Թունիս

Կաղապար:Տեղեկաքարտ Երկիր

Թունիսի Հանրապետութիւն (արաբերէն՝ الجمهورية التونسية‎), պետութիւն [Հիւսիսային [Աֆրիկէ]]ի մէջ։ Հիւսիսէն եւ արեւելքէն կ'ողողուի Միջերկրական ծովով։ Սահմանակից է Ալժիրին եւ Լիպիոյ։ Տարածքը 164.2 հազար քմ2 է, բնակչութիւնը՝ 11 037 225[1] (2015)։ Մայրաքաղաքը՝ Թունիս: Վարչականորէն կը բաժնուի 18 նահանգի՝ Պեճա, Պիզերատա, Տապես, Գաֆսա, Ճենտուպա (Սուկ Էլ-Արպա), Կայրուան, Կասերին, Մահդիա, Մետենին, Մոնաստիր, Նապուլ (Նապել), Քամուտա, Սիլիանա, Սուս, Սֆաքս, Թունիս, Թունիս-Հարաւային, Էլ-Կեֆ։

Պատմութիւն

Վաղ Շրջան

President Habib and his Romanian guests paying tribute to Tunisian national flag
Թունիսի առաջին նախագահ Հապիպը

Թունիսի տարածքին մարդը բնակութիւն կը հաստատէ հնագույն ժամանակներէն։ Պահպանուած են ստորին, միջին եւ վերին պալեոլիթի գործիքներ։ Մ.թ.ա. 12-րդ դարուն Թունիսի տարածքին մէջ յայտնուած են յոյները, ապա՝ փիւնիկցիները։ Կարեւոր դեր խաղցած է փիւնիկցիներուն հիմնած Կարթագէնը։ Փիւնիկեան պատերազմներու հետեւանքով (մ.թ.ա. 264—146) Կարթագէնը կործանուած է, Թունիսի տարածքը անցած է Հռոմին, մտած է Ափրիկէի տարածքին մէջ։ 1-ին դարուն Թունիսի մէջ տարածուած է քրիստոնէութիւնը։ 439-ին վանդալները նուաճած են Թունիսը եւ նպաստած ֆեոտալական յարաբերութիւններու ձեւաւորման։

Միջին Դարեր

Amphitheatre El Jem(js)1
Էլ Ճէմի 3-րդ դարու առաջին կէսի ամփիթատրոն

534-ին նուաճած է Բիւզանդիան, իսկ VII դարու վերջին՝ արաբները։ 7-րդ դարու վերջին — 8-րդ դարու սկիզբը տիրապետող կրօնը դարձած է իսլամը։ 800-ին Թունիսը անջատուած է Աբբասեաններու խալիֆայութենէն, դարձած է ինքնուրույն պետութիւն՝ Աղլապեաններու (800—909), ապա արաբական այլ թագաւորութեան իշխանութեան տակ։ XVI դ. Թունիսը զաւթած են թուրքերը եւ դարձուցած են Օսմանեան կայսրութեան նահանգ։ 1705-ին Հուսէյնեաններու թագաւորական հիմնած է ինքնուրույն պետութիւն։ Արտաքին առեւտուրի աճը եւ ապրանքա-դրամական հարաբերութիւններու զարգացումը պայմանաւորեցին ընկերային վերափոխումները XIX դ.:

Նոր շրջան

Great Mosque of Kairouan, flat roof and domes
Քայրուանի մեծ մզկիթի գմբեթները

1830-ին ստեղծուեցան Թունիսի կանոնաւոր բանակի առաջին միաւորումները, հիմնուեցան պետական գործարաններ եւ ընկերութիւններ, բացուեցան աշխարհիկ ուսումնական հաստատութիւններ։ 1861-ին լիպերալ բարեփոխիչ Հայրատտին ատ-Թունիսիի նախագահութեամբ ընդունուեցաւ Թունիսի 1-ին սահմանադրութիւնը («Տեսթուր»)։

