակլաչեան։

«Ժողովրդավարական ուղի» կուսակգցութիւն -Հիմնուած է 200, թ. -Կուսակցութեան Նախագահ՝ Մանուէլ Գասպարեան։

«Ժողովրդավարական հայրենիք» կուսակցութիւն - հիմնուած է 1998 թ. - Կուսակցութեան նախագահ՝ Պետրոս Մակեյեան

«Ժողովրդի իշխանութիւն» հասարակական-քաղաքական նախաձեռնութիւն - հիմնուած է 2009 թ.

«Մարդու իրաւունքներ 96» կուսակցութիւն - հիմնուած է 1996 թ. - Կուսակցութեան նախագահ՝ Ռուբէն Թորոսեան

Սոցիալ տեմոկրատական Հնչակեան կուսակցութիւն - հիմնուած է 1897 թ. - Կուսակցութեան նախագահ՝ Լյուտմիլա Սարգսեան

«Քրիստոնեայ-ժողովրդավարական վերածնունդ» կուսակցութիւն - հիմնուած է 1995 թ. - Կուսակցութեան նախագահ՝ Մկրտիչ (Սոս) Գիմիշեան։Նախկին անդամներ

«Հանրապետութիւն» կուսակցութիւն - հիմնուած է թ. - Կուսակցութեան Նախագահ՝ Արամ Զ. Սարգսեան (2008-էն մինչեւ 2012)«Հայաստանի Լիպերալ» կուսակցութիւն - հիմնուած է 2009 թ. - Կուսակցութեան նախագահ՝ Հովհաննէս Հովհաննիսեան (2008-ից մինչև 2012)

«Հայ կամաւորականների շարժում» հասարակական-քաղաքականնախաձեռնութիւն - Նախաձեռնութեան համակարգող՝ Ժիրայր Սեֆիլեան (2008-էն մինչև 2009)

Պահպանողական կուսակցութիւն- հիմնուած է 1991 թ.- Կուսակցութեան Նախագահ՝ Միքայէլ Հայրապետեան։ Անդամակցութիւնը դադրած է 2012 թ. Դեկտեմբեր 25-ին։

«Հայրենիք և պատիւ» կուսակցութիւն - Կուսակցութեան նախագահ՝ Գառնիկ Մարգարեան։ Անդամակցութիւնը դադրած է 2013 թ. Փետրուար 15-ին։ Հայ Ազգային Կոնգրեսի կայքէջ

Հայաստանի Պետական Մանկավարժական Համալսարանի Թանգարան

Հայաստանի Պետական Մանկաւարժական Համալսարանի թանգարան, համալսարանական թանգարան է, որ կը ներկայացնէ Խաչատուր Աբովեանի Անուան Հայկական Պետական Մանկավարժական Համալսարանի պատմութիւնը, գործունէութիւնը՝ հիմնադրման պահէն առ այսօր։ Թանգարանը միաժամանակ կը ներկայացնէ հայ մանկավարժական մտքի պատմութիւնը՝ Մաշտոցէն մինչեւ միջնադարեան վերածնունդ ու մինչեւ մեր օրերը։

Հայկական Վերածնունդ

Հայկական Վերածնունդ, Ժը. դարու սկիզբը հայ ազգը եւ ամբողջ Արեւելքը կը գտնուի տակաւին տեսակ մը ՄԻՋՆԱԴԱՐի մէջ:

Ժը. Դարու երկրորդ կիսուն է միայն եւ մանաւանդ ժթ. Դարու ընթացքին, որ եւրոպայի հետ շփուելով, բարենորոգման եւ ազատագրութեան շարժում մը ծայր տուաւ աշխարհի այս մասին մէջ եւ փոխեց հոն ապրող ժողովուրդներու ոգին եւ կառոյցը:

Հայ ժողովուրդը առաջիններէն մէկը եղաւ, որ իւրացուց եւ իր շուրջը տարածեց այս նոր ըմբռնումները:Շարժումը հայութեան համար բերաւ տեսակ մը ՎԵՐԱԾՆՈՒՆԴ եւ ժամանակակից պատմութեան սկիզբը հանդիսացաւ:Այս ժամանակամիջոցին էր արդարեւ, որ հիմքը դրուեցաւ արդի Հայաստանին:

