Ոսկի

Կաղապար:Պարբերական համակարգի տարր Ոսկի (լատ.՝ Aurum), քիմիական տարր է որուն նշանն է Au, տարրերու պարբերական համակարգի 6-րդ պարբերութեան, 1-ին խումբի տարր։ Ազնիւ մետաղ է, կը պատկանի անցումային տարրերու շարքին։ Կարգահամարը՝ 79, ատոմական զանգուածը՝ 196,9665։ d տարր է, ատոմի ելեկտրոնային թաղանթներու կառուցուածքն է 5s25p65d106s1, К, L, M, N թաղանթները լրացուած են։

Ոսկի համեմատաբար փափուկ, ծանր (p=19,32 գ/սմ3), դեղին մետաղ է, tհալ=1064°С,tեռ=2947°С։ Ամենալաւ կռելի եւ ձգելի մետաղն է։ Ան դեղնափայլ, գեղեցիկ տեսքով, ազնիւ մետաղ է։ Ան մարդկութեան ամենավաղ յայտնի մետաղներէն է։ 1 գ ոսկին կարելի է ձգել մինչեւ 3 քմ երկարուրությամբ լար։

Պատմութիւն

Ոսկին մարդկութեան ամէնէն վաղ յայտնի մետաղն է։ Հայաստանի մէջ եւ Անատոլիայի մէջ, ան յայտնի էր մ․ թ․ ա․ 6-րդ հազարամյակի մէջ։ Եգիպտոսի, Միջագետքի, Հնդկաստանի եւ Չինաստանի մէջ, ոսկեայ իրերու պատրաստման արուեստը յայտնի էր մ․ թ․ ա․ 3-2-րդ հազարամեակներուն։

Ոսկին կը յիշատակուի Աստուածաշնչին մէջ, «Իլիական»-ի, «Ոդիսական»-ի մէջ։ Ալքիմիկոսները կ'անուանէին «մետաղներու արքայ», որուն ստացումը հասարակ մետաղներէն կը համարէին իրենց հիմնական նպատակը։

Անուան Ծագում

Պրոտո-սլավոնական լեզուով «*zolto» («ոսկի»), համանունլիթ.՝ geltonas «դեղին», լաթիշ․՝ zelts «ոսկի»[1], այլ լեզուներուն մէջ. գոթ.՝ gulþ, գերմաներէն՝ gold, անգլերէն՝ gold, հետագային՝ սանսկր.՝ हिरण्य (Կաղապար:IAST), ավեստերէն՝ zaranya, ովսերէն՝ zærījnæ «ոսկի», ինչպէս նաեւ սանսկր.՝ हरि (Կաղապար:IAST) «դեղին, ոսկեգոյն, կանաչաւուն», հնդեւրոպական նախալեզուին մէջ արմատը՝ ǵʰel - «դեղին, կանաչ, փայլուն»։ լատ.՝ aurum կը նշանակէ «դեղին» եւ կապուած է՝ Auror - լուսաբաց բառի հետ։

Բնութեան Մէջ

Gold-crystals
Մաքուր ոսկիի բիւրեղները (99,99 %)

Երկրակեղեւի մէջ ոսկիի պարունակութիւնը 4,3•10−7 զանգուած %[2][3]) է, տարածութեամբ 74-րդ տարրն է։ Կը հանդիպի մեծ մասամբ բնածին վիճակին մէջ, հազուադէպ՝ միացութիւններու ձեւով տելուրի, սելենի, ծարիրի, բիսմութի հետ։

Յայտնի են ոսկիի առաջնային (հիդրոթերմալ) եւ ցրոնային հանքավայրերը։ Արդիւնաբերական կարեւոր նշանակութիւն ունին հիդրոթերմալ ոսկեբեր քուարցային երակները։ Բնածին ոսկին կը հանդիպի նաեւ երկաթի, պղինձի, արսենի եւ այլ սուլֆիդներուն մէջ, որոնք երբեմն կը պարունակն նաեւ ոսկիի միացութիւններ։

Հազուադէպ հանդիպող միներալները՝

  • կալաուերիտ (AuTe2),
  • սիլուանիտ (AgAuTe4) եւ այլն, սովորաբար կ'ուղեկցուին նրբափոշի բնածին ոսկիով։ Բնածին ոսկին արծաթ (մինչեւ 43 %), երբեմն նաեւ բիսմութ, սնդիկ, պլատին, մանգան (մինչեւ 0,9 %), պարունակող պինդ լուծոյթ է։ Ան, կախուած խառնուրդներու պարունակութենէն, դեղին է, կարմիր կամ կանաչ։
Native gold nuggets

Բնածին ոսկիի ձուլակտոր

Gold-tt48a
Gold-mz4b

Բիւրեղային ոսկի, 3.7×1.1×0.4 սմ.

Gold-37466

Հանքավայրեր

Բնածին ոսկիի մեծ կտորները կը հանդիպին հազուադէպ, գտնուած (Աւստրլիոյ մէջ) ամենամեծերը՝ «Հոլտերմանի սալը» (մօտ 285 քգ) եւ «Ցանկալի անծանօթը» (71 կգ) չեն պահպանուած։

Բնածին ոսկիի ամենամեծ կտորը (36,2 կգ) ԽՍՀՄ-ի մէջ գտնուած է Ուրալի մէջ։ Ոսկ-ու հիմնական պաշարները գտնուած են ԽՍՀՄ-ում, Հարաւ-Ափրիկեան Հանրապետութեան մէջ եւ Կանադայի մէջ։

Ոսկի կ'արդիւնահանուի նաեւ 38 այլ երկրներու մէջ եւ գետաջուրերու հետ։ Ծովու եւ գետի ջուրերուն մէջ, անոր պարունակութիւնը 4․109 գ/լ է, ոսկեբեր շրջաններու ստորերկրեայ ջուրերուն մէջ՝ 10−6 գ/լ։ Որոշ բոյսեր (ձիաձետ, եգիպտացորեն) կը կուտակեն ոսկի։

Հայաստանի մէջ եւ ԼՂՀ-ի մէջ, նոյնպէս կան ոսկիի հանքեր, եւ կը գործեն հանքանիւթի հարստացման գործարաններ։ Յայտնի են Սոթքի (Գեղարքունիքի մարզ), Լիճքուազ-Թեյի (Սիւնիքի մարզ), Մեղրաձորի (Կոտայքի մարզ), Ղարաբաղի մէջ՝ Դրմբոնի (Մարտակերտի շրջան) ոսկիի հանքավայրերը։

Ֆիզիքական Յատկութիւններ

GoldNuggetUSGOV
Ոսկիի ձուլակտոր

Ոսկին դեղնափայլ մետաղ է, հալման ջերմաստիճանը՝ 1064,43 °C, եռմանը՝ 2947 °C, խտութիւնը՝ 19320 կգ/մ3 (20 °C-ում)։ Ջերմութեան եւ ելեկտրականութեան լաւ յաղորդիչ է (կը զիջի արծաթին)։ Մաքուր ոսկին փափուկ է եւ չափազանց պլաստիկ։ Անոնցմէ կարելի է գլանել մինչեւ 8•10−6 մմ հաստութեան նրբաթիթեղ եւ ձգել 5•10−3 մմ հաստութեան լար։

Քիմիապէս պասիւ է, օդին մէջ՝ անգամ խոնաւութեան առկայութեամբ չի օքսիդանիր։ Չի լուծուիր ջուրին մէջ, ալկալիներու եւ թթուներու մէջ։ Կը լուծուի ցիանաջրածնական թթուին մէջ, արքայաջրում եւ օքսիդացնող թթուներու խառնուրդներու մէջ։ Անոր բնորոշ է կոմպլեքսային միացութիւններու առաջացումը։

