Միապետութիւն

Միապետութիւն, պետութեան կառավարման համակարգ է, երբ իշխանութեան գլուխ կանգնած է մէկ անձնաւորութիւն՝ միապետը։ Յաճախ միապետութիւնը ժառանգական է, հետեւաբար տուեալ պետութեան իշխանութիւնը կը պատկանի մէկ գահատոհմի։ Կը զատորոշուին միապետական եւ սահմանադրական միապետական կարգեր։

Monarchies of the world
Ժամանակակից աշխարհի այն պետութիւնները, ուր կը գործեն միապետական կարգեր

Հին եւ Միջնադարեան Հայաստանի մէջ

Ըստ Մովսէս Խորենացիի հայոց առաջին միապետը եղած է Հայկեան տոհմէն Պարոյր Սկայորդին։ Հայոց միապետը կրածէ արքայ կամ արքայից-արքայ տիտղոսը, զոր շատ դէպքերու մէջ եղած է հաւասարազօր հռոմեական կեսարին կամ կայսրին։ Հին Հայաստանի արքայատոհմերն են՝ Հայկազունիները, Երուանդունիները,Արտաշէսեանները, Արշակունիները, իսկ Միջնադարեան Հայաստանի մէջ՝ Բագրատունիները եւ Ռուբինեաններ,Հեթումեաններ,Լուսինեանները (Կիլիկիան Հայաստանի մէջ)։ Բացի այդ, հայոց պատմութեան տարբեր ժամանակահատուածներուն եղած են նաեւ տեղական թագաւորական տոհմեր, որոնցմէ են Առանշահիկները, Արծրունիները, Սիւնիները, Կիւրիկեանները եւ այլն։

5 - 9 դդ. պետականութեան բացակայութեան պայմաններուն, հայոց միապետի դերի որոշ մասը, իրենց վրայ կը վերցնէին՝ Հայոց Մարզպանը, Հայոց Իշխանը, Հայոց Իշխանաց իշխանը։ Հայոց միապետը (արքայն) Հայաստանի միահեծան տիրակալն էր զօրքերու գլխաւոր հրամանատարը։ Ան կը նշանակէր եւ պաշտօնազուրկ կ՛ընէր պետական գործակալութիւններու ղեկավարներուն, քրիստոնէութեան ընդունելէն ետք, կը միջամտէր կաթողիկոսի ընտրութիւններուն, կը յայտարարէր պատերազմ, կը կնքէր դաշինք՝ օտար պետութիւններու եւ ցեղերու հետ։ Հայոց Միապետի իշխանութիւնը ժառանգական էր, սովորաբար իշխանութիւնն կ՛անցնէր հօրմէն աւագ որդիին։ Եթէ չկար արու ժառանգ, ապա գահը կարելի էր անցնիլ նաեւ տոհմի իգական ներկայացուցիչներուն։

Ուշ միջնադարուն՝ հայոց միապետութեան կորստէն ետք, միապետի որոշ գործառոյթներ իր վրայ վերցուց հայոց կաթողիկոսը։ Սակայն հայոց միապետի տիտղոսը՝ Հայոց Արքայի տիտղոսը Լուսինեաններէն ժառանգաբար անցաւ Իտալիոյ Սավոեան Արքայատան եւ պահպանուեցաւ մինչեւ մեր օրերը։

Կաղապար:Պետության ձևեր

Կատեգորիա:Միապետութիւն

Անգլիա

Կաղապար:Տեղեկաքարտ Երկիր

Անգլիա (Անգլերէն՝ England), Մեծ Պրիթանիոյ եւ Միացեալ Թագաւորութեան ամէնամեծ եւ ամէնաշատ բնակչութիւն ունեցող երկիրն է: Անգլիոյ բնակչութիւնը կը կազմէ ամբողջ Միացեալ Թագաւորութեան բնակչութեան աւելի քան 83%-ը։ Մայրաքաղաքը Լոնտոնն է։

Աւստրալիա

Աւստրալիա (անգլ.` Australia, պաշտօնապէս Աւստրալիոյ Միութիւն (անգլ.` Commonwealth of Australia)), երկիր, որ կը ներառէ Աւստրալիական ցամաքամասի գլխաւոր կղզին, Թասմանիան եւ բազմաթիւ փոքր կղզիներ: Անիկա աշխարհի վեցերորդ երկիրն է իր գրաւած տարածքով։ Դրացի երկրներն են հիւսիսէն՝ Ինտոնեզիան, Արեւելեան Թիմորը եւ Փափուա Նոր Կուինէան, հիւսիս-արեւելքիէն՝ Սոլոմոնեան կղզիները, Վանուադուն եւ Նոր Գալետոնիան եւ հարաւ-արեւելքէն՝ Նոր Զելանտան:

18-րդ դարուն եւրոպացիներու բնակուելէն առնուազն 40,000 տարի առաջ Աւստրալիայի մէջ կը բնակէին տեղացի ապորիկենները, որոնք կը խօսէին 250 հազուադէպ լեզուական խումբերու լեզուներէն մէկով կամ մէկ քանիով։ 1606 թ. հոլանտացի հետախոյզներու կողմէ Աւստրալիան յայտնաբերուելէն յետոյ՝ 1770 թուականին, Մեծ Բրիտանիան, Աւստրալիայի արեւելեան հատուածը հարկադրաբար բնակեցնելով բանտարկեալներով, 1788 թ. յունուարի 26-ին զայն անուանեց Նոր Հարաւային Ուելս: Յաջորդ տասնամեակներուն բնակչութիւնը մշտապէս կ’աճէր, ցամաքամասը հետազօտուեցաւ եւ յետագային հիմնուեցան եւս հինգ ինքնակառավարուող թագաւորական գաղութներ։