Հետագայ էջերուն մէջ մենք պիտի ցոյց տանք, թէ մտաւորական եւ բարոյական այս վերանորոգումը կարելի դարձաւ անոր համար, որ հայ ժողովուրդը, օտար տիրապետութեան բազմաթիւ դարերու ընթացքին, հաւատարմօրէն համախմբուած մնաց իր եկեղեցիին շուրջ եւ անխախտօրէն կապուած՝ իր հաւատքին։

Պիտի պարզենք նաեւ, թէ հայկական գիտակցութեան այս զարթօնքը ի՛նչ կը պարտի ՄԽԻԹԱՐԵԱՆ ՇԱՐԺՈՒՄին, հայ գրողներուն, ինչպէս նաեւ արեւմտեան գիտնականներուն։

Արդարեւ, իրենց լեզուին, գրականութեան եւ իրենց հին պատմութեան ուսումնասիրութեամբն է, որ հայերը, ինչպէս պալքաններու քրիստոնեայ ժողովուրդներըկամ կեդ.Եւրոպայի վերածնած ազգերը, վերստին ազգային գիտակցութիւն ձեռք բերին։

Մենք յաջորդաբար պիտի տեսնենք հայ ժողովուրդի վերածնունդին մէջ դեր կատարած բոլոր ուժերը։Եւ եթէ անոնք արտայայտութիւն գտան ու գործեցին, պատճառը այն է, որ գաղափարներու եւ դէպքերու արտաքին յեղաշրջումը նպաստաւոր գետին մը ստեղծած էր անոնց զարգացումին համար։

Հայոց Ցեղասպանութիւն

Հայոց Ցեղասպանութիւն կամ Մեծ Եղեռն (թուրք.՝ Ermeni Soykırımı, անգլ.՝ Armenian Genocide, ֆր.՝ Génocide arménien), Օսմանեան կայսրութեան իշխանութեան ղեկին կանգնած «Իթթիհատ վէ թերաքքը» (Միութիւն եւ Յառաջդիմութիւն) կուսակցութեան կողմէ կազմակերպուած ցեղասպանութիւն, որուն հետեւանքով 1915-1923 թուականներուն զանգուածային տեղահանութեան ենթարկուած եւ բնաջնջուած է Օսմանեան կայսրութեան նահանգներու, ներառեալ՝ Արեւմտեան Հայաստանի հայ բնակչութիւնը։ Պայմանականօրէն Ցեղասպանութեան օր կը համարուի 1915-ի Ապրիլ 24-ը, երբ շուրջ 600 հայ մտաւորականներ կը ձերբակալուէին Կոստանդնուպոլսոյ մէջ։

Լայն իմաստով Հայոց Ցեղասպանութիւնը կը ներառնէ 1894-1923 թուականներուն Օսմանեան կայսրութեան եւ Թուրքիոյ տարբեր վարչակարգերուն կողմէ ծրագրուած ու հայ ժողովուրդին դէմ շարունակաբար իրականացուած ցեղասպանական քայլերը, հայրենազրկումը, հայութեան ոչնչացման ուղղուած զանգուածային կոտորածները, ցեղային զտումները, հայկական մշակութային ժառանգութեան ոչնչացումը, ինչպէս նաեւ ցեղասպանութեան ժխտումը, պատասխանատուութենէն խուսափելու, կատարուած ոճիրներն ու անոնց հետեւանքները լռութեան մատնելու կամ արդարացնելու բոլոր փորձերը իբրեւ ոճիրի շարունակութիւն եւ նոր ցեղասպանութիւններ իրականացնելու խրախուսանք:

Հայերու ցեղասպանութիւնը իրականացած է քանի մը փուլերով՝ զինուորներու զինաթափում, ընտրողական տարհանում սահմանամերձ շրջաններէն, Տեղահանութեան մասին օրէնքի որդեգրում, զանգուածային տեղահանութիւն եւ սպանութիւն։ Որոշ պատմաբաններ կ՚ընդգրկեն անոր մէջ 1890-ական թուականներու ջարդերը, Զմիւռնիոյ ջարդը եւ թուրքական զօրքերու գործողութիւնները Անդրկովկասի մէջ։