Մաքուր ոսկին չափազանց փափուկ է օգտագործման համար եւ պէտք է օգտագործուի այլ համաձուլուածքներու հետ, ինչպիսի են՝ արծաթը, պղինձը եւ այլն։ Ոսկին եւ անոր բազմաթիւ համաձուլուածքները առաւել յաճախ կ'օգտագործուին զարդերու եւ ոսկեդրամներու արտադրութեան մէջ։

Իր բարձր ելեկտրահաղորդունակութեան եւ կոռոզիայի նկատմամբ լաւ դիմադրողականիւթեան ու քիմիական յատկութիւններու, ոսկին 20-րդ դարուն լայնօրէն կ'օգտագործուի արդիւնաբերութեան բազմաթիւ ոլորտներուն մէջ։

Քիմիական Յատկութիւններ

Or Venezuela

Միացութիւններուն մէջ, եռարժէք է կամ միարժէք, կոմպլեքսային միացութիւններուն մէջ՝ հազուադէպ երկարժէք։ Մետաղներու լարուածութեան շարքին մէջ, ոսկին կը գտնուի ջրածնէն, պղինձէն եւ արծաթէն աջ։ Անմիջականօրէն կը միանայ միայն հալոգեններու եւ որոշ մետաղներու հետ։

Թթուածնական միացութիւնները կը ստանան անուղղակի ճանապարհով։ АuО-ի գոյութիւնը կասկածելի է։ Ոսկիի (III) օքսիդը (Au2O3) կը ստացուի հիդրօքսիդէն եւ անկայուն է՝ 220 °C-էն բարձր տաքնալէն կը քայքայուի, ջուրին մէջ՝ չի լուծուիր։

Au(OH)3 ջուրին մէջ, վատ լուծուող, դեղնաշագանակագոյն ամֆոտեր հիդրօքսիդ է։ Գերակշռող թթուային յատկութիւններու պատճառով կը կոչուի ոսկեթթու, ալկալիներու հետ կ'առաջացնէ աուրատներ։ Ոսկին ջրածնի հոսանքին մէջ տաքնալէն (~1400 °C) աննշան քանակներով կ'առաջանայ հեշտ ցնդող եւ անկաիւն հիդրիդը՝ AuH։

Անկաիւն են նաև ոսկիի (I) հալոգենիդները՝ AuCl, AuBr եւ այլն։ Ոսկու փոշին քլորիւ մթնոլորտին մէջ, (200 °C) կ'առաջացնէ AuCl3, որ հեշտ ցնդող, կարմիր բիւրեղական նիւթ է։ Կը լուծուի ջուրին մէջ, առաջացնելով կարմրաշագանակագոյն կոմպլեքսային թթու՝ H2[AuOCl3]։ Աղաթթու աւելացնելէն, կը ստացուի ոսկիքլորաջրածնական թթու (բաց դեղին), որ կը բիւրեղանայ H[AuC14]•2H2O բաղադրութեամբ։

Stringer156 nugget

Ոսկու (III) քլորիդը հեշտութեամբ կը վերականգնուի, անագի (II) քլորիդով վերականգնելէն կը ստացուի չափազանց կայուն ոսկիի ծիրանագոյն կոլոիդային լուծոյթը։ Այդ ռեակցիան կ'օգտագործեն ոսկիի վերլուծական յայտնաբերման համար։ Քանակական որոշման նպատակով ոսկին, կը նստեցնեն ջրային լուծոյթներէն այլ վերականգնիչներով (FeSO4, H2SO3, Н2С2O4 եւ այլն) կամ կը կիրառեն մետաղափորձական վերլուծութեան եղանակը։

Ոսկիի (III) թթուածնաւոր թթուներու աղերը կայուն են միայն համապատասխան թթուի խիտ լուծոյթներուն մէջ: Թթուածնի առկայութեամբ ոսկին կը լուծուի նատրիումի (կալիումի) ցիանիդի լուծոյթին մէջ եւ կ'առաջանայ ցիանաուրատ (I)՝

Արծաթի, պալադիումի եւ պղնձի հետ ոսկին կ'առաջանայ պինդ լուծոյթներ, այլ մետաղներու հետ՝ ներմետաղական միացութիւններ (Na2Au)[4], KAu2, Be5Au, Mg3Au, Ba3Au2 եւ այլն)։

Քիմիապեէ շատ իներտ է. թթուածնի, ջրածնի եւ ածխածնի հետ ընդհանրապէս չի փոխազդիր։ Մինչեւ 150°С տաքնալէն քլորի հետ կ'առաջանայ AuCl3, որ 190°С-ի մէջ կը քայքայուի AuCl-ի.

Կը լուծուի «արքայաջուրին մէջ».

Ոսկիի միացութիւները անկայուն են եւ հեշտութեամբ կը վերականգուին.

Արդիւնքին մէջ, կը ստացուի ոսկիի կարմիր կամ վարդագոյն կոլոիդ լուծոյթ։ Կ'առաջացնէ ցիանային կոմպլեքսներ՝ ցիանաուրատներ.

Այս ռեակցիան իյնկած է հանքերէն ոսկիի արդիւնաբերական կորզման հիմքին մէջ։

Ստացում

Շատ հին ժամանակներէն սկսած ոսկին դատարկ ապարէն կը բաժնէին նստուածքազտման եղանակով՝ օգտուելով անոնց խտութիւններու մեծ տարբերութենէն։ 19-րդ դարու վերջերէն սկսան լայնօրէն կիրառուած է ամալգամացման (յայտնի է մ․ թ․ ա․ 1-ին դարէն) եւ ցիանացման եղանակները։

Մանրացուած եւ հարստացած հանքանիւթէն ոսկին, կը կորզեն կալիումի կամ նատրիումի ցիանիդներու լուծոյթներով։ Ոսկիի կորզումը սնդիկով (ամալգամացում) աստիճանաբար աւելի հազուադէպ կ'իրականանայ։ Ոսկիի նշանակալի քանակներ կը ստացուին պղինձի եւ բազմամետաղական հանքանիւթերու վերամշակման թափոններէն։

Ցրոնային ոսկիի զգալի մասը, կը կորզեն լողացող հունափոր մեքենաներու (դրագներու) միջոցով․ փխրեցուած ապարը կը լուաղ երկաթէ ծակոտկէն թիթեղներով, նախշազարդ փայտով կամ կանեփաթելի գորգով պատուած թեք ջրհորդաններուն մէջ։ Դատարկ ապարը կը լուացուի ջուրի շիթով, իսկ ոսկիի հատիկները կը մնան ջրհորդանի հատակին։

Խառնուրդներ պարունակող ոսկին կը մաքրեն (աֆինաժ) ելեկտրոլիզով։ Անոդը կը ձուլեն մաքրուող ոսկիէն, կաթոդը մաքուր ոսկիի թերթ է։ Որպէս ելեկտրոլիտ կ'օգտագործեն AuCl3֊-ի աղաթթուային լուծոյթը։ Կաթոդի վրայ կը նստի 99,99 % մաքրութեան ոսկի։ Խառնուրդները կ'անջատուին որպէս անոդային տիղմ։

Զուգաթիւեր

Բնական ոսկին բաղկացած է միայն 197Au կայուն զուգաթիւէն։ Արհեստականօրէն ստացած են 177-204 զանգուածի թիւերով ռադիոակտիվ զուգաթիւերը (27 իզոտոպ)։ 195Au (T1/2 = 185 օր), 198Au (2,7 օր) և 199Au (3,15 օր) զուգաթիւերը կ'օգտագործուին արդիւնաբերութեան, բժշկութեան մեջ եւ գիտահետազոտական աշխատանքներուն մէջ, որպէս ռադիոակտիվ ինդիկատորներ։