1901 թ. Յունուար 1-ին այդ վեց գաղութները միաւորուելով ձեւաւորեցին Աւստրալիոյ Միութիւնը։ Այդ ժամանակէն ի վեր Աւստրալիան կը պահպանէ իր կայուն ազատ ժողովրդավարական քաղաքական համակարգը, որ կը գործէ որպէս խորհրդարանական ժողովրդավարութեան միութիւն եւ սահմանադրական միապետութիւն: Միութիւնը կը ներառէ վեց նահանգներ եւ քանի մը տարածքներ։ 22.7 միլիոն բնակչութիւնը մեծապէս կենդրոնացած է Արեւելեան նահանգներուն եւ բարձրակարգ քաղաքային պայմաններուն մէջ։

Բարձրակարգ զարգացած երկիր Աւստրալիան իր տնտեսութեան ծաւալով աշխարհի մէջ 12–րդն է, իսկ մէկ շունչին ինկող եկամուտի ծաւալով՝ վեցերորդը։ Աւստրալիան իր ռազմական ծախսերով աշխարհի մէջ 13–րդն է։ Ըլլալով աշխարհի մէջ երկրորդը մարդկային զարգացման ցուցանիշով, Աւստրալիան ազգային արդիւնաւէտութեան համադրման սանդղակին մէջ առաջատար դիրք կը գրաւէ կեանքի որակի, առողջապահութեան, կրթութեան, տնտեսական ազատութեան եւ պաշտպանութեան, քաղաքացիական ազատութիւններու եւ քաղաքական իրաւունքներու բնագաւառներուն մէջ։ Աւստրալիան Մեծ 20, Տնտեսական համագործակցութեան եւ զարգացման կազմակերպութիւն, Առեւտուրի Համաշխարհային Կազմակերպութիւն, Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութիւն, Բրիտանական ազգերու միութիւն, Ասիա-խաղաղ ովկիանոս տնտեսական համագործակցութիւն, Խաղաղ ովկիանոսեան կղզիներու ատեանի միջազգային կառոյցներու անդամ է։

Աֆղանիստան

Կաղապար:Տեղեկաքարտ Երկիր

Աֆղանիստան պետութիւն է Ասիոյ ցամաքամասին վրայ՝ Միջին Արեւելքի մէջ։ Սահմանակից է Իւզբեքիստանին, Թուրքմենիստանին, Չինաստանին, Հնդկաստանին, Փաքիստանին ու Իրանին։ Տարածութիւնը 652,864 քմ² է, բնակչութիւնը՝ 32,564,342 (2015)։ Մայրաքաղաքը՝ Քապուլ։ Վարչականօրեն կը բաժնուի 28 վիլայէթի։

Դանիա

Կաղապար:Տեղեկաքարտ Երկիր

Դանիա (նաեւ Տանիմարքա) (դանիերէն՝ Danmark, ˈd̥ɛnmɑɡ̊), պաշտօնապէս՝ Դանիոյ Թագաւորութիւն (դանիերէն՝ Kongeriget Danmark, ˈkɔŋəʁiːəր ˈd̥ɛnmɑɡ̊), պետութիւն Հիւսիսային Եւրոպայի մէջ, երկու յաւելեալ բաղկացուցիչ հատուածներով, արտացամաքային՝ Հիւսիսատլանտեան Ֆարերեան կղզիները եւ Կրինլանտը՝ Հիւսիսային Ամերիկայի մէջ։ Դանիան Հիւսիսային երկրներէն ամենահարաւայինն է, տեղակայուած Շուէտէն դէպի հարաւ արեւմուտք, որուն հետ միացած է կամուրջ-թիւնէլով, Նորվեկիայէն` հարաւ եւ հարաւէն սահմանակից է Գերմանիային: Երկիրը բաղկացած է մեծ թերակղզիէ մը` Յուտլանտիա եւ բազմաթիւ կղզիներէ՝ Զելանտիա, Ֆիւն, Լոլան, Ֆալսդեր եւ Պորնհոլմ, ինչպէս նաեւ հարիւրաւոր մանր կղզեակներէ, որոնց յաճախ կ՛անուանեն Դանիական կղզեխումբ։ Դանիոյ թագաւորութիւնը խորհրդարանակն համակարգով սահմանադրական միապետութիւն է, որուն կառավարութեան նստավայրը մայրաքաղաք Քոփենհակընն է։ Թագաւորութիւնը մենական է։ Դանիոյ կազմի մէջ մտնող Կրինլանտի եւ Ֆարերեան կղզիներու կառավարումը կեդրոնական կառավարութեան կողմէ վերայղուած է այդ երկրներուն՝ ներքին ինքնավարութեան սկզբունքով, որ կը կոչուի Դանիական ոստան։ Ֆարերեան կղզիներու ժողովուրդը կը դիտարկուի որպէս համայնք թագաւորութեան մէջ, իսկ Կրինլանտի ժողովուրդը՝ առանձին ժողովուրդ, ինքնորոշման իրաւունքով։ Այս պայմանաւորուածութիւններուն արդիւնքին մէջ 1973 թ. Դանիան դարձաւ Եւրոմիութեան անդամ, սակայն Կրինլանտը եւ Ֆարերեան կղզիները գերադասեցին Եւրոմիութիւն չմտնել։