Ցեղասպանութեան հիմնական կազմակերպիչները կը համարուին Երիտասարդ Թուրքերու (Միութիւն եւ Յառաջդիմութիւն կուսակցութեան) գլխաւոր առաջնորդները՝ Թալէաթ, Էնվեր եւ Ճեմալ, ինչպէս նաեւ «Յատուկ կազմակերպութեան» ղեկավար Պեհաէտտին Շաքիր։ Հայերու ցեղասպանութեան զուգահեռ, Օսմանեան կայսրութեան մէջ տեղի ունեցած են ասորիներու եւ Պոնտոսի յոյներու ջարդերը։ Օսմանեան կայսրութենէն բռնագաղթած եւ Մեծ Եղեռնը վերապրած հայերը յառաջացուցած են Սփիւռքի մեծ մասը։

Օսմանեան կայսրութեան մէջ հայերու եւ նացիական Գերմանիոյ կողմէ հրեաներու զանգուածային ոչնչացումը բնութագրելու համար Ռաֆայէլ Լեմքինը (Raphael Lemkin) ստեղծած է «ցեղասպանութիւն» եզրոյթը։ Հայերու ցեղասպանութիւնը ամենէն աւելի ուսումնասիրուածը կը համարուի պատմագրութեան մէջ՝ Ողջակէզէն (Holocaust) ետք։ 24 Մայիս 1915-ի համատեղ յայտարարութեամբ դաշնակից երկիրները (Մեծն Բրիտանիա, Ֆրանսա եւ Ռուսական կայսրութիւն) առաջին անգամ ըլլալով «մարդկութեան դէմ ոճիրներ» բանաձեւումը մուծեցին՝ հայերու զանգուածային սպանութիւնները որակելու համար։

Հռոմ

Հռոմ (իտալ.՝ Roma), Իտալիոյ մայրաքաղաք, Լածիօ մարզի վարչական կեդրոն։ Կը գտնուի Թիպեր գետին ափին, ունի միջազգային օդակայաններ (Լէոնարտօ տա Վինչի տի Ֆիւմինչօ եւ Չամփինօ)։ Հռոմի սահմաններուն մէջ կը գտնուի Վատիկան քաղաք-պետութիւնը։

Շուշի

Շուշի, քաղաք Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությեան մէջ, համանուն շրջանի վարչական կեդրոն։ Մինչեւ 1923, հանդիսացած է Պարսկաստանի եւ Ցարական Ռուսաստանի կազմի մէջ գտնուղ կիսանկախ Արցախի քաղաքական-մշակութային կեդրոնը՝ մինչեւ 20-րդ դարու սկիզբը ունենալով կարեւոր դերակատարութիւն ինչպէս Արցախի, այնպէս ալ ամբողջ Հարաւային Կովկասի քաղաքական, տնտեսական եւ մշակութային կեանքին մէջ։ 1920 թ.-ին թուրքերու կողմէն աւերուած է եւ հայաթափուած։ 9 մայիս 1992-ին հայկական զինուժի կողմէն ազատագրուած է նորաստեղծ Ազրպէյճանի Հանրապետութեան գերիշխանութենէն։

Ներկայիս, չնայած Շուշին Արցախի Հանրապետութեան կառավարութեան կողմէն յայտարարուած է պատմաճարտարապետական արգելոց, սակայն կիսաքանդ վիճակի մէջ կը գտնուի։

Պաաս կուսակցութիւն

Կաղապար:Տեղեկաքարտ կուսակցություն

Արաբական Ընկերվարական Պաաս Կուսակցութիւն (ԱԸՊԿ, արաբերէն՝ حزب البعث العربي الاشتراكي, Hizb Al-Ba'ath Al-'Arabi Al-Ishtiraki, Պաաս կը նշանակէ «վերածնունդ», «վերականգնում», «Արաբական Ընկերվարական Վերածնունդի Կուսակցութիւն») - քաղաքական կուսակցութիւն՝ Իրաքի եւ Սուրիոյ մէջ։