Կիրառութիւն

Kanazawa Gold Factory

Մաքուր ոսկին կ'օգտագործուի ելեկտրատեխնիկային եւ արուեստին մէջ։ Գեղեցիկ տեսքի, քիմիական կայունութեան, փափկութեան եւ գլանուելու ունակութեան շնորհիւ այն կ'ենթարկուի նուրբ գեղագիտական մշակման։

Կ'օգտագործուի կիրառական եւ դեկորատիւ արուեստին մէջ։ Ոսկիի նրբաթերթերը օգտագործուած են հին հայկական մանրանկարչութեան մէջ։ Ոսկին կ'օգտագործուի նաեւ ժամացոյցները, զարդարանքի եւ սպասքի առարկաները ոսկեզօծելու համար։

Gold(III) chloride solution

Տեխնիկայի մէջ, դրամի հատման, մետալներ եւ ատամնապրոթեզային սկաւառակներ պատրաստելու համար կ'օգտագործեն ոսկու համաձուլուածքները։ Ոսկիի միացութիւնները կ'օգտագործուին լուսանկարչութեան մէջ։

Բժշկութեան Մէջ

Անոնց կախոյթները՝ բժշկութեան մէջ․ ռեւմատիկ հոդաբոր բերը եւ գայլախտը բուժելու համար։ Ոսկի պարունակող դեղամիջոցներու կիրառումը հակացուցուած է թոքախտի, շաքարախտի, սիրտ-անոթային, լյարդի, երիկամներու եւ արեան հիւանդութիւններու դէպքին մէջ։ Ռադիոակտիվ ոսկին (սովորաբար 198Au) կ'օգտագործուի ուռուցքների բուժման, լյարդի, փայծաղի եւ այլ օրգաններու հիւանդութիւններու ախտորոշման համար։

Տնտեսական Նշանակութիւն

Ապրանքային արտադրութեան պայմաններուն մէջ, ոսկին կը կատարէ համընդհանուր համարժէքի ֆունկցիա, որմով ձեռք կը բերէ յատուկ սպառողական արժէք ու կը վերածուի փողի․

Aquote1.png «Ոսկին ու արծաթը,- գրած է Կ․ Մարքսը,- իրենց բնոյթով փող չեն, բայց փողը իր բնոյթով ոսկի ու արծաթ է» Aquote2.png


Որպէս փող ոսկու առանձնացման պատճառը ատոր ֆիզիկական եւ քիմիական յատկութիւններն են։ Ոսկիի զգալի մասը կ'օգտագործուի ստակներ պատրաստելու համար կամ ձուլակտորներով կը պահուի որպէս կեդրոնական բանկերու (պետութեան) ոսկիի պաշար։ Ան լայնօրէն կ'օգտագործուէր արդիւնաբերական սպառման համար (ռադիոէլեկտրոնիկայի մէջ, սարքաշինութեան մէջ եւ այլն) եւ ոսկերչութեան մէջ։

Սկիզբը, ոսկին կ'օգտագործուի բացառապէս զարդեր պատրաստելու համար, հետագային ան ծառայած է որպէս խնայողութան ու հարստութեան կուտակման, նաեւ փոխանակութեան (սկիզբը ձուլակտորներու ձեւով) միջոց։ Որպէս փող Ո․ Չինաստանի, Հնդկաստանի, Եգիպտոսի եւ Միջագետքի պետութիւններու մէջ, օգտագործուած է դեռեւս մ․ թ․ ա․ 1500 տարի առաջ, իսկ Հին Յունաստանի մէջ՝ մ․ թ․ ա․ 8-7-րդ դարեր։

3 diamond rings

Առաջին անգամ ոսկիէն, ստակներ հատուած են Լիդիայում, մ․ թ․ ա․ 7-րդ դարուն, ԽՍՀՄ տարածքին մէջ՝ Հայաստանի մէջ, մ․ թ․ ա․ 1-ին դար։ Սակայն հին ատեն ու միջին դարերուն ոսկին վալյուտայի հիմնական մետաղը չէր, որովհետեւ փողի ֆունկցիաներ կը կատարէին նաեւ պղինձն ու արծաթը։

Յայտնագործութիւններ

Ոսկին ձեռք բերելու ձգտումը, հարստանալու տենչը եղաղ են գաղութային ու առեւտրական բազմաթիւ պատերազմներու պատճառ, Աշխարհագրական մեծ յայտնագործութիւններու շրջանին մէջ, մղել նոր հողերու որոնումներու։

Ամերիկայի յայտնադործումէն ետք, ազնիւ մետաղներու հոսքը Եւրոպա դարձաւ կապիտաչի նախասկզբնական կուտակման աղբիւր։ Կապիտալիզմի զարգացումը, միջմայրցամաքային առեւտրի ընդլայնումը զորացուցին դրամամետաղներու պահանջը, եւ չնայած ոսկիի արդիւնահանումը կ'աճէր, սակայն բոլոր երկրներուն մէջ՝ որպէս փող դեռեւս լայնօրէն օգտագործուած էր նաեւ արծաթը։

Արդիւնաբերութիւն

19-րդ դարու վերջին արծաթի արժէքը կտրուկ իյնկաւ և երկրներու մեծ մասին մէջ, պայմաններ ստեղծուեցան մոնոմենտալիզմի (ոսկիի) անցնելու համար։ Առաջինը այդ, կատարուեցաւ Մեծ Բրիտանիայի մէջ, 18-րդ դարու վերջին, իսկ 20-րդ դարու սկզբին ոսկիի վալիւտան հաստատուեցաւ աշխարհի երկրներու մեծ մասին մէջ։

Տարերային ապրանքային արտադրութեան պայմաններուն մէջ, արտացոլելով մարդկանց յարաբերութիւնները, երեւոյթներու մակերեսին ոսկիի իշխանութիւնը հանդէս կու գայ, որպէս իրերու յարաբերութիւն։ Ան կը թուի ոսկիի բնական ներքին յատկութիւն ու ծնում ոսկիի ու փողի ֆետիշիզմ։ Ոսկով հարստութիւն դիզելու տենչը անչափ կ'աճի, մղում հրեշաւոր հանցագործութիւններու։

Ring with horses-N 728-Egypte louvre 127

Ոսկիի իշխանութինը յատկապէս կը զորանայ կապիտալիստական յարաբերութիւններու պայմաններուն մէջ, երբ ապրանք կը դառնայ նաեւ աշխատուժը։ Կապիտալիզմի ժամանակ համաշխարհային շուկայի կազմաւորումը կ'ընդլայնէ ոսկիի շրջանառութեան ոլորտը, ան կը դարձնէ համաշխարհային փող։ Կապիտալիզմի ընդհանուր ճգնաժամի պայմաններուն մէջ ոսկիի ստանդարտը կը խախտուի։

Կապիտալիստական երկրներու ներքին շրջանառութեան մէջ, տիրապետող կե դառնան թղթադրամներն ու ոսկով չփոխանակուող բանկային տոմսերը։ Կը սահմանափակուին կամ ընդհանրապէս կ'արգիլուին ոսկիի արտահանումն ու առուծախը։ Ատոր հետ կապուած, ոսկին կը դադարի շրջանառութեան ու վճարման միջոցի ֆունկցիաներ կատարել, բայց իդեալապէս հանդէս գալով որպէս արժեչափ, ինչպէս նաեւ պահպանելով գանձակուտակման միջոցի ու համաշխարհային փողի իր նշանակութիւնը, ան կը մնայ որպէս կապիտալիստական երկրներու դրամական համակարգի հիմք ու փոխադարձ դրամական պահանջներու ու պարտաւորութիւններու վերջնական կարգաւորման գլխաւոր միջոց։

Ոսկիի պաշարներու չափը կապիտալիստական վասուտաներու կայունութեան եւ առանձին երկրներու տնտեսական պոտենցիալի կարեւոր ցուցանիշ է։ Արդիւնաբերական սպառման, ինչպէս եւ մասնաւոր գանձակուտակման համար ոսկիի առուծախը կը կատարուի ոսկիի շուկաներուն մէջ։ Ընկերային էկոնոմիկայի պայմաններուն մէջ, ոսկին նոյնպէս համընդհանուր համարժէք է եւ հանդէս կու գայ որպէս արժեչափ ու գիներու մասշտաբ։