Նախապէս ըլլալով նաւագնաց հետախոյզ վայքինկներու բնակավայր, որոնք միջնադարուն ներխուժեցին Եւրոպայի եւ Ռուսիոյ բազմաթիւ տարածքներ եւ այնտեղ հետագային բնակութիւն հաստատեցին, Դանիան միջին դարերուն դարձաւ միասնական թագաւորութիւն։ Դանիոյ յետագայ պատմութեան վրայ էական ազդեցութիւն գործած է անոր աշխարհագրական դիրքը՝ Հիւսիսային եւ Պալթիկ ծովերուն միջեւ։ Այս կը նշանակէ, որ ըլլալով Շուէտի եւ Գերմանիոյ միջեւ, Դանիան յայտնուած էր Պալթիկ ծովին տիրանալու փոխադարձ պայքարի կիզակէտին, քանի որ մինչեւ Քիլի ջրանցքի փորուիլը, ջրային ուղիները դէպի Պալթիկ ծով հնարաւոր էին միայն երեք ջրանցքներով, որոնք յայտնի էին որպէս Դանիական ջրանցքներ։ Դանիան երկար ժամանակ կը վիճարկէր Շուէտի հետ Սգանիայի վրայ (Սգանիական պատերազմ) վերահսկողութիւն ունենալու իրաւունքը եւ Նորվեկիայի հետ՝ Հանսական Միութիւն Շլեզուիկ (Դանիական կալուածք) եւ Հոլշտայն (Գերմանական կալուածք) հերցոկութիւններուն վրայ վերահսկողութիւն ունենալու իրաւունքը։ Ի վերջոյ Դանիան հակամարտութեան մէջ զիջեցաւ եւ արդիւնքին մէջ սկիզբը Սքանիան զիջեցաւ Շուէտին, իսկ աւելի ուշ Շլեզուիկ-Հոլշտայնը՝ Գերմանական կայսրութեան։ Չնայած Դանիական կայսրութիւնը կը կառավարէր Դանիան եւ Նորվեկիան, սակայն 1814 թ. Դանիա-Նորվեկիայի լուծարումէն ետք Դանիան ձեռք բերաւ Կրինլանտը եւ Ֆարերեան կղզիները, որոնք ԺԴ. դարէն գաղութի կարգավիճակի մէջ էին։ 20-րդ դարուն Ֆարերեան կղզիները եւ Կրինլանտը երկուքն ալ դարձան Դանիոյ Ոստանի անքակտելի մասերը եւ ստացան ինքնակառավարման իրաւունք համապատասխանաբար 1948 եւ 1979 թթ.։

Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութեան եւ ՆԱԹՕ-ի հիմնադիր, Տնտեսական համագործակցութեան եւ զարգացման կազմակերպութեան անդամ Դանիան նաեւ Եւրոպայի անվտանգութեան եւ համագործակցութեան անդամ է։ Գերզարգացած խառն ճարտարարուեստ ունեցող տնտեսութեամբ եւ համատարած բարեկեցիկ Դանիան առաջատար երկրներէն է բնակչութեան եկամուտի հաւասարաչափ բաշխուածութեան ցուցանիշով եւ մէկ շունչին ինկող եկամուտի ցուցանիշով եօթներորդն է աշխարհի մէջ։ Յաճախ Դանիան կը գնահատուի որպէս ամենաերջանիկ երկիրը, իսկ կաշառակերութեամբ՝ վերջինը։ Պաշտօնական լեզուն դանիերէնն է, որ սերտօրէն կապուած է շուէտերէնի եւ նորվեկերէնի հետ, որոնց հետ անիկա ունի մշակութային եւ պատմական սերտ կապեր։ Դանիան Շուէտի եւ Նորվեկիայի հետ միասին Սգանտինավիա մշակութային տարածքի մասն է, ինչպէս նաեւ Հիւսիսային խորհուրդի անդամ է։

Մատրասի Խմբակ

Մատրասի Խմբակ, հայ գրական-քաղաքական կազմակերպութիւն։ Ստեղծուած է 1770-ական թուականներուն, Հնդկաստանի Մատրաս քաղաքի՝ որպէս անմիջական արդիւնք հայ ազգային-ազատագրական շարժման գործիչ Յովսէփ Էմինի քարոզչութեան։ Կ'արտայայտէ հայ առեւտրական պուրժուազիայի եւ պուրժուական մտաւորականութեան գաղափարախօսութիւնը։

Հայ ժողովուրդին մէջ ազատագրական գաղափարներու տարածման, երիտասարդութեան հայրենիքի պատմութիւնն ու մշակոյթը ծանօթացնելու համար անհրաժեշտ էր գրականութիւն ունենալ։ Նման գիրքեր տպագրելու համար հնդկահայ մեծահարուստ Շահամիր Շահամիրեանը 1771-ի Մատրաս քաղաքի հիմնումն է հայկական տպարան։

Մատրասի խմբակի ակնառու դէմքերէն էին Մովսէս Բաղրամեանը, Շահամիր Շահամիրեանը, [Յակոբ Շահամիրեան]]ը եւայլն։ Մատրասի խմբակին անդամներու աշխարհայեացքին վրայ մեծապէս կ'ազդեն Օսմանեան կայսրութեան ու Պարսկաստանի բռնապետութիւններուն ենթարկուած Հայաստանի ծանր դրութիւնը, ազատագրութեան հասնելու հայերու ձգտումը, ինչպէս նաեւ եւրոպական լուսաւորականութեան գաղափարները։

1772-ին լոյս կ'ընծայէ Մովսէս Բաղրամեանի «Նոր տետրակ, որ կոչի յորդորակ» գիրքը։ Իրականութեան մէջ առաջին գիրքն էր, որ կը ներկայացնէ 18-րդ դարու հայ ազատագրական գաղափարախօսութիւնը՝ տոգորուած ազատասիրութեամբ եւ հայրենասիրութեամբ։ 1876-ին գիրքը կը թարգմանուի ռուսերէն եւ կը տպագրուի Փեթերսպուրկի մէջ երկու հազար տպաքանակով, այնուհետեւ կը թարգմանուի նաեւ վրացերէն։

