Հանրագիտարան

Հանրագիտարան, համայնագիտական մատչելի տեղեկատու, որ առաւել էական տեղեկութիւն կը պարունակէ գիտելիքներու կամ հմտական եւ գործնական գործունէութեան բոլոր (համապարփակ) կամ առանձին (ճիւղային) բնագաւառներուն վերաբերեալ[1]։

Հայերէն Հանրագիտարան (հանր (հանրային, ընդհանուր) + ա (յօդակապ) + գիտ (գիտելիք, գիտութիւն) + արան (տեղ բնորոշող գոյականակերտ վերջածանց)) բառը (Տեղեկատու ձեռնարկ գիտութեան բոլոր կամ առաձին ճիւղերու մասին[2]) աշխարհի շատ լեզուներով կը հնչէ «էնսեքլոփետիա» կամ «էնսայքլոփիտիա» եւ տառադարձուած է հին յունարէն «ἐγκυκλοπαιδεία»[3] բառէն, որ յառաջ եկած է կամ ծագում առած է «ἐγκύκλιος παιδεία»[4] «էնքիուքլիոս փայտիա» արտայայտութիւնէն («էնքիուքլիոս»(ἐγκύκλιος), որ կը նշանակէ «համապարփակ» կամ «շրջանառուած» իսկ «փայտիա» (παιδεία)[5] կը նշանակէ «մանկավարժութիւն»[6]))։ Արտայայտութիւնը տառացիօրէն կարելի է թարգմանել «համապարփակ կրթութիւն» կամ «գիտելիքներու ընդհանուր ուսուցում» (knowledge of general education) ։

Aquote1.png Հանրագիտարանը յիրաւի նպատակ ունի հաւաքել ամբողջ աշխարհի տարածուած գիտելիքները՝ որոնք ընդհանրացուած համակարգով մեր ժամանակակիցներուն ներկայացնելու եւ մեզմէ ետք եկողներուն փոխանցելու համար, որպէսզի անցած դարերուն աշխատանքը անօգուտ չըլլայ գալիք դարերուն համար, եւ մեր զաւակները՝ աւելի լաւ իրազեկուած ու կրթուած ըլլալով, միեւնոյն ժամանակ նաեւ աւելի շնորհալի ու երջանիկ ըլլան, եւ վերջապէս, որպէսզի մենք չմեռնինք ու կորսուինք առանց գալիք ժամանակներու մարդկային ցեղին որեւէ օգտակար ծառայութիւն մատուցելու։
- Տենի Տիտրոօ[7]
Aquote2.png
Ringelbergius, 'Lucubrationes...KYKLOPEDEIA...' ed. Basel 1541 original
1541 թ, Պազելի մէջ տպագրուած գիրքի տիտղոսաթերթը, ուր առաջին անգամ օգտագործուած է «քիուքլոփետիա» բառը
Brockhaus Lexikon
1902 թ. Պրոքհաուսի հանրագիտարանը
SAE set
Հայկական սովետական հանրագիտարան

Հանրագիտարան Ընդհանուր Հասկացութիւն

Թէպէտեւ գիտելիքներու հաւաքական ամբողջութեան գաղափարը հազարամեակներու պատմութիւն ունի, «քիւքլոփետիա» եզրը որպէս գիրքի վերնագիր առաջին անգամ օգտագործուած է 1541-ին՝ Ճոաքիմուս Ֆորթիուս Ռինկելպերկիուսի կողմէ, «Lucubrationes vel potius absolutissima kyklopaideia» (Պազել, 1541)։ «ինսեքլոփետիա» կամ «ինսայքլոփիտիա» բառը առաջին անգամ որպէս գիրքի վերնագիր օգտագործուած է խրուաթ իէնսեքլոփետիստ Փաւաօ Սքալիքի կողմէն «Encyclopaedia seu orbis disciplinarum tam sacrarum quam prophanarum epistemon» (Գիտական առարկաներու աշխարհի գիտելիքներու ինցիկլոփետիա, Պազել,1559). Խօսակցութեան մէջ յայտնի ամենահին օգտագործումներէն մէկը եղած է Ֆրանսուա Ռապլէի «Փանթակրիւէլ» գիրքին մէջ 1532-ին[8]։