1961, Յունուար 1-էն խորհրդային ռուբլին կը պարունակէ 0,987412 գ զուտ ոսկի։ Այդ նոյն քանակութիւնը դրուած է փոխանակային ռուբլու՝ ՏՓԽ-ի անդամ-երկրներու միջազգային ընկերային վալիւտայի, հիմքին մէջ։ Համաշխարհային ընկերային շուկային մէջ ոսկին կը կատարէ համաշխարհային փողի ֆունկցիա։

Գիներ

Ոսկիի գինը, հաշուի առնելով իր յատուկ գործառոյթը, սկզբէն գոյութիւն ունէր ոսկիի ստանդրատ եւ մինչեւ 1970-ական թուականները ստեղծուած է դրամավարկային կարգաւորման մարմիններու պետութիւն, որ որպէս կանոն, կեդրոնական բանկի խնիրն էր[5][6]։

Ոսկիի համաշխարհային գինը հիմնականինմէջ, կ' որոշուի Լոնդոնի ոսկիի բորսային մէջ։ 2000-ականներու 2-րդ կէսէն, ոսկիի գինը շարունակաբար աւելացած է։ Հիմնական պատճառներէն են ոսկեգործական արտադրանքի համաշխարհային վաճառքի ծաւալի աճը, ԱՄՆ դոլարի դիրքերի թուլացումը եւ ոսկու գնումը որպես հուսալի խնայողություն՝ համաշխարհային վերջին տնտեսա-ֆինանսական ճգնաժամի հետեւանքներու համատեքստին մէջ։

2012 թուականի վերջին տարիներուն առաջին անգամ ոսկիի համաշխարհային գինը կայունացման նշաններ կե դրսեւորէ։ Ըստ կանխատեսումներու՝ առաջիկայ տասնամյակի մէջ, ոսկիի պահանջարկը կաճի՝ հանգեցնելով ոսկիի գինի աճի միտման պահպանմանը։

Պաշարներ

Gold-russia-mdm

Ոսկիի պաշարներ, ոսկիի ձուլածոներու ու ստակներու կեդրոնացած ռեզերվներու ֆոնդ, որը կը պատկանի երկրի կեդրոնական էմիսիոն բանկերին կամ գանձատանը։ Ոսկիի ազատ շրջանառութեան ժամանակաշրջանին մէջ, կը կատարէին միջազգային վճարումներու (համաշխարհային փողի), ներքին մետաղադրամայի շրջանառութեան, աւանդներու վճարումներու ու բանկային տոմսերու փոխանակման ռեզերվային ֆոնդերու դեր։

2000-ի Յունուարէն մինչեւ՝ 2009 Մարտ, կեդրոնական բանկերը իրենց պահուստային ոսկին կրճատած են 114 միլիոն տրոյական ունցիայով։ Այնուհետ, հաւանաբար նաեւ ոսկիի գիներու աճով եւ համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամով պայմանաւորուած, կեդրոնական բանկերը սկսած են աւելացնել իրենց ոսկիի պաշարները։

Արժոյթի միջազգային հիմնադրամը իր կայքին մէջ, ամէն ամիս կը հրապարակէ կեդրոնական բանկերու ոսկու պահեստային պաշարներու վերջին ամսուան տուեալները։ Այսպիսով 2015 Փետրուարի դրութեամբ, ոսկիի ամենամեծ պահեստային պաշարները ունին Միացեալ նահանգները՝ 261.5 միլիոն տրոյական ունցիա ծաւալով։ Իսկ առաջին 4 հորիզոնականները զբաղեցնող երկրները ընդհանրապէս կը տիրապետեն համաշխարհային պաշարներու կէսէն աւելիին։

Միայն Ռուսիոյ, Թուրքիոյ եւ Հնդկաստանի ոսկիի պաշարներու աճը, կը պայմանաւորուին համաշխարհային շուկայի փոփոխութիւններու 60 տոկոսը։ 2009 թուականէն ետք, Ղազախստանը իր պաշարները աւելցուցած է 4 միլիոն ունցիայով փաստացի եռապատկելով եղած պաշարները։

Ամբողջ աշխարհին ոսկիի մեծ պաշարները (2013, Յունուար).

Երկիր/ Կազմակերպութիւն Ոսկի
(տոննա)
Ոսկու ընդհանուր
կշիռը
պետական արժութային պահուստներ (%)
1 Կաղապար:Դրոշավորում/USA ԱՄՆ 8 133,5 76,3 %
2 Գերմանիա Գերմանիա 3 391,3 73,5 %
3 Արժոյթի միջազգային հիմնադրամ 2 814,0 -
4 Կաղապար:Դրոշավորում/Իտալիա Իտալիա 2 451,8 72,8 %
5 Կաղապար:Դրոշավորում/Չինաստան Չինաստան 1 054,1 11,7 %
6 Կաղապար:Դրոշավորում/Ճապոնիա Ճապոնիա 765,2 3,3 %
7 Կաղապար:Դրոշավորում/Նիդեռլանդներ Նիդեռլանդներ 612,5 60,6 %

Հետքարքիր Փաստեր

  • Իրականին մէջ, ոսկին շատ դժուար յայտնաբերած են, որովհետեւ ան հազուագիւտ մետաղ է։ Աշխարհին մէկ ժամուան ընթացքին, ավւլի շատ պողպատ կը ձուլեն, քան մարդկութեան պատմութեան ողջ ընթացքին ձուլուած ոսկին է։
  • 2011 թուականին, ոսկիի համաշխարհային արդիւնաբերութիւնը կազմած է 2.8 հազար տոննա։ Ոսկիի ամենաշատ պաշարը յայտնաբերուած է Չինաստանի, Աւստրալիոյ եւ ԱՄՆ-ի մէջ։
  • Մարդկութեան ողջ պատմութեան ընթացքին, արդիւնաբերուած է 150-200 հազար տոննա ոսկի։ Ոսկու ամենամեծ պաշարները կը գտնուին մոլորակի միջուկին մէջ։ Ըստ գիտնականներու՝ այնտեղ 5 անգամ աւելի ոսկի կայ, քան բոլոր յայտնի եւ մարդկութեան հասանելի հանքերուն մէջ։ Եթէ այդ ոսկով հնարաւոր ըլլար ծածկել Երկրի մակերեսը, ապա շերտի հաստութիւնը կը կազմեր 0.5 մեթր։
  • Ոսկին էլաստիկ, բայց ծանր մետաղ է։ 1 գրամ կշռող ոսկու կտորէն, հնարաւոր է 3 քմ երկարութեամբ լար հատել, սակայն 37 սմ կողմ ունեցող ոսկու մեկ խորանարդը կը կշռէ 1 տոննա։
  • Ոսկիի ամենամեծ բնակտորը յայտնաբերուած է Աւստրալիոյ մէջ 1872 թուականին՝ 25х63 սմ չափսերով ամբողջական գունդ, որ կը կշռէր 70 քգ։
  • Ոսկիի ամենափոքր մասնիկներ կան իւրաքանչիւր մարդու օրգանիզմին մէջ, ով կ'աշխատի ոսկիի հետ կամ կը պահէ զայն։ Եթէ այրեն այն կտորը, որուն մէջ կը պահուի ոսկին, ապա մոխիրի մէջ կարելի թանկարժէք մետաղի փոքրիկ մասնիկներ յայտնաբերել։
  • Ոսկին չ'ենթարկուիր քիմիական փոխազդեցութեան։ Զայն ձուլել կարելի է միայն կոնցենտրացուած թթուների, աղաթթուի եւ ազոտաթթուի խառնուրդին մէջ։
  • Մաքուր ոսկին ունի 999 հարգ։ Որովհետեւ ոսկին շատ փափուկ է, ատոր վրայ կարելի է փորագրել եղունգով, աւելցնել պղինձ կամ արծաթ։ Մաքուր ոսկիի, քանակը խառնուրդին մէջ կ'որոշէ հարգը։ 585 հարգի խառնուրդի 1 կրամին կը հասնի 0.585 մգ ոսկի։
  • Այսօր համաշխարհային բանկային պահուստները կը գնահատուին 32 հազար տոննա ոսկիով։ Եթէ այդ ամբողջ ոսկին ձուլեն, ապա կստացուի 12 սմ կողմով խորանարդ ոսկի։ Ոսկիի ամենամեծ հանքատերերն են ԱՄՆ-ն (8,1 հազար տոննա), Գերմանիան (3.4 հազար տոննա), Միջազգային արժութային հիմնադրամը (2.8 հազար տոննա)։