Մատրասի խմբակը ինքնակալութեան ու բռնակալութեան քննադատութեամբ, կը զարգացնէ սահմանադրական գաղափարներ, ձգտիլ ապագայ ազատագրուած Հայաստանի մէջ ստեղծել պուրժուական հանրապետութիւն (հակառակ դէպքի՝ գոնէ սահմանադրական միապետութիւն), քարոզել Ֆէօտալական կարգերու վերացում եւ հայկական պետականութեան վերածնունդը կապել Ռուսաստանի օգնութեան հետ։

Բացի «Նոր տետրակ, որ կոչի յորդորակ» գրքին Մատրասի խմբակի կը ստեղծէ հայ քաղաքական գրականութեան այնպիսի գլուխգործոցներ, «Որոգայթ փառաց» երկը, ինչպէս նաեւ 1780-ական թուականներու ռուսական կառավարութեան ներկայացուած «Հայ-ռուս դաշնակցային պայմանագիրի» նախագիծը։ Կը քննադատեն Հայոց եկեղեցին, որ իր քարոզչութեամբ եւ չարին չդիմադարձելու կոչով հայ ժողովուրդը փաստօրէն կը զրկէ դիմադրական կորովէն։ Դրած են լուսաւորութեան տարածման եւ ազգային ինքնագիտակցութեան արթնացման հրատապ հարցը, փորձել ուրուագծել Հայաստանի ապագայ պետական կարգը եւ Ռուսաստանի հետ ունենալիք փոխյարաբերութիւններու բնոյթը։

Ռուսաստանի հովանիին տակ հայկական պետականութիւնը վերականգնելու՝ 20 յօդուածէ բաղկացած նախագիծ կը կազմէր Շահամիր Շահամիրեանը։ Այս նախագիծով Ռուսաստանի օգնութեամբ ազատագրուած Հայաստանը պէտք է հռչակուէր հանրապետութիւն՝ խորհրդարանական կարգով։ Հայաստանի մէջ 20 տարի ժամկէտով պէտք է մնար 6000 ռուսական զօրք։ Այս ծրագիրը ներկայացուած է ռուսական կառավարութեան, սակայն իշխանութիւններու կողմէ բաւարար ուշադրութեան չեն արժանացած ու չեն քննարկուած։

Մատրասի խմբակին լուսաւորական եւ ազգային-ազատագրական գաղափարները շատ դէպքերու կը կրեն Իւթոպիական բնոյթ, քանի որ իրական հող չունէին ժամանակի հայ իրականութեան մեջ։

Մարոք

Մարոք (արաբերէն՝ المغرب), Ափրիկէի հիւսիս-արեւմուտքը գտնուող երկիր։ Մակերեւոյթը լեռնային է, ուր կը գերակշռեն միջին բարձրութեան լեռներն ու սարաւանդները։ Հարաւ-արեւմուտքէն դէպի հիւսիս-արեւելք կը գտնուի Ատլասի լեռնային համակարգը՝ Բարձր Ատլաս (առաւելագոյն բարձրութիւնը՝ 4165 մ, Թուբքալ լեռ), Միջին Ատլաս, Անդիատլաս։ Ատլանտեան ափին կան դաշտավայրեր (Գարպ, Ապտա, Սուս), հիւսիս-արեւմուտքէն Մարոքեան Մեսետայի հարթավայրերը եւ սարաւանդները, հիւսիս-արեւելքի մէջ՝ մեծ գոգաւորութիւններով Ալժիրա-Մարոքեան Մեսետան (1000–1200 մ.)։ Ատլասէն հարաւ տարածուած սարաւանդները Սահարայի մէջ կը վերածուին քարքարոտ հարթավայրերու։

Յորդանան

Կաղապար:Տեղեկաքարտ Երկիր

Յորդանան (մինչեւ 1950՝ ԱնդրՅորդանան) (արաբերէն՝ الأردن‎), Պաշտօնական անուանումը՝ Յորդանանի Հաշիմեան Թագաւորութիւն (արաբերէն՝ لمملكة الأردنية الهاشمية‎ անգլերէն՝ Hashemite Kingdom of Jordan), Արաբական թագաւորութիւն Առաջաւոր Ասիոյ մէջ՝ Յորդանան գետի ափին։ Հարաւէն սահմանակից է Սէուտական Արաբիոյ, հարաւ-արեւելքի կողմէ՝ Իրաքին, հիւսիս-արեւելքէն՝ Սուրիոյ, արեւմուտքէն՝ Իսրայէլին եւ Պաղեստինի Պետութեան։ Յորդանանի թագաւորութիւնը սահմանադրական միապետութիւն է, որու կառավարութեան նստավայրը մայրաքաղաք Ամմանն է։

Նորվեկիա

Կաղապար:Աուդիո հոդված

Կաղապար:Տեղեկաքարտ Երկիր

Նորվեկիա (նորվեկերէն՝ Norge (խորհրդարարութիւն) կամ Noreg , պաշտօնական անուանում՝ Նորվեկիայի Թագաւորութիւն (նորվ.՝ Kongeriket Norge), ինքնիշխան եւ միասնական (միութական) միապետութիւն, որ կը գրաւէ Սկանդինավեան թերակղզիի արեւմտեան բաժինը, Յան Մայէն կղզին եւ Շպիցբերգէն կղզիի խումբը (արշիպեղագոս)։ Անդարդիքայի մէջ գտնուող Պետրոս I-ի կղզին եւ ցեղային Բուվէ կղզին կախյալ տարածքներ են, ուստի թագավորության կազմի մեջ չեն մտնում։ Նորվեկիան հավակնում է նաև Անտարկտիդայի մաս կազմող Մոդ թագուհու երկրին։ Մինչեւ 1814, Թագաւորութեան կազմի մէջ կը մտնէին Ֆարերեան կղզիները (1035-էն), Գրենլանտիան (1261-էն) եւ Իսլանտիան (1262-էն), իսկ մինչեւ 1468՝ նաեւ Շետլանդեան եւ Օրկնեան կղզիները։

