Կաղամբ

Կաղամբ (լատ.՝ Brassica), կաղամբազգիներու (խաչածաղկաւորներու) ընտանիքի միամեայ, երկամեայ կամ բազմամեայ բույսերու ցեղ։ (Cruciferae) ընտանիքի Brassica ցեղին պատկանող բանջարեղէն, որ կը մշակուի կլիմայական բոլոր գոտիներուն մէջ։ Կը հանդիսանայ հնագոյն բանջարային մշակովի բոյսերէն եւ ունի հազարամեակներու պատմութիւն։

Brassica oleracea2
Կաղամբ

Մշակոյթ

Կաղամբը առաւել յաճախ կ'ասոցացուի գլուխ կաղամբի հետ, որը ենթատեսակ է։ Գլուխ կաղամբը կ'ըլլայ 2 ձեւի՝ սպիտակագլուխ (forma albd) եւ կարմրագլուխ (forma rubra)։ Կ'օգտագործուի բազմազան կերակուրներու մէջ (յատկապէս՝ լիցկի), ինչպէս նաեւ՝ թթու եւ աղը դրած վիճակներուն մէջ։ Որոշ չափով կը մշակուի նաեւ՝ պահածոներու արդիւնաբերութեան մէջ։

Տարածում

Տարածուած է Արագածոտնի, Շիրակի, Լոռիի, Տաւուշի, Գեղարքունիքի, Սիւնիքի եւ այլ մարզերու ստորին լեռը, գոտիէն մինչեւ վերին լեռնայինը։ Կ'աճի չոր լեռնալանջերուն, աղբոտի հացաբոյսերու մէջ եւ միամեայ խոտաբոյսերու ցանքերը։ ՀՀ-ի մէջ, մշակութեան մէջ առաւել տարածուած են՝

  • կաղամբ գլուխը (B. capitata),
  • ծաղկակաղամբը (B. botrytis),
  • տերեւակադամբը կամ կաղամբ կերին (B. subspontanea) ևեւայլ տեսակներ։

Մշակում

Cabbages Green and Purple 2120px
Dojranski zelki

Կը մշակեն՝ ՀՀ լեռը, եը Նախալեռն, գոտիներուն մէջ (միջահաս եւ ուշահաս), Արարատեան դաշտին մէջ (վաղահաս)։

Կենսաբանական Նկարագիր

Արմատը առանցքային է, իլիկաձեւ։ Ցողունը կանգուն է, ճիւղաւորուող, բարձրութիւնը՝ 30-40 (120) սմ.։ Տերեւները հերթադիր են, յատակը հաուաքուած վարդակին մէջ։ Տերեւները եւ ցողունը մերկ են կամ թաւոտ։ Ծաղկաբույլը ողկուզանման է կամ վահանաձեւ, ծաղիկները՝ մանր։ Կը ծաղկի ամրան։ Պտուղը պատիճ է։ Սերմերը գնդաձեւ են, մուգ գորշաւուն, դարչնագոյն կամ դեղին։

Կիրառութիւն եւ Նշանակութիւն

Հանրային սնունդին համար, կաղամբը ամենագործածական բանջարեղենն է։ Օգտագործոուած է թարմ, թթու դրած եւ պահածոյած։ Կը պարունակէ 10-12% չոր նիւթ, հարուստ է ածխաջուրերով, սպիտակուցներով, հանքային աղերով եւ C կենսանիւթով, չնայած, որ վերջինիս քանակը կախեալ է առաւելապէս կաղամբի տեսակէն, հասակէն, ինչպէս նաեւ մշակման պայմաններէն։ Թթու դրած կաղամբի մէջ՝ C կենսանիւթը գրեթե ամբողջութեամբ կը պահպանուի։ Կաղամբը համեմատաբար աւելի պակաս չափով կը պարունակէ նաեւ՝ կարոտին, B1, B2 եւ PP կենսանիւթերը։

Տեսակները

Cabbage

Յայտնի է 100, ՀՀ-ի մէջ՝ 4 տեսակ՝

  • կաղամբ իւղաբեր (B. napus), հազուադէպ կը հանդիպի Տաւուշի (Իջեւան) եւ Լոռիի (Վանաձոր) մարզերուն մէջ,
  • կանճրակ (B. campestris),
  • կաղամբուկ երկարացած (B. elongata) եւ այլն։

Կաղամբը ունի բազամազան ենթատեսակներ, որոնցմէ կարելի է առանձնացնել.