Տե՛ս նաեւ

  • Ոսկիի արդիւնաբերութիւն
  • Դրամ
  • Ապրանքային ֆետիշիզմ
  • Ոսկիի ստանդարտ
  • Պարբերական աղիւսակ

Գրկանութիւն

  • Борисов С․ М․, Золото в экономике современного капитализма, М-, 1968․
  • Брук Лармер, Цена Золота։ National Geographic Россия, Февраль 2009, с. 85-105.
  • Определение в компонентах водных экосистем золота и других элементов методом нейтронно­активационного анализа // Вода։ технология и экология. 2009. № 2. с. 62 — 68.

Արտաքին Յղումներ

Ծանօթագրութիւններ

  1. լաթիշ․՝ Latviešu literārās valodas vārdnīca. [1]
  2. Некрасов Б. В. Основы общей химии. — 3-е изд., испр. и доп. — М.: Химия, 1973. — 688 с.
  3. Справочник химика. — 2-е изд., пер. и доп. — М. Л.: Химия, 1966. — Т. 1. — 1072 с.
  4. Неорганическая химия: в 3 т./Под ред. Ю. Д. Третьякова. Т. 3: Химия переходных металлов. Кн. 2. М.: Изд. центр «Академия», 2007, 400 с.
  5. Алмазова О. Л., Дубоносов Л. А. Золото и валюта: прошлое и настоящее. — М.: Финансы и статистика, 1988, с. 50.
  6. Вернее, объявлялась стоимость банкнот в граммах золота, так как золото и было международной валютой
50 (թիւ)

50 (յիսուն)՝ զոյգ երկնիշ բնական թիւ մըն է 49-ի եւ 51-ի միջեւ

Արփիար Արփիարեան

Արփիար Արփիարեան (21 Դեկտեմբեր 1851, Սամսոն - 12 Փետրուար 1908, Գահիրէ), գրող, գրական քննադատ, հրապարակախօս եւ խմբագիր։

Աւստրալիա

Աւստրալիա (անգլ.` Australia, պաշտօնապէս Աւստրալիոյ Միութիւն (անգլ.` Commonwealth of Australia)), երկիր, որ կը ներառէ Աւստրալիական ցամաքամասի գլխաւոր կղզին, Թասմանիան եւ բազմաթիւ փոքր կղզիներ: Անիկա աշխարհի վեցերորդ երկիրն է իր գրաւած տարածքով։ Դրացի երկրներն են հիւսիսէն՝ Ինտոնեզիան, Արեւելեան Թիմորը եւ Փափուա Նոր Կուինէան, հիւսիս-արեւելքիէն՝ Սոլոմոնեան կղզիները, Վանուադուն եւ Նոր Գալետոնիան եւ հարաւ-արեւելքէն՝ Նոր Զելանտան:

18-րդ դարուն եւրոպացիներու բնակուելէն առնուազն 40,000 տարի առաջ Աւստրալիայի մէջ կը բնակէին տեղացի ապորիկենները, որոնք կը խօսէին 250 հազուադէպ լեզուական խումբերու լեզուներէն մէկով կամ մէկ քանիով։ 1606 թ. հոլանտացի հետախոյզներու կողմէ Աւստրալիան յայտնաբերուելէն յետոյ՝ 1770 թուականին, Մեծ Բրիտանիան, Աւստրալիայի արեւելեան հատուածը հարկադրաբար բնակեցնելով բանտարկեալներով, 1788 թ. յունուարի 26-ին զայն անուանեց Նոր Հարաւային Ուելս: Յաջորդ տասնամեակներուն բնակչութիւնը մշտապէս կ’աճէր, ցամաքամասը հետազօտուեցաւ եւ յետագային հիմնուեցան եւս հինգ ինքնակառավարուող թագաւորական գաղութներ։

1901 թ. Յունուար 1-ին այդ վեց գաղութները միաւորուելով ձեւաւորեցին Աւստրալիոյ Միութիւնը։ Այդ ժամանակէն ի վեր Աւստրալիան կը պահպանէ իր կայուն ազատ ժողովրդավարական քաղաքական համակարգը, որ կը գործէ որպէս խորհրդարանական ժողովրդավարութեան միութիւն եւ սահմանադրական միապետութիւն: Միութիւնը կը ներառէ վեց նահանգներ եւ քանի մը տարածքներ։ 22.7 միլիոն բնակչութիւնը մեծապէս կենդրոնացած է Արեւելեան նահանգներուն եւ բարձրակարգ քաղաքային պայմաններուն մէջ։

Բարձրակարգ զարգացած երկիր Աւստրալիան իր տնտեսութեան ծաւալով աշխարհի մէջ 12–րդն է, իսկ մէկ շունչին ինկող եկամուտի ծաւալով՝ վեցերորդը։ Աւստրալիան իր ռազմական ծախսերով աշխարհի մէջ 13–րդն է։ Ըլլալով աշխարհի մէջ երկրորդը մարդկային զարգացման ցուցանիշով, Աւստրալիան ազգային արդիւնաւէտութեան համադրման սանդղակին մէջ առաջատար դիրք կը գրաւէ կեանքի որակի, առողջապահութեան, կրթութեան, տնտեսական ազատութեան եւ պաշտպանութեան, քաղաքացիական ազատութիւններու եւ քաղաքական իրաւունքներու բնագաւառներուն մէջ։ Աւստրալիան Մեծ 20, Տնտեսական համագործակցութեան եւ զարգացման կազմակերպութիւն, Առեւտուրի Համաշխարհային Կազմակերպութիւն, Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութիւն, Բրիտանական ազգերու միութիւն, Ասիա-խաղաղ ովկիանոս տնտեսական համագործակցութիւն, Խաղաղ ովկիանոսեան կղզիներու ատեանի միջազգային կառոյցներու անդամ է։

Ափրիկէ

Ափրիկէ, աշխարհի երկրորդ մեծագոյն ցամաքամասն է իր տարածութեամբ եւ կը բաղկանայ 53 երկիրներէ։

Ափրիկէի մեծագոյն մասը ծածկուած է տափաստաններով եւ անապատներով ( Սահարա, Քալահարի, եւլն )։

Սահարա, Ափրիկէի հիւսիսակողմը, աշխարհի ամենատաք շրջանն է։ Հասարակածը կ'անցնի Ափրիկէի մէջէն Կապոնէն մինչեւ Քենիա:

Հասարակածային գօտիին մօտիկ կը տարածուին շատ խիտ անտառներ, մինչ հարուստ դաշտագետինները կը ծածկեն արեւելքի եւ հարաւի մեծ մասը։ Հոն կ'ապրին կենդանիներու մեծ խումբեր (վագերաձի, յամոյր, իմփալա, ընձուղտ, եւ փիղ որոնք որսն են միւս կենդանիներուն առիւծի, բորենիի, ընձառիւծի )։