Նորվեկիան ունի 385,252 քմ² տարածք եւ Մայիս 2016-ի տուեալներով՝ 5,213,985 բնակչութիւն։ Ամենաերկարը Շուետիայի հետ սահմանն է՝ 1,619 քմ։ Հիւսիս-արեւելքէն կը սահմանակցի Ֆինլանտային եւ Ռուսաստանին, հարաւէն՝ Սկագերակ նեղուցին եւ Դանիային։ Նորվեկիան երկարաձիգ գետափ ունի Ատլանտեան օվկիանոսով եւ Բարենցի ծովով։

Հարալտ V-ը՝ Կլիւքսպուրկներու գերմանա-դանիական հարստութեան մէջ, Նորվեկիայի ներկայիս միապետն է։ 2013-ին վարչապետ դարձաւ Էռնա Սօլպերկ, որ փոխարինեց Յենս Ստոլտենպերկին։ Սահմանադրական միապետութիւն համարուող Նորվեկիայի մէջ՝ 1814-ի Սահմանադրութեան համաձայն՝ պետական իշխանութիւնը բաժանուած է խորհրդարանի, կառավարութեան եւ Գերագոյն դատարանի միջեւ։ Նորվեկիայի Թագաւորութիւնը ստեղծուած է քանի մը փոքր թագաւորութիւններու միաձուլման պատճառով։ Աանդական ժամանակագրութեան համաձայն՝ Թագաւորութիւնը շարունակաբար գոյութիւն ունի սկսած 872-էն, այսինքն՝ արդէն 1144 տարի։ Այս երկիրը յաջորդաբար ղեկավարուած է աւելի քան 60 թագաւորներու եւ կոմսերու կողմէ։

Նորվեկիայի տարածքը ենթարկուած է թէ՛ վարչական եւ թէ՛ քաղաքական բաժանումի: Այս մէկին համաձայն, վարչական ու քաղաքական բաժանումի միաւորները 2 մակարդակով են՝ կոմսութիւններ (շրջաններ) եւ թաղաբետութիւններ (տեղական ինքնակառավարման մարմիններ)։ Սաամի ժողովուրդը որոշակի ինքնորոշում (self-determination) եւ ազդեցութիւն ունի իր բնակութեան աւանդական տարածքներուն մէջ՝ Սաամի խորհրդարանի եւ Ֆինմարկի համաձայնագիրի միջոցով։ Նորվեկիան սերտ կապեր ունի Եւրամիութեան եւ Միացեալ Նահանգներու հետ։ ՄԱԿ-ի, ՆԱՏՕ-ի, Եւրախորհրդի, Անթարթիքայի պայմանագիրի եւ Հիւսիսային Խորհուրդի հիմնադիր անդամ է, Եւրոպական տնտեսական գօտիի, Առեւտուրի համաշխարհային կազմակերպութեան եւ Տնտեսական համագործակցութեան եւ զարգացման կազմակերպութեան անդամ է, ինչպէս նաեւ Շենկենեան գօտիի մաս կը կազմէ։

Երկիրը կը պահպանէ շուկայական տնտեսութեան եւ Սքանտինաւեան բարեկեցութեան ձեւի համադրումը համընդհանուր առողջապահական եւ սոցիալական ապահովութեան համակարգի հետ։ Ունի նաւթի, բնական կազի, հանածոներու, անտառանոյթի, ծովամթերքի եւ քաղցրահամ ջուրի մեծ պաշարներ։ Նաւթի արդիւնահանումը կը կազմէ երկիրի ՀՆԱ-ի մօտ քառորդ մասը։ Մերձաւոր Արեւելքէն դուրս նաւթի եւ բնական կազի ամենամեծ արդիւնահանողն է։

Նորվեկիան Համաշխարհային դրամատան եւ Արժոյթի միջազգային հիմնադրամի ցանկին մէջ 4-րդը կը հանդիսանայ՝ որպէս ամենաբարձր եկամուտ ունեցող երկիր։ Կեդրոնական հետախուզական վարչութեան ՀՆԱ-ի ցանկին մէջ (2015-ի տուեալներ), ուր բացի ինքնիշխան պետութիւններէն, ներառուած են նաեւ որոշ տարածքներ եւ տարածաշրջաններ, Նորվեկիան կը գրաւէ 11-րդ հորիզոնականը։ 2001-2006 թվականներին, իսկ ապա՝ 2009-2015-ններուն, Նորվեկիան աշխարհի մէջ մարդկային զարգացման ամենաբարձր գործակիցը ունեցած է։ 7 տարի շարունակ՝ մինչեւ 2015, Legatum բարեկեցութեան ամենաբարձր գործակիցը ունեցած է։ Երկրին մէջ ոկայ նաեւ Տնտեսական համագործակցութեան եւ զարգացման կազմակերպութեան «Աւելի լաւ կեանք» գործակիցի, Համաշխարհային ամբողջականութեան եւ Ժողովրդավարութեան ամենաբարձր գործակիցը։