Հանրագիտարաններու Տեսակներն ու Առանձնայատկութիւնները

Իւրաքանչիւր հանրագիտարան կը բնորոշուի չորս հիմնական տարրերով։ Անոնք են՝ թեմաթիք (thematic) ուղղուածութիւն, ընդգրկման ծաւալ, կառուցուածքային մեթոտներ եւ ստեղծման մեթոտներ։

Ծանօթագրութիւններ

  1. Հայկական Հանրագիտարան - Հանրագիտարան և բառարան
  2. Ժամանակակից հայոց լեզվի բացատրական բառարան, հատոր 3, Հայկական ՍՍՀ Գիտություններիր ակադեմիա, Երեւան, Գլխավոր խմբագիր Հ.Բ.Ջահուկյան, 1974
  3. Ἐγκυκλοπαιδεία, Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, at Perseus project
  4. Eγκύκλικος παιδεία, Quintilian, Institutio Oratoria, 1.10.1, at Perseus project
  5. Eγκύκλιος, Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, at Perseus project
  6. Παιδεία, Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, at Perseus project
  7. Denis Diderot and Jean le Rond d'Alembert Encyclopédie. University of Michigan Library:Scholarly Publishing Office and DLXS. Retrieved on: November 17, 2007
  8. Sorcha Carey (2003)։ «Two Strategies of Encyclopaedism»։ Pliny's Catalogue of Culture: Art and Empire in the Natural History։ Oxford University Press։ էջ 17։ ISBN 0199259135
1825 թուական

1825 թուական, ոչ նահանջ տարի, 19րդ դարու 25րդ տարին

Երեւան

Երեւան, Հայաստանի Հանրապետութեան մայրաքաղաք։ Կը գտնուի Արարատեան դաշտին մէջ՝ Հրազդան գետի ափին՝ իր մէջ պարփակելով գետը։ Մշտական բնակչութեան քանակով, որ 2014 թուականի Յունուար մէկի դրութեամբ կը կազմէ աւելի քան 1 միլիոն 68 հազար մարդ, Հայաստանի ամենամեծ քաղաքն է։ 1918 թուականէն սկսեալ Երեւանը Հայաստանի մայրաքաղաքն է եւ Հայաստանի պատմութեան՝ 12-րդ մայրաքաղաքը։

Երեւանը հիմնադրած է Վանի թագաւորութեան արքայ՝ Արգիշտի Ա.-ը մ.թ.ա. 8-րդ դարուն։ Քաղաքի տեղանուան ծագման հետ կապուած կան շատ վարկածներ, մասնաւորապէս, ըստ ժողովրդական աւանդութեան, Երեւանը կը կապուի Նոյեան անուան հետ, իբրեւ Նոյը այդպէս կոչած է առաջին ջրհեղեղէն ետք երեւացող ցամաքը։ Միջնադարուն քաղաքը մտած էր Մեծ Հայքի Այրարատ նահանգի Կոտայք գաւառի սահմաններուն մէջ։ 2018 թուականին, երբ կը լրանայ Հայաստանի Առաջին Հանրապետութեան 100-ամեակը, Երեւանը կը դառնայ 2800 տարեկան։

Եւրոպա

Եւրոպա, աշխարհի 6 աշխարհամասերէն մէկը, կը կազմէ Եւրասիոյ արեւմտեան մասը։

Թիֆլիս

Թիֆլիսի (վրաց.՝ თბილისი, հին հայկական անուանումը՝ Տփղիս, 19-րդ դարուն և 20-րդ դարու առաջին կիսուն հայկական միջավայրին մէջ, տարածուած էր նաև Թիֆլիս անուանումը (փոխառութիւն ռուսերէնէն (Тифлис), որ մինչև այսօր կը գործաուի աւանդական Սփիւռքի և արևմտահայերու կողմէ), Վրաստանի մայրաքաղաք և Կովկասի խոշորագոյն բնակավայրերէն մէկը։ Կը գտնուի Կուր գետի ափին։ Բնակչութիւնը՝ 1.181.700 մարդ, որմէ 82.600ը (7,63%)՝ հայեր (2002 թ. մարդահամարի տուեալներ)։

Թուրքիա

Թուրքիա (թրք.՝ Türkiye) (Թուրքիոյ Հանրապետութիւն (թրք.՝ Türkiye Cumhuriyeti), երկիր Եւրասիոյ մէջ, Ասիոյ հարաւ-արեւմուտքին մէջ տեղակայուած պետութիւն, որոշ մասը՝ հարաւային Եւրոպային մէջ։ Ժամանակէն Թուրքիոյ Հանրապետութիւնը կազմաւորուած է 1920-ական թուականներու սկզբին՝ Օսմանեան կայսրութեան փլուզման արդիւնքին մէջ։