Գրիգոր Լուսաւորիչ

Գրիգոր Լուսաւորիչ (մօտ 257 - 331), եկեղեցա–քաղաքական գործիչ, Հայոց եպիսկոպոսապետ՝ 302-էն,

Հայեր

Հայեր, ազգ, որու մայրենի լեզուն հայերէնն է, կը պատկանի հնդեւրոպական լեզուաընտանիքին։ Այսօր գոյութիւն ունեն հայկական 2 պետութիւններ՝Հայաստանի Հանրապետութիւնը եւ Արցախի Հանրապետութիւնը։ Հայերը կը համարուին բնիկ ազգ Հայկական լեռնաշխարհին մէջ։ Հայերու թիւը աշխարհին մէջ կը կազմէ աւելի քան 13 միլիոն։

Հայոց Ցեղասպանութիւն

Հայոց Ցեղասպանութիւն կամ Մեծ Եղեռն (թուրք.՝ Ermeni Soykırımı, անգլ.՝ Armenian Genocide, ֆր.՝ Génocide arménien), Օսմանեան կայսրութեան իշխանութեան ղեկին կանգնած «Իթթիհատ վէ թերաքքը» (Միութիւն եւ Յառաջդիմութիւն) կուսակցութեան կողմէ կազմակերպուած ցեղասպանութիւն, որուն հետեւանքով 1915-1923 թուականներուն զանգուածային տեղահանութեան ենթարկուած եւ բնաջնջուած է Օսմանեան կայսրութեան նահանգներու, ներառեալ՝ Արեւմտեան Հայաստանի հայ բնակչութիւնը։ Պայմանականօրէն Ցեղասպանութեան օր կը համարուի 1915-ի Ապրիլ 24-ը, երբ շուրջ 600 հայ մտաւորականներ կը ձերբակալուէին Կոստանդնուպոլսոյ մէջ։

Լայն իմաստով Հայոց Ցեղասպանութիւնը կը ներառնէ 1894-1923 թուականներուն Օսմանեան կայսրութեան եւ Թուրքիոյ տարբեր վարչակարգերուն կողմէ ծրագրուած ու հայ ժողովուրդին դէմ շարունակաբար իրականացուած ցեղասպանական քայլերը, հայրենազրկումը, հայութեան ոչնչացման ուղղուած զանգուածային կոտորածները, ցեղային զտումները, հայկական մշակութային ժառանգութեան ոչնչացումը, ինչպէս նաեւ ցեղասպանութեան ժխտումը, պատասխանատուութենէն խուսափելու, կատարուած ոճիրներն ու անոնց հետեւանքները լռութեան մատնելու կամ արդարացնելու բոլոր փորձերը իբրեւ ոճիրի շարունակութիւն եւ նոր ցեղասպանութիւններ իրականացնելու խրախուսանք:

Հայերու ցեղասպանութիւնը իրականացած է քանի մը փուլերով՝ զինուորներու զինաթափում, ընտրողական տարհանում սահմանամերձ շրջաններէն, Տեղահանութեան մասին օրէնքի որդեգրում, զանգուածային տեղահանութիւն եւ սպանութիւն։ Որոշ պատմաբաններ կ՚ընդգրկեն անոր մէջ 1890-ական թուականներու ջարդերը, Զմիւռնիոյ ջարդը եւ թուրքական զօրքերու գործողութիւնները Անդրկովկասի մէջ։

Ցեղասպանութեան հիմնական կազմակերպիչները կը համարուին Երիտասարդ Թուրքերու (Միութիւն եւ Յառաջդիմութիւն կուսակցութեան) գլխաւոր առաջնորդները՝ Թալէաթ, Էնվեր եւ Ճեմալ, ինչպէս նաեւ «Յատուկ կազմակերպութեան» ղեկավար Պեհաէտտին Շաքիր։ Հայերու ցեղասպանութեան զուգահեռ, Օսմանեան կայսրութեան մէջ տեղի ունեցած են ասորիներու եւ Պոնտոսի յոյներու ջարդերը։ Օսմանեան կայսրութենէն բռնագաղթած եւ Մեծ Եղեռնը վերապրած հայերը յառաջացուցած են Սփիւռքի մեծ մասը։

Օսմանեան կայսրութեան մէջ հայերու եւ նացիական Գերմանիոյ կողմէ հրեաներու զանգուածային ոչնչացումը բնութագրելու համար Ռաֆայէլ Լեմքինը (Raphael Lemkin) ստեղծած է «ցեղասպանութիւն» եզրոյթը։ Հայերու ցեղասպանութիւնը ամենէն աւելի ուսումնասիրուածը կը համարուի պատմագրութեան մէջ՝ Ողջակէզէն (Holocaust) ետք։ 24 Մայիս 1915-ի համատեղ յայտարարութեամբ դաշնակից երկիրները (Մեծն Բրիտանիա, Ֆրանսա եւ Ռուսական կայսրութիւն) առաջին անգամ ըլլալով «մարդկութեան դէմ ոճիրներ» բանաձեւումը մուծեցին՝ հայերու զանգուածային սպանութիւնները որակելու համար։

Ճափոն

Կաղապար:Նիհոնգո, պաշտօնական անունը «Նիփփոն, Նիհոնքոքու» պետութիւն է Ասիոյ խաղաղովկիանոսեան ափերէն դէպի արեւելք գտնուող կղզիներուն վրայ։ Հինէն ի վեր ճափոնցիները իրենց երկիրը կ'ըսեն Նիփփոն կամ Նիհոն, որ կազմուած է 2 հիերոկլիֆային նշաններէ՝ «արեւ» եւ «հիմք»։ Ճափոնական դրօշի վրայի կարմիր արեւային սկաւառակը եւ պետական զինանշանի կլոր ոսկեծաղիկը՝ քրիզանթէմը, նոյնպէս կը խորհրդանշեն ծագող արեւը։

Ճափոնը ժամանակէն աշխարհի հզօրագոյն երկիրներէն է։ Միւսներէն զգալիօրէն կը տարբերի իր աշխարհագրական դիրքով, պատմական անցեալով, լեզուով, տնտեսական զարգացմամբ եւ բնութագրական այլ գիծերով։Իր տարածքով Ճափոնը կը գերազանցէ եւրոպական տերութիւններէն շատեր։

1970 թուականէն սկսեալ Ճափոնի տնտեսութիւնը զբաղեցուցած է աշխարհին 2-րդ տեղը, զիջելով Միացեալ Նահանգներուն։ Այդ դիրքը յետագային, ան զիջեց Չինաստանին։ Արտահանման ծաւալով չորրորդն է, ներմուծման ծաւալով՝ վեցերորդը։ Ճափոնը կը համարուի աշխարհի մեծագոյն տնտեսական կեդրոններէն մէկը։

2005 - 2007 թուականներուն, Ճափոնը Միաւորուած Ազգերու Անվտանգութեան խորհուրդի ոչ մշտական անդամը եղած է։

Ճափոնը Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմէն ետք պաշտօնապէս հրաժարեցաւ պատերազմ յայտարարելու իր իրաւունքէն։ Ճափոնը աշխարհի միակ երկիրն է, որուն նկատմամբ կիրառուած է միջուկային զէնք։

Միսաք Մեծարենց

Միսաք Մեծարենց (Մեծատուրեան) (19 Յունուար 1886(1886-01-19), Բինկյան — 5 Յուլիս 1908(1908-07-05), Կոստանդնուպոլիս, Թուրքիա), արեւմտահայ քնարերգակ բանաստեղծ, հայ գրականութեան ամէնէն գեղապաշտ բանաստեղծը։