  • Գլուխ կաղամբ
  • Ծաղկակաղամբ
  • Սավոյան կաղամբ
  • Պրիւսելեան կաղամբ
  • Ցողունակաղամբ
  • Տերեւակաղամբ
  • Պեկինեան կաղամբ
  • Չինական կաղամբ եւ այլն

Կաղամբաբուժութիւն

Բուժական նպատակներով կ'օգտագործէն ինչպես թարմ, այնպէս ալ թթու դրած կաղամբ։ Անոնց, ովքեր աւել քաշի խնդիր ունին, բժիշկները խորհուրդ կու տան օգտագործել թարմ կամ թթու կաղամբի հիւթ։ Կաղամբահիւթի թրջոցները կրնան օգնել հոդային հիւանդութիւններու բուժման ժամանակ։ Հարկաւոր է վերցնել բրդեայ կտոր, թրջել կաղամբահիւթի մէջ եւ դնել հիւանդ յօդին։ Քիչ ժամանակ անց, հիւանդը կնկատի, թէ՛ ինչպէս են ցաւերը մեղմանի մէջ։ Որքինի ժամանակ՝ կաղամբի տերեւները կ'եփեն կաթի մէջ, այնուհետեւ կ'աւելցնեն ցորենի թեփուկներ եւ ստացուած զանգուածը թրջոցներու տեսքով՝ կը դնեն մաշկի ախտահարուած հատուածներուն։ Թարմ կաղամբի տերեւներէն պատրաստուած խիւսը արագօրէն կ'օգնէ թարախային վերքերու ապաքինման ժամանակ։

Հետաքրքիր է Իմանալ

Groene savooiekool schade van kooluil (Mamestra brassicae damage)

Անգլիացի նաւարկող եւ ծովագնաց՝ Ճէյմս Կուկը կը պնդէր, որ իր շուրջերկրեայ ճանապարհորդութեան յաջողութեան հիմնական պատճառներէն մէկը՝ այն էր, որ նաւարկութեան սննդապաշարի հիմնական բաղադրիչներէն էր թթու դրած կաղամբը։ Շնորհիւ այդ սննդամթերքի, նաւարկութեան ողջ ընթացքին, նաւագնացներէն եւ ոչ մէկը չհիւանդացաւ։ Թթու կաղամբը եւ սխտորը անփոխարինելի դեր ունեցած են նաեւ՝ բեւեռագնացներու համար՝ փրկելով վերջիններուս այնպիսի ծանր հիւանդութենէն, ինչպիսի է՝ լնդախտը։

Հիւանդութիւնները եւ Վնասատուներ

Կաղամբի հիւանդութիւններէն են՝ կիլա, սեւ տոտիկ, արմատային փտում եւ այլն։ Կաղամբի ամենատարածուած եւ վտանգաւոր վնասատուներէն են՝ կաղամբի ճանճը, կաղամբի ճերմակաթիթեռը, բուիկները, ցեցերը, լուիճները, թրիպսները, խխունջները եւ այլն։

Գրականութիւն

  • Синская Е. Н. Род 649. Капуста — Brassica // Флора СССР / Ботанич. ин-т Акад. наук СССР; Гл. ред. акад. В. Л. Комаров; Ред. VIII тома Н. А. Буш. — М.—Л.: Изд-во Академии наук СССР, 1939. — Т. VIII. — С. 459—466.
  • Всё о лекарственных растениях на ваших грядках / Под ред. Раделова С. Ю.. — СПб: ООО «СЗКЭО», 2010. — С. 21—24. — 224 с. — ISBN 978-5-9603-0124-4

Արտաքին յղումներ

Բանջարեղէն

Ամէնօրեայ գործածութեան մէջ, բանջարեղէնը որեւէ մէկ տեսակ բոյս մըն է, որ մենք կ'ուտենք ճաշի հետ եւ կամ մէջը գործածելով։

Ծագումով, բանջարեջէնը կը հաւագուէր անտառներէն որսորդներու կողմէ եւ սկսաւ մշակումը տարբեր շրջաններուն մէջ աշխարհին վրայ, հաւանաբար 10,000էն 7,000 Քրիստոսէ Առաջ, երբ նոր երկրագործական կեանքը բաւական զարքացաւ։ Զգիսբը, բոյսերը որոնք կ'աճէին տեղականապէս՝ կը մշակուէին, բայց երբ օրերը անցան, առեւտրականութիւնը կ'օգնէր տարաշխարհիկ բոյսերու ներածութեան, տեղական հողերու վրայ մշակելու համար։ Այսօր, գրեթէ բոլոր բանջարեղէնները կ'աճին աշխարհի ամէն կողմերուն մէջ։

Բանջարեղէնը կրնայ ուտուիլ հում ու կամ եբած եւ ունին մէծ դեր մարդ արարածին սննդառարութեան, կազմուելով մասնաւորապէս ցած իւղայնութեամբ եւ բնախծաջրատով բայց բարձր կենսանիւթերով եւ հանքանիւթերով։ Շատ մը կառաւարութիւններ կը քաջալերեն իրենց ժողովուրդը որ ուտեն բանջարեղէններ եւ պտուղներ շատ անգամներ ամէն օր։

Կոտայքի մարզ

Կոտայքի մարզ, մարզի կարգավիճակ ունեցող վարչատարածքային միաւոր Հայաստանի մէջ։ Միակ մարզն է, որ միջպետական սահման չունի Հայաստանի սահմանակից որեւէ պետութեան հետ: Կոտայքը միաժամանակ նաեւ այն չորս մարզերէն մէկն է, որոնք անմիջապէս կը հարին մայրաքաղաք Երեւանին:

Մարզի տարածքը կ՛ընդգրկէ Կոտայքի սարաւանդը, Մարմարիկ գետի աւազանը, Հրազդան գետի աւազանի վերին ու միջին հատուածը, ինչպէս նաեւ Գեղամայ լեռնաշղթայի արեւմտեան լանջերը: Այն Հարաւ-արեւմուտքէն սահմանակից է մայրաքաղաքին, Արեւմուտքէն՝ Արագածոտնի, Հիւսիսէն՝ Լոռիի, Հիւսիս-արեւելքէն՝ Տաւուշի, Արեւելքէն՝ Գեղարքունիքի եւ Հարաւէն՝ Արարատի մարզերուն:

Կոտայքի մարզի վարչական կեդրոնը Հրազդանն է: Ամենամեծ քաղաքը Աբովեանն է, որ կը գտնուի Երեւան քաղաքէն ընդամենը 10 քմ հեռաւորութեան վրայ: Կոտայքի մարզը կը զբաղեցնէ 2,089 քմ² տարածք (8-րդը Հայաստանի մարզերու շարքին)։ Ըստ 2011-ի տուեալներուն, մարզի բնակչութիւնը կը կազմէ 254 397 հոգի։

Կոտայքի արեւմտեան մասը նախապէս մտած է Մեծ Հայքի Այրարատ նահանգի Կոտայք, իսկ արեւելեանը՝ Մազազ գաւառներուն մէջ։ Ներկայիս վարչատարածքային միաւորը ձեւաւորուած է Խորհրդային Հայաստանի մաս կազմող Աբովեան, Հրազդան եւ Նայիրի շրջաններու միաւորման արդիւնքով։ Կոտայքի մարզը խորհրդային տարիներուն ունեցած է զարգացած մեքենաշինական, հաստոցաշինական արդիւնաբերութիւն, որ այժմ գրեթէ վերացած է։

Կոտայքի մարզը Հայաստանի տնտեսական ամենամեծ կեդրոններէն է: Հրազդանի մէջ մինչ օրս կը գործէ ջերմաելեկտրակայան եւ ջրաելեկտրակաեան, որոնք կը բաւարարեն Հայաստանի ուժգնութեան պահանջներուն մէկ մասը։ Մարմարիկ գետի ձախ ափին գտնուող Մեղրաձոր գիւղին մէջ կը պահուին երկրի ոսկիի պաշարներու մեծ մասը։ Ծաղկաձոր քաղաքը Հայաստանի լեռնադահուկային մարզական կեդրոնն է, որ ունի կարեւոր զբօսաշրջային նշանակութիւն: Մարզի տարածքը հարուստ է նաեւ պատմամշակութային յուշարձաններով։ Անոնց մարգարիտը Գառնիի հեթանոսական տաճարն է, որ կառուցուած է Ք.Ե. Ա. դարուն եւ կը համարուի մինչ օրս պահպանուած նախաքրիստոնէական հայկական արուեստի եզակի նմուշներէն մէկը։ Նշանաւոր են նաեւ Գրիգոր Մագիստրոս Պահլաւունիի կողմէ կառուցուած Բջնի բերդը, ինչպէս նաեւ միջնադարեան Կեչառիսի վանքային համալիրը եւ Գեղարդավանքը՝ ուր կը պահուէր յայտնի գեղարդը, որով հռոմէացի զինուորը խոցած է Քրիստոսի կողը։

Հաւով ասիական աղցան

Հաւով ասիական աղցան (անգլերէն՝ Chinese chicken salad), հաւու միսով աղցան, համեմուած եւ հարդարուած ըստ չինական խոհարարական բաղադրիչներու եւ արհեստագիտութեան։ Այն տարածուած է Միացեալ Նահանգներու տարբեր քաղաքներու մէջ։

Քիմչի

Քիմչի, քորէական ազգային թթու եւ կծու ճաշ։ Աւանդաբար կաղամբով եւ թթուած բանջարեղէններով պատրաստուած քիմչին կը նկատուի քորէական ազգային մշակոյթին հոմանիշը եւ օժտուած է վարակիչ եւ շնչառական հիւանդութիւններու, նոյնիսկ`քաղցկեղի դէմ պայքարելու յատկութեամբ:

Քիմչին ցանկագրուած է ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի կողմէ ցանկագրուեցաւ Անշօշափելի Մշակութային Ժառանգութիւններու շարքին:

Քիմչին աւանդաբար կը խմորուի ամիսներով, նոյնիսկ՝ տարիներով: Պատրաստութեան համար կ՛օգտագործուի քորէական կաղամբ եւ բողկ։ Մանրուած բանջարեղէնին կ՛աւելցուի ճզմուած սխտոր եւ տարբեր համեմներ, ինչպէս՝ պղպեղ, կծու չիլի պղպեղ, կոճապղպեղ եւ այլն։

Գոյութիւն ունի քիմչիի աւելի քան 180 տեսակ։

Այլ լեզուներով

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.