Թուրքիան արեւելքէն սահմանակից է Վրաստանի, Հայաստանի, Ազրպէյճանի եւ Իրանի հետ, հարաւէն՝ Իրաքի եւ Սուրիոյ հետ, արեւմուտքէն՝ Յունաստանի եւ Պուլկարիոյ հետ։ Թուրքիոյ ափերը կ'ողողեն չորս ծովեր՝ Սեւ, Միջերկրական, Եգէական եւ Մարմարայ։

Իրաք

Իրաք (/ɪˈræk/, /ɪˈrɑːk/; արաբ․՝ العراق‎‎ ալ-Իրաք; քրտ.՝ عێراق Էրաք), պաշտօնական անունը՝ Իրաքի Հանրապետութիւն (արաբ․՝ جُمُهورية العِراق‎‎, քրտ.՝ کۆماری عێراق Քոմարի Էրաք), պետութիւն Արեւմտեան Ասիոյ մէջ։ Սահմանակից է հիւսիսէն Թուրքիոյ, արեւելքէն՝ Իրանի, հարաւարևելքէն՝ Քուէյթի, հարաւէն՝ Սէուտական Արաբիոյ, հարաւարևմուտքէն՝ Յորդանանի եւ արևմուտքէն՝ Սուրիոյ։ Մայրաքաղաքը, ինչպէս նաեւ ամենամեծ քաղաքը Պաղտատն է։ Իրաքի պետական լեզուներն են արաբերէնն ու քրտերէնը։

sexual intercourse

Լիբանան

Լիբանան (արաբերէն՝ لبنان), պաշտօնապէս կը կոչուի Լիբանանի Հանրապետութիւն (արաբերէն՝ الجمهورية اللبنانية), պետութիւն է Միջերկրական ծովու արեւելեան ափին։ Տարածութիւնը 10.452 քմ2 է, բնակչութիւնը բաղկացած է քրիստոնեաներէ, մահմետականներէ եւ փոքրամասնութիւններէ: Ըստ «CAS»-ի հարցախոյզին, 1997-ին բնակչութեան թիւը կը հաշուէր 4 միլիոն, որու 92.4 տոկոսը լիբանանցիներ են։ Պաշտօնական լեզուն արաբերէնն է, տարածուած են նաեւ ֆրանսերէնն ու անգլերէնը։

Գլխաւոր քաղաքներն են՝ Պէյրութը (մայրաքաղաք), Թրիփոլին, Պաթրունը, Ճըպէյլը, Ճիւնին, Տամուրը, Սայտան, Սուրը, Զահլէն եւ Պաալպէքը։ Բնակչութեան շուրջ 32 տոկոսը կ'ապրի Պէյրութի եւ անոր շրջակայքի մէջ։ Դրամական միաւորը լիբանանեան լիրան է։

Կոստանդնուպոլիս

Կոստանդնուպոլիս (յունարէն՝ Κωνσταντινούπολις Կոնստանդինուպոլիս, ἡ Πόλις ի Պոլիս լատիներէն՝ Constantinopolis, պուլկարերէն՝ Цариград Ցարիկրատ), քաղաք, որ ժամանակին հանդիսացած է Հռոմէական կայսրութեան մայրաքաղաքը (330 – 395), Բիւզանդիոյ մայրաքաղաքը (395 – 1204 եւ 1261 – 1453), կարճ ժամանակաւ մը Լատինական կայսրութեան մայրաքաղաքը (1204 – 1261 թթ․) եւ Օսմանեան կայսրութեան մայրաքաղաքը (1453 – 1922)։

Հռոմ

Հռոմ (իտալ.՝ Roma), Իտալիոյ մայրաքաղաք, Լածիօ մարզի վարչական կեդրոն։ Կը գտնուի Թիպեր գետին ափին, ունի միջազգային օդակայաններ (Լէոնարտօ տա Վինչի տի Ֆիւմինչօ եւ Չամփինօ)։ Հռոմի սահմաններուն մէջ կը գտնուի Վատիկան քաղաք-պետութիւնը։