Մուշեղ Իշխան

Մուշեղ Իշխան (Ճենտերեճեան) (1913 - 1990), Լիբանանահայ բանաստեղծ, արձակագիր, գրաքննադատ, հրապարակախօս. Հայ, յետագային Նշան Փալանճեան, ճեմարանի հայագիտական նիւթերու երկարամեայ սիրուած ուսուցիչ։ «Ազդակ» օրաթերթի խմբագրապետ, եւ «Բագին» գրական պարբերաթերթի խմբագիրներէն մէկը։

Պօղոս Նուպար Փաշա

Պօղոս Փաշա Նուպար (1851 – 1930 թթ.), հայ ականաւոր քաղաքական գործիչ, Եգիպտոսի վարչապետ Նուբար Փաշայի որդին։

Մեծանուն դիւանագէտին զաւակը ծնած է 1851 թուականին եւ ժառանգած իր հօր գեղեցիկ ձիրքերը։

Իր երիտասարդութեան Եւրոպայի մէջ հետեւած է բարձրագոյն կրթութեան եւ վերադարձին եգիպտական կառավարութեան բազմաթիւ օգտակար ծառայութիւններ մատուցանելէն զատ 1900-թուականին հեղինակած է երկրագործական շոգեշարժ արօր մը՝ այնպիսի կատարելագործեալ վիճակով մը, որուն համար Ֆրանսական կառավարութիւնը «Պատւոյ Լէգէոն»ի պատուանշանով պատուած է զինքը։ Եւրոպական մամուլը մեծ գովեստով խօսած է Պօղոս Փաշայի մասին, այդ գիւտին առթիւ, եւ 1900 թուականին Փարիզի արուեստահանդէսին ստացած է ոսկի մետալ։

Եթէ Նուպարեանց բարոյական եւ նիւթական աջակցութիւնը չըլլար՝ ո՛չ Եգիպտոս ո՛չ ալ Ֆրանսա, այնքան լայն պիտի չբանային իրենց դռները այն ահագին գաղթականութեան առջեւ, որ կազմուեցաւ 1895-1895 եւ 1896-1896 թուականի ջարդերէն փախչողներէն։

Անոնք էին, որ հայթայթեցին հազարաւոր ոսկիներ ու որոնց մատակարարութիւնը յանձնուած էր մասնաւոր յանձնաժողովի մը։

Տարիներէ ի վեր Տէր եւ Տիկին Պօղոս Նուպար փաշա եւ որդին Առաքէլ պէյ, ամէն մէկը ամիսը 17-ական ոսկի կը վճարեն Ալեքսանդրիոյ Աղքատախնամին, շարոնունակելով մասնաւորներու ամսական նպատակներ տալ, ըստ իրենց ընտանեկան սովորութեան։

Պօղոս Փաշա գեղեցիկ ծրագիր մը յղացած էր առեւտրական եւ երկրագործական վարժարան մը հաստատելու համար՝ Եգիպտոսի մէջ, յատկացնելով այն նպատակին միլիոն մը Ֆրանկ: Սակայն գործին բազմազան դժուարութիւնները նկատի առնելով յետաձգուեցաւ ու իբրեւ փոխարինութիւն շինեց՝ «Պուլազի» մէջ, Ազգ. Երկսեռ վարժարան մը բոլոր գոյքերով կահաւորուած եւ այսպիսով փրկեց Հայ ուսանողութիւնը խոնաւ ու մութ փողոցի խարխուլ, փլչելու վրայ եղող շէնքէն՝ Գալուստեան վարժարանէն։ Պօղոս փաշայի մեծագոյն փառքը պիտի ըլլայ իր իսկ նախաձեռնութեամբ հիմնած Եգիպտոսի Հայկական Բարեգործական միութիւնը, որուն նպատակին էր.-

Ասիաբնակ Հայ ժողովուրդին մտաւոր եւ բարոյական զարգացմանը նպաստել։

Անոնց նիւթական եւ տնտեսական կացութիւնը բարւոքելու աշխատիլ։

Այս արդիւնքը յառաջ բերելու ծառայող որեւէ ձեռնարկ կամ հրատարակութիւն քաջալերել։

Ռուսիա

Կաղապար:Տեղեկաքարտ Երկիր

Ռուսիա (ռուս.՝ Россия, նաեւ պաշտօնապէս՝ Ռուսաստան, Ռուսաստանի Դաշնութիւն, ռուս.՝ Российская Федерация) Եւրասիոյ մէջ պետութիւն՝ Եւրոպայի արեւելեան եւ Ասիոյ հիւսիսային հատուածին մէջ։

Ռուսիոյ մայրաքաղաքը Մոսկուան է։ Ընդհանուր առմամբ Ռուսաստանի մէջ կայ 15, այսպէս կոչուած, միլիոնանոց քաղաք՝ Մոսկուա, Սանկտ Փեթերսպուրկ (Լենինկրատ)՝ նախկին մայրաքաղաքը, Նովոսիպիրսք, Եքաթերինպուրկ (Սվերդլովսկ), Նիժնի Նովկորոտ, Քազան, Սամարա (Կոյբիշեւ), Օմսք, Չելեապինսք, Տոնի Ռոստով, Ուֆա, Քրասնոյեարսք, Պերմ, Վոլկոկրատ (Սթալինկրատ), Վորոնեժ։

Տարածքի տեսանկիւնէն Ռուսիա աշխարհի խոշորագոյնն է (17 101 481 քմ2՝ ներառեալ Ղրիմի ինքնավար հանրապետութիւնը)։ Ան Երկիր մոլորակի ցամաքի 11, 46 %-ն է կամ 1/9 մասը։ Ռուսաստանի տարածքը կը կազմէ Երկրագունդի ցամաքային մակերեսի 12, 65 %-ը կամ 1/8 մասը, որ երկու անգամ շատ է իր մակերեսով երկրորդ տեղը գրաւող Գանատայէն։

Ըստ 1 Յունուար 2010 թուականի տուեալներու՝ բնակչութիւնը 141 927 296 մարդ է։ Ընդ որուն, բնակիչներու 79, 3 %-ն կ’ապրի Ռուսաստանի եւրոպական մասին մէջ, իսկ 20, 7 %-ը՝ Ասիական։ Տուեալ պահուն բնակչութեան թիւով իններորդ դիրքը կը գրաւէ աշխարհի երկիրներու ցանկին մէջ։ Բնակչութեան ճնշող մեծամասնութիւնը (73, 1%) քաղաքներուն մէջ։ Երկրի 79, 83 %-ը Ռուս են։ Երկրի պաշտօնական լեզուն ռուսերէնն է։

Ռուսաստանի Դաշնութիւնը կը սահմանակցի 18 երկիրներու հետ՝ այդ չափանիշով նոյնպէս գրաւելով առաջին դիրքը։ Ցամաքով սահմանակից են Նորվէկիան, Ֆինլանտան, Էսթոնիան, Լիթուանիան, Լատվիան, Լեհաստանը, Պելառուսը, Ուքրանիան, Աբխազիան (մասամբ ճանաչցուած), Վրաստանը, Հարաւային Օսիան (մասամբ ճանաչցուած), Ազրպէյճանը, Ղազախստանը, Չինաստանը, Մոնկոլիան, Հիւսիսային Քորեան, իսկ ծովով՝ Ճափոնը եւ ԱՄՆ-ը։

Ռուսաստանը ունի օգտակար հանածոներու հսկայական պաշարներ։ Անտառներու տարածքով ան առաջինն է աշխարհի մէջ (երկրի տարածքի 45 %-ը), ունի համաշխարհային փայտանոյթի պաշարներու աւելի քան 1/5 մասը։ Ռուսաստանի մէջ լիճերը կը պարունակեն աշխարհի չսառած քաղցրահամ ջուրի 1/4-ը եւ իրենց բացարձակ քանակով առաջինն են աշխարհի տարածքին։