Պելճիքա

Պելճիքա (ֆր.՝ Le Royaume de Belgique, նէտ.՝ Koninkrijk België, գերմաներէն՝ Das Königreich Belgien), դաշնային թագաւորութիւն եւ միապետութիւն է Եւրոպայի մէջ։ Պելճիքան կը կառավարէ թագաւորը, բայց անոր իշխանութիւնը սահմանափակուած է խորհրդարանով։ Սահմանակից է Հոլանտային, Գերմանիոյ, Լիւքսենպուրկին եւ Ֆրանսային։ Պելճիքան Եւրոպական միութեան հիմնադիր անդամ է։ Հոն նաեւ կը գտնուին Եւրոմիութեան, ՆԱԹՕ-ի եւ այլ միջազգային կառոյցներու նստավայրերը։

Պելճիքայի տարածքը 30 528 քառակուսի քիլոմեթր է:

Ըլլալով Գերմանական եւ Լատինական Եւրոպայի մշակութային սահմանագիծին, Պելճիքայի մէջ տարածուած է երկու հիմնական լեզու. հոլանտերէն, ուր ֆլամանցիները կը գործածեն , որոնք կը կազմեն բնակչութեան 59%-ը եւ ֆրանսերէնը, որ ուալոնացիները կը գործածեն հիմնականին մէջ եւ կը կազմեն բնակչութեան 41%-ը։ Ատկէ բացի Պելճիքայի մէջ ապրած է փոքրաթիւ գերմանախոս բնակչութիւն։

Պելճիքան սահմանադրական միութիւն է կառավարութեան խորհրդարանական համակարգով: Անիկա բաժնուած է երկու հիմնական տարածաշրջանի. Հիւսիսի մէջ հոլանտախօս ֆլամանցիներն են, իսկ հարաւի մէջ՝ ֆրանսախօս Ուալոնիան: Պրիւքսելը պաշտօնապէս երկլեզու է, այստեղ մեծամասնութիւն ֆրանսախօսներն են, եւ կը հանդիսանայ միջերկիր ֆլամանտական տարածաշրջանին: Գերմանախօս համայնքները հիմնականին մէջ տեղակայուած են Ուալոնիայի արեւելքին մէջ: Պելճիքայի պատմութեան մեջ եղած են բազմաթիւ հակամարտութիւններ լեզուային տարբերութիւններու պատճառաւ:

Պատմականօրէն Պելճիքան, Հոլանտան եւ Լիւքսընպուրկը յայտնի եղած են «Ստորին երկիրներ» անունով, անիկա գրաւած է աւելի մեծ տարածք քան ներկայիս Պենելաքսի երկիրները միասին։ Տարածաշրջանը լատիներէնով կոչուած է Պելճիքա, Հռովմէական իշխանութենէն եւ Կալիա Պելճիքայէն ետք, անիկա գրաւած է մօտաւոր ներկայիս Պելճիքայի համահունչ տարածքը։ Միջնադարի վերջաւորութեան մինչեւ 17-րդ դարը Պելճիքայի տարածքը բարգաւաճած է եւ եղած է առեւտուրի եւ մշակոյթի կենդրոն։ 16-րդ դարէն մինչեւ 1830-ին Պելճիքական յեղափոխութիւնը Պելճիքան եղած է Հոլանտայի կազմին մէջ։ Տարածքը եղած է շատ եւրոպական տերութիւններու համար կռւադաշտ, ուր եղաւ նաեւ Բ. համաշխարհային պատերազմին ատենը։

Պուլկարիա

Պուլկարիա (պուլկարերէն՝ България, Bălgariya), պաշտօնապէս Պուլկարիոյ Հանրապետութիւն (պուլկ.՝ Република България, Republika Bălgariya, Կաղապար:IPA2), երկիր Հարաւային Եւրոպայի մէջ՝ Պալքանեան թերակղզիի արեւլքին մէջ՝ Սեւ ծովու ափին։ Սահմանակից է Ռումանիային՝ հիւսիսին մէջ, Սերպիային եւ Մակեդոնիային՝ արեւմտքին մէջ, Յունաստանին եւ Թուրքիոյ՝ հարաւին մէջ, եւ Սեւ ծովուն՝ արեւելքին մէջ։ Պուլկարիան կը գտնուի նախկին Թրակիայի տարածքին մէջ։

Հինգ դարուան, Օսմանեան տիրապետութենէն ետք, Պուլկարիոյ մէջ ստեղծուած է սահմանադրական միապետութիւն՝ 1878 թիւին։ Պուլկարիան այժմ ժողովրդավարական եւ սահմանադրական հանրապետութիւն է։ Եւրամիութեան ու ՆԱԹՕ-ի անդամ է։

Ռուսական Կայսրութիւն

Ռուսական կայսրութիւն (ռուս. նախ.՝ Россійская Имперія, ռուս.՝ Российская империя), կայսրութիւն, որ հիմնադրուած է 1721–ին եւ գործած է մինչեւ Ռուսաստանի հանրապետութեան հռչակումը Ժամանակաւոր կառավարութեան կողմէ, որուն իշխանութիւնը սկսած է Փետրուարեան յեղափոխութենէն ետք։

Համաշխարհային պատմութեան մէջ Ռուսական կայսրութիւնը եղած է ամենամեծ կայսրութիւններէն մէկը, որ իր չափով միայն Անգլիական եւ Մոնկոլական կայսրութիւններուն կը զիջէր։

Ռուսական կայսրութեան ընդարձակումը տեղի կ'ունենայ դրացի կայսրութիւններու հաշւոյն` որոնցմէ են Շուետական կայսրութիւնը, Ռեճ Փոսփոլիթան, Պարսկաստանը եւ Օսմանեան կայսրութիւնը։ Այս մէկը մեծ դեր կը խաղայ 1812–1814 թուականներուն Նափոլէոն Պոնափարթը պարտութեան մատնելու մէջ։

Ռոմանովները Ռուսական կայսրութեան վրայ կ'իշխեն 1721–1762 թուականներուն, իսկ անոր գերմանական ծագում ունեցող ճիւղը` Հոլշթայն-Հոտտորպ-Ռոմանով հարստութիւնը՝ 1762–էն սկսեալ։