Յունարէն

Յունարէն (ελληνική γλώσσα էլլենիքի ղլոսա), կը պատկանի հնդեւրոպական լեզուաընտանիքին։ Ներկայիս լեզուն կը գործածուի 15 միլիոն մարդոց կողմէ։ Յունաստանի եւ Կիպրոսի պաշտօնական լեզուն յունարէնն է։ Ըստ աշխարհի լեզուներու դասակարգման յունարէնը կը գրաւէ 74-րդ դիրքը։

Յունարէնը կարեւոր դեր ունեցած է Եւրոպայի պատմութեան մէջ, յատկապէս՝ Արեւմուտքի եւ Քրիստոնէութեան համար: Հին յունական գրականութիւնը ազդած է արեւմտեան գրականութեան վրայ, յատկապէս Պղատոնի երկխօսութիւնները եւ Արիստոտելի աշխատութիւնները։

Յունահռոմէական դասական ժամանակաշրջանին յունարէնը իբրեւ միջբարբառային լեզու (lingua franca) լայնօրէն տարածուած է միջերկրածովեան երկիրներուն մէջ։

Նիւ Եորք

Նիւ Եորք (անգլերէն՝ New York), Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու ամենամեծ քաղաքն է եւ աշխարհի ամենամեծ քաղաքներէն մէկը։ 2012-ի տուեալներով քաղաքի բնակչութիւնը կը կազմէր 8.336.697 մարդ, իսկ արուարձաններու հետ՝ 20.61 միլիոն մարդ։ Քաղաքը կը գտնուի Ատլանտեան ովկիանոսի ափին՝ Նիւ Եորք նահանգի հարաւ-արեւելեան մասին մէջ։ Հիմնադրուած է 17-րդ դարուն հոլանտացի գաղութարարներու կողմէն։ Մինչեւ 1664 թուական կը կոչուէր Նոր Ամսթերտամ։

Նիւ Եորք մեծ ազդեցութիւն ունի համաշխարհային առեւտուրի, ֆինանսներու, մետիայի, արուեստներու, նորաձեւութեան, գիտութեան, կրթութեան եւ այլ ոլորտներու վրայ։ Նիւ Եորքի մէջ կը գտնուի ՄԱԿ-ի շտապ բնակարանը։ Նիւ Եորքը կը բնութագրուի որպէս աշխարհի մշակութային ու ֆինանսական մայրաքաղաք։

Նիւ Եորքը կը ներառէ 5 քաղաքային շրջաններ՝ Պրոնքս, Մանհաթըն, Քուինս, Պրուքլին, Սթաթըն Կղզի։ Հիմնական տեսարժան վայրերը կը գտնուին Մանհաթըն։ Այստեղ կը գտնուին նաեւ յայտնի Էմփայր Սթէյթ Պիլտինկը, Քրայզլըր Պիլտինկը, Ռոքֆելլըր կեդրոնը, Վուլվորթ Պիլտինկը եւ այլն։ Նիւ Եորքը կարեւոր ֆինանսական, քաղաքական, տնտեսական եւ մշակութային կենդրոն է։

Նիւ Եորքոի մէջ կը գործեն 120 գոլէճներ եւ համալսարաններ, անոնց կարգին, Քոլոմպիոյ համալսարանը, Նիւ Եորքի համալսարանը եւ Ռոքֆելլըրի համալսարանը։

Սիսակ Վարժապետեան

Սիսակ Վարժապետեան (1905, Մարաշ - 14 Սեպտեմբեր 1982, Ինտիանա, ԱՄՆ), լիբանանահայ մանկավարժ, թարգմանիչ։

Վաղարշապատ

Վաղարշապատ (ճանաչելի է նաեւ Էջմիածին անունով), քաղաք Հայաստանի Արմաւիրի մարզին մէջ։ Հայաստանի քաղաքներէն մեծութեամբ 4-րդն է։ Վաղարշապատ (Էջմիածնին մէջ) կայ 5 եկեղեցի, որոնցմէ մէկը՝ Էջմիածնի Մայր Տաճարը, Հայաստանի գլխաւոր եկեղեցին է եւ կը գտնուի Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի համալիրին մէջ, որ Հայ Առաքելական Եկեղեցւոյ հոգեւոր եւ վարչական կեդրոնն է։