Սպանիա

Սպանիա (իսպ.՝ España էսփանեայ ), պաշտօնական անուանումը՝ «Սպանիոյ թագաւորութիւն» (սպաներէն՝ Reino de España), պետութիւն Եւրոպայի հարաւ-արեւմուտքին։ Կը գրաւէ Բիրենեան թերակղզիի հիմնական տարածքը, Միջերկրական ծովը գտնուող Պալէարեան, Պիթիուսեան եւ Ատլանտեան ովկիանոսի մէջ գտնուող Քանարեան կղզիները։ Արեւմուտքէն սահմանակից է Փորթուկալին, հիւսիսէն՝ Ֆրանսային եւ Անտորրային, հարաւէն՝ Ճիպրալթարին։ Սպանիոյ շուրջ կը գտնուին Ատլանտեան ովկիանոսը (հիւսիսէն եւ արեւմուտքէն) եւ Միջերկրական ծովը (հարաւէն եւ արեւելքէն)։

Պաշտօնական լեզուներն են՝ սպաներէնը (ամբողջ տարածքի մէջ), կաթալոներէնը, պասքերէնը, կալիցիերէն եւ արակոներէնը։ Սպանիոյ բնակչութիւնը 46 423 064 հոգի է, ըստ 2015–ի մարդահամարի տուեալներուն։ Մայրաքաղաքը Մատրիտն է։ Մեծագոյն քաղաքներն են՝ Մատրիտը, Պարսելոնը, Վալենսիան, Սեւիլիան, Սարակոսան եւ Մալական։

Վահան Տէրեան

Վահան Տէրեան (Վահան Տէր Գրիգորեան) (9 Փետրուար 1885 - 7 Յունուար 1920), անուանի հայ բանաստեղծ, քնարերգակ եւ հասարակական-քաղաքական գործիչ։

Րաֆֆի

Րաֆֆի (ծն․ անուն՝ Յակոբ Մելիք Յակոբեան, 1837, Փայաջուկ (Սալմաստ) - 24 Ապրիլ (6 Մայիս) 1888, Թիֆլիսի Խոջիվանքի Հայկական գերեզմանոց), հայ գրող, հրապարակախօս, հայ ժողովուրդի հանճարեղ վիպասան։

Քիմիագիտութիւն

Քիմիագիտութիւնը (արաբերէն՝ کيمياء‎, անգլերէն՝ Chemistry, ֆր.՝ Chimie) ճշգրիտ գիտութիւն է, որ կ'ուսումնասիրէ նիւթերու յատկութիւններու, կառուցուածքի, բաղադրութեան, անոնց փոխարկումներու, ուղեկից երեւոյթներու, փոխարկումներու ժամանակ յառաջացած նիւթերու յատկութիւններու մասին։ Անիկա ժամանակակից բնագիտութեան կարեւորագոյն եւ ընդարձակ բաժիններէն մէկն է, որ կ'ընդգրկէ օրէնքներու, սկզբունքներու, ինչպէս նաեւ տեսական պատկերացումներու համակարգ մը, որ կը նկարագրէ նիւթերու փոխարկումները եւ կու տայ անոնց բացատրութիւնը։ Եւ վերջապէս քիմիագիտութիւնը գիտութիւն է քիմիական տարրերու, անոնց միացումներուն, ինչպէս նաեւ այն օրինաչափութիւններու մասին, որոնց կ'ենթարկուին քիմիական շարժումները։ Այլ հնարաւոր անուանումներն են հին յուն․՝ χυμος — «հիւթ», «Էսսենցիա», «համ», հին յուն․՝ χυμα — «խառնուրդ (մետաղական)», «ձուլում», «հոսք», հին յուն․՝ χυμευσις — «խառնում»)։ Քիմիագիտութիւնը ունի մեծ կապ բնագիտութեան, բնաքիմիագիտութեան, երկրաքիմիագիտական եւ կենսաբանութեան հետ, ըստ էութեան սահմանը անոնց միջեւ պայմանական է։

Ֆրանսա

Ֆրանսական Հանրապետութիւն (ֆր․՝ République française), (յայտնի նաեւ որպէս Ֆրանսա) միութական-մենական (անգլ․՝ unitary) կիսանախագահական հանրապետութիւն է Արեւմտեան Եւրոպայի մէջ, իր քանի մը անդրծովեան տարածքներով եւ կղզիներով, որոնք տեղակայուած են Հնդկական, Խաղաղական եւ Ատլանտեան ովկիանոսներուն մէջ։ Մայրցամաքային Ֆրանսան կ’երկարի Միջերկրական ծովէն մինչեւ Անգլիական նեղուց եւ Հիւսիսային ծով, Հռենոսէն մինչեւ Ատլանտեան ովկիանոս։ Զայն յաճախ անուանուած են l'Hexagone (վեցանկիւն), անոր տարածքի աշխարհագրական պատկերին պատճառով։ Անիկա Արեւմտեան Եւրոպայի մեծագոյն երկիրն է եւ երկրորդ ամենամեծը աշխարհի մէջ իր բացառիկ տնտեսական գօտիով՝ 11,035,000 ք․մ․2, զիջելով միայն Միացեալ Նահանգներուն (11,351,0002 / 4,383,000 ք․ մղոն)։

Նախորդ 500 տարիներուն Ֆրանսան ունեցած է գերիշխող դիրք մշակութային, տնտեսական, ռազմական եւ քաղաքական ասպարէզներուն մէջ, ինչպէս Եւրոպայի, այնպէս ալ ամբողջ աշխարհի մէջ։ 17-րդ եւ 18-րդ դարերուն ընթացքին Ֆրանսայի գաղութները դարձան Հիւսիսային Ամերիկայի եւ Հարաւ-արեւելեան Ասիոյ հսկայական մասը․ 19-րդ դարուն եւ 20-րդ դարու սկիզբներուն, Ֆրանսան կառուցեց այդ ժամանակուայ երկրորդ ամենամեծ գաղութատիրական տէրութիւնը, ներառելով Հիւսիսային, Արեւմտեան եւ Կեդրոնական Ափրիկէի, Հարաւ-արեւելեան Ասիոյ մեծ մասը, ինչպէս նաեւ տիրացաւ Քարիպեան եւ Խաղաղ ովկիանոսեան շատ կղզիներու։

Ֆրանսայի հիմնական գաղափարները արտայայտուած են մարդու իրաւունքներու եւ քաղաքացիի հռչակագրով։ Ֆրանսայի Հանրապետութիւնը կը բնորոշուի որպէս անբաժանելի, աշխարհիկ, ժողովրդավարական եւ ընկերայնական երկիր իր սահմանադրութեամբ։ Ֆրանսան մէկն է աշխարհի առաւել զարգացած երկրներէն․ իր անուանական ՀՆԱ-ի ( համախառն ներքին արտադրանք) մակարդակով Ֆրանսան իններորդն է աշխարհի եւ երկրորդը՝ Եւրոպայի մէջ։ Ֆրանսան իր կենսամակարդակով առաջինն է Եւրոպայի մէջ (եւ 4-րդը՝ աշխարհի մէջ)։

Ֆրանսայի ռազմական պիւտճէն երրորդն է աշխարհի մէջ․ ան երրորդ ամենամեծ ռազմական ուժն է ՆԱԹՕ-ի մէջ եւ ունի ԵՄ (Եւրոպական Միութիւն) ամենամեծ բանակը։ Ֆրանսան նաեւ ունի երրորդ ամենաշատ կորիզային զէնքի պաշարները աշխարհի մէջ։

Ֆրանսան կը հանդիսանայ Միաւորուած ազգերու կազմակերպութեան (ՄԱԿ) հիմնադիր անդամ, նաեւ Ֆրանքոֆոնիայի, Մ8 (8 Մեծագոյն երկիրներ), Մ20, ՆԱԹՕ-ի, ԴՀԶՔ, ՀԱԳ եւ Լատինական միութեան անդամ։

Այլ լեզուներով

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.