Հիմնուած է 7 Ապրիլ 1947-ին, Դամասկոսի մէջ, Միշէլ Աֆլաքի եւ Սալահ էտ-Տին Ալ-Պիթարի կողմէն եւ սկզբնական շրջանին կոչուած է Արաբական Վերածնունդի Կուսակցութիւն։ 1954-էն սկսեալ, Աքրամ Հուրանիի Արաբական Ընկերվարական Կուսակցութեան հետ միանալէ ետք, կը կրէ ներկայ անունը։

Հիմնական գաղափարախօսութիւնն է՝ «պաասականութիւն» (պաասիզմ), բանարաբականութիւն (բանարապիզմ), արաբական ազգայնականութեան, արաբական ընկերվարութեան (սոցիալիզմի) եւ հակակայսերապաշտութեան (հակաիմբերիալիզմի) տարրերով։ Հիմնական նպատակը ընկերվարութեան եւ արաբներու միութեան ստեղծումն է։ Կարգախօսը՝ «Միութիւն, Ազատութիւն, Ընկերվարութիւն»։

1966-ին կուսակցութիւնը կը բաժնուի երկու ճիւղերու՝ սուրիական եւ իրաքեան։ Ներկայիս սուրիական ճիւղը կը մնայ իշխանութեան գլուխ Սուրիոյ մէջ՝ Պաշշար Ալ-Ասատի գլխաւորութեամբ։ 1968-2003 թուականներ, իրաքեան ճիւղը Սատտամ Հիւսէյնի գլխաւորութեամբ կառավարած է Իրաքը, սակայն 1 Մայիս 2003-ին, Իրաքի պատերազմէն ետք պաշտօնապէս լուծարքի ենթարկուած է, բայց կը շարունակէ իր ընդյատակեայ գործունէութիւն շարունակել՝ Իզզադ Իպրահիմ Ատ-Տուրիի ղեկավարութեամբ։

Կուսակցութեան երկու ճիւղերը կը գործեն նաեւ արաբական այլ երկիրներու մէջ ինչպէս՝ Եմեն, Լիբանան, Պաղեստին եւ այլուր, սակայն քաղաքական իշխանութիւն չեն ներկայացնէր։

Սուրիա

Կաղապար:Eastern Armenian

Կաղապար:Տեղեկաքարտ Երկիր

Սուրիա (արաբերէն՝ ‎ سوريا կամ سورية‎‎), պաշտօնապէս՝ Սուրիոյ Արաբական Հանրապետութիւն (արաբերէն՝ ‎ الجمهورية العربية السورية‎‎ [ալ-ճումհուրիա ալ-արապիյեա աս-սուրիա]) պետութիւն է Ասիոյ մէջ։ Մայրաքաղաքը՝ Դամասկոս։

Արեւմուտքէն սահմանակից է Լիբանանին ու Միջերկրական ծովուն, հարաւէն՝ Իսրայէլին ու Յորդանանին, աեւելքէն՝ Իրաքին եւ հիւսիսէն՝ Թուրքիոյ։ Կիպրոս կղզին կը գտնուի Սուրիոյ ծովեզերքէն 125 քիլոմեթր հեռաւորութեան վրայ։ Սուրիոյ տարածքը շուրջ 185 000 քառ. ք.մ. է եւ Հայաստանի Հանրապետութեան կը գերազանցէ՝ աւելի քան 6 անգամ։

Վերածնունդ (վէպ)

Կաղապար:Տեղեկաքարտ Գիրք

«Վերածնունդ» (անգլերէն՝ Revival), Սթիվն Քինգի հիսունութերորդ վէպը, որ առաջին անգամ թողարկուած է 2014 թուականին Նոյեմբեր 11-ին՝՝Scribner's հրատարակչութեան կողմէն։ «Վերածնունդը» 2014 թուականին Քինգի գրած երկրորդ վէպն է։

Փորթուկալ

Կաղապար:Տեղեկաքարտ Երկիր

Փորթուկալ (փորթ.՝ República Portuguesa), պետութիւն՝ Հարաւային Եւրոպային մէջ։ Փորթուկալը Եւրոպայի ամէնէն արեւմտեան երկիրն է։ Արեւմուտքէն եւ հարաւէն սահմանակից է Ատլանտեան ովկիանոսին, հիւսիսէն եւ արեւելքէն՝ Սպանիոյ։ Մայրաքաղաքը Լիզպոնն է։

Այլ լեզուներով

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.