Վաղարշապատն ունի գլխաւոր ճանապարհ դէպի մայրաքաղաք Երեւան։ Միացուած է Երեւանին գիւղերով։ Վաղարշապատէն դէպի Երեւան մայրուղին 15-16 քմ է։

Վան

Վան, քաղաքը վարչականօրէն Արեւմտեան Հայաստանի մաս կը կազմէ, որ բաժնուած էր նահանգներու, որոնք կը կոչուէին վիլայէթներ։ Մինչեւ 20-րդ դարու սկիզբները Արեւմտեան Հայաստանը կը կազմէին այն վեց նահանգները (վիլայէթները), որոնք ծանօթ են նաեւ «արեւելեան նահանգներ» կամ «հայկական վեց նահանգներ» անունով։ Անոնք են՝ Վանի, Բաղէշի կամ Պիթլիսի, Կարինի կամ Էրզրումի, Խարբերդի (Մումուրէթ ուլ Ազիզի), Տիարպեքիրի, Սեբաստիոյ կամ Աւազի նահանգները։

Վենետիկ

Վենետիկ, (իտալ.՝ Venezia), քաղաք Իտալիոյ մէջ։ Տարածքը 0,44 մ², քաղաքի բնակչութիւնը՝ 270 439 (2009 թ.) մարդ, արուարձաններու բնակչութիւնը ներառեալ՝ 1,600,000։ Նաւահանգիստ Ատրիաթիկ ծովու վրայ (ապրանքաշրջանառութիւնը տարեկան 21 մլն. թոն), Մարքօ Բոլոյի անուան միջազգային օդակայան։ Պատմական կեդրոնը տեղակայուած է Վենետիկի ծովածոցի 118 կղզեակներու վրայ, որոնք կը բաժանուին իրարմէ 150 ջրանցքներով եւ վտակներով։ Կղզիներու եւ կղզեակներու միջեւ հիմնուած է շուրջ 400 կամուրջ (որոնց կարգին են՝ Ռիալթոյի եւ Հառաչանքներու կամուրջները, որոնք կառուցուած են 16 դարու վերջաւորութեան)։

Վենետիկի արդիւնաբերական-նաւահանգստային մասը (Մեսթրէ) կը գտնուի մայր ցամաքի վրայ։ Զարգացած են նաւաշինութիւնն ու նաւերու վերանորոգման աշխատանքները, գունաւոր մետաղագործութիւն, նաւթավերամշակում, քիմիական եւ ելեկտրական՝ թեթեւ արիւնաբերութեան ճիւղեր։ Ապակեգործութիւն (Մուրանոյի թանգարան), ժանեակագործութիւն (Պուրանօ կղզի)։ Համալսարան, երաժշտանոց (1916 թ.)։ Թանգարաններ (ինչպէս նաեւ Արուեստներու ակադեմիայի պատկերասրահը)։ Առաջին հանրային օփերային թատրոն (1637-1812 թթ.), «Fenice» (1792) օփերային թատրոն։

Վրաստան

Վրաստան (վրաց.՝ საქართველო սաքարթուելօ աբխ.՝ Қырҭтәыла, ովսերէն՝ Гуырдзыстон, երկիր մը Առաջաւոր Ասիոյ մէջ, կը գտնուէ Սեւ Ծովուն արեւելեան ափին։ Վրաստանը եւ աշխարհի բոլոր պետութիւնները, Ռուսիայէն եւ քանի մը այլ պետութիւններէն բացի, շարք մը տարածքներ կը համարեն գրաւուած եւ Վրաստանի կազմի մէջ մտնող։ Անոնք են՝ Ափխազիան եւ Հարաւային Ովսիան, որոնք Ռուսիոյ եւ քանի մը այլ պետութիւններու կողմէ ճանչցուած են որպէս անկախ պետութիւններ։ Վրացական իշխանութիւններու կողմէ վերահսկուող տարածքը արեւմուտքի մէջ սահմանակից է Ափխազիոյ, իսկ հիւսիսին՝ Հարաւային Ովսիոյ։ Ինչպէս նաեւ հիւսիսին սահմանակից է Ռուսիոյ, հարաւին՝ Թուրքիոյ եւ Հայաստանին, հարաւ-արեւելքին՝ Ազրպէյճանին։ Վրաստանը միջերկրամասային երկիր է, կը գտնուի Ասիոյ մէջ, մասամբ՝ Եւրոպայի մէջ։