Դարու սկիզբը Ռուսական կայսրութեան տիրոյթները կը տարածուէին Հիւսիսային սառուցեալ ովկիանոսէն մինչեւ Սեւ ծով, Պալթիք ծովէն Խաղաղական ովկիանոս եւ (մինչեւ 1867) Ալասքա։

1897-ի մարդահամարով, Ռուսական կայսրութեան մէջ կ'ապրէր 125.6 միլիոն հոգի, այսպիսով Ռուսիա իր բնակչութեան թիւով կը դառնար աշխարհի երրորդը Ցին Չինաստանէն եւ Հնդկաստանէն ետք։ Ինչպէս բոլոր կայսրութիւններուն մէջ, հոս եւս բազմաթիւ ցեղային խումբեր կային, որոնք տարբեր կրօններ կը դաւանէին։ Ռուսաստանի մէջ կային բազմաթիւ անհնազանդ տարրեր, որոնք բազմաթիւ ապստամբութիւններ եւ մահափորձեր կը կազմակերպէին։ ԱՆոնք հիմնականին մէջ կը յայտնաբերուէին գաղտնի ոստիկանութեան կողմէ եւ հազարաւոր մարդիկ Սիպերիա կ'աքսորուէին։

Տնտեսական գետնի վրայ, կայսրութիւնը գիւղատնեսութեան վրայ հիմնուած էր, լայնածաւալ տարածքներու մէջ կ'աշխատէին գլխաւորաբար ճորտ գիւղացիները։ Տնտեսութիւնը դանդաղօրէն արդիւնաբեր կը դառնայ գործարաններուն եւ երկաթուղիին մէջ՝ օտար երկիրներու ներդրումներու օգնութեամբ։ Ժ. դարէն մինչեւ Ժէ. դար Ռուսիոյ մէջ հողի սեփականատէրեր էին ազնուականները (մօրուքաւորները), որոնք կայսրին կ'ենթարկուէին։

Իւան Գ. (1462–1505) հիմը կը դնէ պետութեան մը, որ հետագային կայսրութիւն կը դառնայ։ Ան կ'եռապատկէ երկրին տարածքը եւ կը վերանորոգէ Մոսկոֆեան Գրեմլը։

Պետրոս Մեծ (1682–1725) բազմաթիւ պատերազմներու ընթացքին կը մարտնչի եւ կը ձեւաւորէ վիթխարի կայսրութիւնը զայն վերածելով եւրոպական գերտերութեան։ Ան մայրաքաղաքը կը տեղափոխէ Մոսկուայէն Ս. Փեթերսպուրկ, բացի այս բոլորէն, մշակութային յեղափոխութիւն մը կ'իրականացնէ` հրաժարելով որոշ հին աւանդոյթներէն եւ միջնադարեան հասարակական եւ քաղաքական կանոնները կը փոխէ նորերով, որոնք հիմնուած էին եւրոպական տիպարին վրայ։

Քաթրինա Բ. (կառավարած է 1762–1796) Ռուսիոյ կը բերէ Ոսկեայ դարաշրջան մը, նուաճումներով կ'ընդարձակէ երկրի տարածքը եւ կը շարունակէ Պետրոս Մեծի քաղաքականութիւնը երկրի արդիականացման ուղղութեամբ։

Ալեքսանտր Բ. կայսրը (կառավարած է 1855–1881) բազմաթիւ բարեփոխումներ կ'իրականացնէ, ամենանշանաւորը 21 միլիոն ճորտերու ազատումն էր 1861-ին։ Անոր քաղաքականութեան շնորհիւ՝ Օսմանեան կայսրութեան հպատակ Արեւելեան Եւրոպայի ուղղափառ քրիստոնեաները կը պաշտպանուին։ 1914-ին Ռուսիա Ա. համաշխարհային պատերազմի ընթացքին կը ներքաշուի Ֆրանսայի, Անգլիոյ եւ Սերպիոյ կողմէ՝ ընդդէմ Կեդրոնական ուժերու։Ռուսական կայսրութիւնը կը գործէր որպէս բացարձակ միապետութիւն մինչեւ 1905-ի յեղափոխութիւնը, որմէ ետք կը պարտուի սահմանադրական միապետութիւնը։ Կայսրութիւնը կը քայքայուի 1917-ի փետրուարեան յեղափոխութեան ժամանակ, որուն գլխաւոր պատճառը Համաշխարհային Առաջին Պատերազմի ընթացքին բազմաթիւ անյաջողութիւններն էին։

Ռուսիա

Կաղապար:Տեղեկաքարտ Երկիր

Ռուսիա (ռուս.՝ Россия, նաեւ պաշտօնապէս՝ Ռուսաստան, Ռուսաստանի Դաշնութիւն, ռուս.՝ Российская Федерация) Եւրասիոյ մէջ պետութիւն՝ Եւրոպայի արեւելեան եւ Ասիոյ հիւսիսային հատուածին մէջ։

Ռուսիոյ մայրաքաղաքը Մոսկուան է։ Ընդհանուր առմամբ Ռուսաստանի մէջ կայ 15, այսպէս կոչուած, միլիոնանոց քաղաք՝ Մոսկուա, Սանկտ Փեթերսպուրկ (Լենինկրատ)՝ նախկին մայրաքաղաքը, Նովոսիպիրսք, Եքաթերինպուրկ (Սվերդլովսկ), Նիժնի Նովկորոտ, Քազան, Սամարա (Կոյբիշեւ), Օմսք, Չելեապինսք, Տոնի Ռոստով, Ուֆա, Քրասնոյեարսք, Պերմ, Վոլկոկրատ (Սթալինկրատ), Վորոնեժ։