1999-ի 27 Ապրիլին Վրաստանը դարձաւ Եւրախորհուրդին անդամ։

Խոշոր քաղաքներն են Քութայիսը, Ռուսթաւին, Պաթումը, Սուխումը։ Մայրաքաղաքը եւ ամենէ խոշոր քաղաքն է Թիփղիսը։

Փարիզ

Փարիզ (ֆր.՝ Paris, Բաղի), Ֆրանսայի մայրաքաղաքը եւ ամէնամեծ քաղաքը։

Այն տեղակայուած է Սեն գետի ափին՝ Ֆրանսայի հիւսիսը՝ Իլ Տը Ֆրանս երկրամասի կեդրոնը։ Փարիզն իր վարչական սահմաններուն մէջ ունի 2 300 000 բնակչութիւն (2009)։ Փարիզն իր արուարձաններով Եւրոպայի ամենախիտ բնակեցուած կեդրոններէն մէկն է՝ շուրջ 12 միլիոն բնակչութեամբ։ Տարածք՝ 105, 4 ք․մ․2։ Միջին բարձրութիւն՝ 33 մ․։ Աւելի քան երկու հազարամեակ՝ ըլլալով կարեւորագոյն բնակավայր, XII դարուն Փարիզը դարձաւ Եւրոպայի առաջատար մշակութային եւ կրթական կեդրոններէն մէկը ու խոշորագոյն քաղաքը, մինչեւ XVIII դար։ Այսօր Փարիզն պիզնէսի, կրթական, գիտական, մշակութային եւ քաղաքական աշխարհի խոշորագոյն կեդրոններէն մեկն է։

Փարիզն իր արուարձաններով հանդերձ կը ներառէ՝ Ֆրանսայի արդիւնաբերութեան մէկ քառորդը, 2010 թ. € 572.4 պիլիոն արդիւնքով եւ ՀՆԱ ցուցանիշով՝ աշխարհի քաղաքներէն առաջատարն է։ Փարիզն ու տարածաշրջանը, զբօսաշրջութեան ցուցանիշով նոյնպէս աշխարհում առաջինն է։ Փարիզի մէջ տեղակայուած են ԵՈՒՆԵՍՔՈ-ի Համաշխարհային Ժառանգութեան չորս առարկաներ եւ բազմաթիւ միջազգային կազմակերպութիւններ։

Քրիստոնէութիւն

Քրիստոնէութիւն (յուներէնէն՝ Χριστός - «օծեալ»), միաստուածային կրօն, յուդայականութեան եւ իսլամի հետ կը մտնէ աբրահամական կրօններու խումբի մէջ, իսլամի եւ բուդդիզմի հետ մէկտեղ կը մտնէ երեք համաշխարհային կրօններու թիւի մէջ։

Քրիստոնէութիւն եզրը առաջին անգամ օգտագործուած է Իգնատիոս Անտիոքացու կողմէն (մահ. 113/117) Մագնեզիայի, Հռոմի եւ Ֆիլադելֆիայի եկեղեցիներուն յղած նամակներուն մէջ։

Քրիստոնէութեան կարեւորագոյն հրամանակարգը (դոգմա) է՝ մեղքէն, մահէն եւ անեծքէն մարդուն ազատելու նպատակով իրապէս մարմնացած եւ մարդացած Աստուածամարդու, Նախահաւիտենական Աստուծոյ Որդիի՝ Յիսուս Քրիստոսի մասին վարդապետութիւնը։

Ժամանակի ընթացքին, պատմական հանգամանքներու եւ աստուածաբանական մուտքի զարգացմա թելադրանքով, քրիստոնէական եկեղեցին ճիւղաւորուիլ, երկփեղկուած է արեւելաքրիստոնէական եւ արեւմտաքրիստոնէական ուղղութիւններու (որոնցմէ են Ուղղափառութիւնը, Կաթողիկէութիւնըը), իսկ XVI դ., Ռեֆորմացիայի արդիւնքին մէջ ձեւաւորուած է քրիստոնէութեան երրորդ մեծ ուղղութիւնը՝ բողոքականութիւնը։

Քրիստոնէութեան սրբազան գիրքը Աստուածաշունչն է (իր երկու անխախտելի մասերով՝ Հին կտակարան եւ Նոր կտակարան), քրիստոնեաներու պատկերամամբ՝ Աստուծոյ խօսքը՝ ուղղուած իր իսկ արարած աշխարհին։ Յայտնութեամբ տրուած քրիստոնէական դաւանանքի հիմնական դրոյթները համառոտ եւ ամփոփ բանաձեւուած են Հաւատո հանգանակներուն մէջ։

Ֆրանսա

Ֆրանսական Հանրապետութիւն (ֆր․՝ République française), (յայտնի նաեւ որպէս Ֆրանսա) միութական-մենական (անգլ․՝ unitary) կիսանախագահական հանրապետութիւն է Արեւմտեան Եւրոպայի մէջ, իր քանի մը անդրծովեան տարածքներով եւ կղզիներով, որոնք տեղակայուած են Հնդկական, Խաղաղական եւ Ատլանտեան ովկիանոսներուն մէջ։ Մայրցամաքային Ֆրանսան կ’երկարի Միջերկրական ծովէն մինչեւ Անգլիական նեղուց եւ Հիւսիսային ծով, Հռենոսէն մինչեւ Ատլանտեան ովկիանոս։ Զայն յաճախ անուանուած են l'Hexagone (վեցանկիւն), անոր տարածքի աշխարհագրական պատկերին պատճառով։ Անիկա Արեւմտեան Եւրոպայի մեծագոյն երկիրն է եւ երկրորդ ամենամեծը աշխարհի մէջ իր բացառիկ տնտեսական գօտիով՝ 11,035,000 ք․մ․2, զիջելով միայն Միացեալ Նահանգներուն (11,351,0002 / 4,383,000 ք․ մղոն)։

Նախորդ 500 տարիներուն Ֆրանսան ունեցած է գերիշխող դիրք մշակութային, տնտեսական, ռազմական եւ քաղաքական ասպարէզներուն մէջ, ինչպէս Եւրոպայի, այնպէս ալ ամբողջ աշխարհի մէջ։ 17-րդ եւ 18-րդ դարերուն ընթացքին Ֆրանսայի գաղութները դարձան Հիւսիսային Ամերիկայի եւ Հարաւ-արեւելեան Ասիոյ հսկայական մասը․ 19-րդ դարուն եւ 20-րդ դարու սկիզբներուն, Ֆրանսան կառուցեց այդ ժամանակուայ երկրորդ ամենամեծ գաղութատիրական տէրութիւնը, ներառելով Հիւսիսային, Արեւմտեան եւ Կեդրոնական Ափրիկէի, Հարաւ-արեւելեան Ասիոյ մեծ մասը, ինչպէս նաեւ տիրացաւ Քարիպեան եւ Խաղաղ ովկիանոսեան շատ կղզիներու։

Ֆրանսայի հիմնական գաղափարները արտայայտուած են մարդու իրաւունքներու եւ քաղաքացիի հռչակագրով։ Ֆրանսայի Հանրապետութիւնը կը բնորոշուի որպէս անբաժանելի, աշխարհիկ, ժողովրդավարական եւ ընկերայնական երկիր իր սահմանադրութեամբ։ Ֆրանսան մէկն է աշխարհի առաւել զարգացած երկրներէն․ իր անուանական ՀՆԱ-ի ( համախառն ներքին արտադրանք) մակարդակով Ֆրանսան իններորդն է աշխարհի եւ երկրորդը՝ Եւրոպայի մէջ։ Ֆրանսան իր կենսամակարդակով առաջինն է Եւրոպայի մէջ (եւ 4-րդը՝ աշխարհի մէջ)։

Ֆրանսայի ռազմական պիւտճէն երրորդն է աշխարհի մէջ․ ան երրորդ ամենամեծ ռազմական ուժն է ՆԱԹՕ-ի մէջ եւ ունի ԵՄ (Եւրոպական Միութիւն) ամենամեծ բանակը։ Ֆրանսան նաեւ ունի երրորդ ամենաշատ կորիզային զէնքի պաշարները աշխարհի մէջ։

Ֆրանսան կը հանդիսանայ Միաւորուած ազգերու կազմակերպութեան (ՄԱԿ) հիմնադիր անդամ, նաեւ Ֆրանքոֆոնիայի, Մ8 (8 Մեծագոյն երկիրներ), Մ20, ՆԱԹՕ-ի, ԴՀԶՔ, ՀԱԳ եւ Լատինական միութեան անդամ։

Այլ լեզուներով

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.