Տարածքի տեսանկիւնէն Ռուսիա աշխարհի խոշորագոյնն է (17 101 481 քմ2՝ ներառեալ Ղրիմի ինքնավար հանրապետութիւնը)։ Ան Երկիր մոլորակի ցամաքի 11, 46 %-ն է կամ 1/9 մասը։ Ռուսաստանի տարածքը կը կազմէ Երկրագունդի ցամաքային մակերեսի 12, 65 %-ը կամ 1/8 մասը, որ երկու անգամ շատ է իր մակերեսով երկրորդ տեղը գրաւող Գանատայէն։

Ըստ 1 Յունուար 2010 թուականի տուեալներու՝ բնակչութիւնը 141 927 296 մարդ է։ Ընդ որուն, բնակիչներու 79, 3 %-ն կ’ապրի Ռուսաստանի եւրոպական մասին մէջ, իսկ 20, 7 %-ը՝ Ասիական։ Տուեալ պահուն բնակչութեան թիւով իններորդ դիրքը կը գրաւէ աշխարհի երկիրներու ցանկին մէջ։ Բնակչութեան ճնշող մեծամասնութիւնը (73, 1%) քաղաքներուն մէջ։ Երկրի 79, 83 %-ը Ռուս են։ Երկրի պաշտօնական լեզուն ռուսերէնն է։

Ռուսաստանի Դաշնութիւնը կը սահմանակցի 18 երկիրներու հետ՝ այդ չափանիշով նոյնպէս գրաւելով առաջին դիրքը։ Ցամաքով սահմանակից են Նորվէկիան, Ֆինլանտան, Էսթոնիան, Լիթուանիան, Լատվիան, Լեհաստանը, Պելառուսը, Ուքրանիան, Աբխազիան (մասամբ ճանաչցուած), Վրաստանը, Հարաւային Օսիան (մասամբ ճանաչցուած), Ազրպէյճանը, Ղազախստանը, Չինաստանը, Մոնկոլիան, Հիւսիսային Քորեան, իսկ ծովով՝ Ճափոնը եւ ԱՄՆ-ը։

Ռուսաստանը ունի օգտակար հանածոներու հսկայական պաշարներ։ Անտառներու տարածքով ան առաջինն է աշխարհի մէջ (երկրի տարածքի 45 %-ը), ունի համաշխարհային փայտանոյթի պաշարներու աւելի քան 1/5 մասը։ Ռուսաստանի մէջ լիճերը կը պարունակեն աշխարհի չսառած քաղցրահամ ջուրի 1/4-ը եւ իրենց բացարձակ քանակով առաջինն են աշխարհի տարածքին։

Սէուտական Արաբիա

Կաղապար:Չեզոքություն

Կաղապար:Տեղեկաքարտ Երկիր

Սէուտական Արաբիա (պաշտoնական անուանումն է՝ Սէուտական Արաբիոյ Թագաւորութիւն, որ նաեւ պարզապէս կ'անվանուի Արաբիա, արաբերէն՝ السعودية المملكة العربية‎, ալ-Մամլաքա ալ-'Արաբիա աս-Սու'ուտիա) Արաբական թերակղզիի մէջ գտնուող արաբական ամենամեծ պետութիւնն է։ Հիւսիս-արեւմուտքին մէջ Արաբիան սահմանակից է Յորդանանին, հիւսիսը եւ հիւսիս-արեւելքը՝ Իրաքին, արեւելքը՝ Քուէյթին, Քաթարին, Պահրէյնին եւ Արաբական Միացեալ Էմիրութիւններուն, հարաւ-արեւելքը՝ Օմանին, եւ հարաւը՝ Եմենին։ Պարսից ծոցը կը գտնուի անոր հիւսիս-արեւելքը, Կարմիր ծովը՝ արեւմուտքը։ Երկրի բնակչութիւնը մօտ 27, 6 միլիոն է, տարածքը՝ մօտ 2.150.000 քմ²։ Սէուտական Արաբիա պետութիւնը Հարաւարեւմտեան Ասիոյ ամենամեծ երկիրն է։ Կը զբաղեցնէ Արաբական թերակղզիի 2/3-ը եւ շարք մը կղզիներ Պարսից ծոցին եւ Կարմիր ծովուն մէջ։

Քանատա

Քանատան կամ Գանատան (անգլերէն՝ Canada ˈkænədə), ֆր.՝ Canada kanaˈda), պետութիւն է Հիւսիսային Ամերիկայի մէջ, իսկ տարածքի մեծութեամբ կը հանդիսանայ՝ աշխարհի 2-րդ պետութիւն։ Տարածութիւնը 9.976.000 քմ² է, բնակչութիւնը՝ 35 մլն մարդ (ըստ 2015 թուականի կատարուած մարդահամարի տուեալներուն)։ Մայրաքաղաքը՝ Օթթաուա։ Վարչականօրէն բաժանուած է 10 նահանգի եւ 2 երկրամասի։

Օման

Կաղապար:Տեղեկաքարտ Երկիր

Օման (արաբերէն՝ عُمان‎) երկիր Առաջաւոր Ասիոյ մէջ, Արաբական թերակղզիի հարաւ-արեւելքին մէջ։ Կը սահմանակցի Սէուտական Արաբիոյ հետ, ՄԱԷ-ին եւ Եմենին։ Օմանը սուլթանութիւն է։ Ափերը կ'ողողուին հարաւ-արեւելքը՝ Արաբական ծովի, հիւսիս-արեւելքը՝ Օմանի ծոցի եւ Հորմուզի նեղուցի ջուրերը։

Այլ լեզուներով

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.