Ֆրանսական Գաղութ

XIX դ. 50-ական թթ. եւրոպական դրամատէրերը բաժիններ ստացան Թունիսին մէջ։ Հարկային ճնշումը եւ եւրոպացիներուն արտոնութիւններ տրամադրելը դժգոհութիւն հառաջացուցին բնակչութեան մէջ եւ հանգեցուցին 1864—1865-ի ապստամբութեան։ 1869-ին Անգլիան, Ֆրանսան, Իտալիան Թունիսի մէջ հաստատեցին միասնական ֆինանսական հսկողութիւն։ 1881-ին ֆրանսական զորքերը ներխուժեցին Թունիս եպ ստիպեցին պայմանագիր ստորագրել խնամակալներուն մասին։ Թունիսը փաստորեն դարձավ Ֆրանսայի գաղութը։ Հոկտեմբերեան յեղափոխութեան ազդեցութեամբ Թունիսի մէջ զօրացավ ազգային-ազատագրական շարժումը։ 1920-ին հիմնուեցաւ Թունիսի կոմունիստական կուսակցութիւնը։ Ազգային քաղքենիութիւնը 1920-ին ստեղծեց լիպերալ-սահմանադրական կուսակցութիւնը (Տեսթուր, Տուսթուր)։ Ան կը պահանջէր սահմանադրական կառավարութիւն եւ արաբներու իրավունքներու հաւասարեցում ֆրանսացիներու հետ։ 1934-ին Հապիպ Պուրկիպան ստեղծեց Նոր տեսթուր ձախ ազգայնական կուսակցութիւնը, որ ազգային-ազատագրական շարժման ղեկավարութիւնէն դուրս մղեց նախկին տեսթուրի ղեկավարներուն, որոնք հիմնած էին Հին տեսթուր կուսակցութիւնը։ 1940—1942-ին Թունիսը գտնուած է «Վիշիի» կառավարութեան իշխանութեան ներքոյ, ապա զայն գրաւած են իտալալական-գերմանական գործիչնըրը։ Ֆաշիզմի դէմ յաղթանակը խթանեց ազգային-ազատագրական շարժումը։ Ֆրանսական գաղութային իշխանությունները որոշ զիջումներ արեցին։

Թունիսի Հանրապետութիւն

1946-ին Թունիսը ստացավ Ֆրանսական միութեան «Միացուած պետութեան» վիճակը։ 1947-ին սկսաւ գործադուլային լայն շարժում։ 1952Յունուարին մասսայական ձերբակալութիւններ եղան կոմկուսի եւ արհմիութիւններու ղեկավարներու շրջանին։ Թունիսի հարցը քննարկուեցաւ ՄԱԿ-ի Գլխաւոր ժողովի 7-րդ եւ 8-րդ նստաշրշաններուն (1952 եւ 19531954-ին Ֆրանսան Թունիսին տուաւ ներքին ինքնավարութիւն, իսկ 20 Մարտ 1956-ին ճանչցաւ անոր անկախութիւնը։ Ընտրութիւններու ժամանակ Սահմանադիր ժողովին մէջ բոլոր տեղերը ստացավ «Ազգային ճակատ» պուրժուա-դեմոկրատական խմբաւորումը՝ Նոր տեսթուր կուսակցութեան ղեկավարութեամբ։ Անոր առաջնորդ Հ. Պուրկիպան կազմեց կառավարութիւն։ 25 Յուլիսի 1957-ին Թունիսը հռչակուեցաւ հանրապետութիւն, նախագահ ընտրուեցաւ Պուրկիպան։ 1957-ին Թունիսը տնտեսական եւ տեխնիկական օգնութեան համաձայնագիր կնքեց ԱՄՆ-ի հետ եւ հաւանութիւն տուաւ «Էյզենհաուերի տոքթրինային»: Թունիսը քայլեր ձեռնարկեց Հիւսիսաֆրիքեան Դաշնակցութիւն (Թունիս, Ալժիր, Մարոք) ստեղծելու ուղղութեամբ։ 1962-ին մշակուեցաւ Թունիսի զարգացման տասնամեայ ծրագիր, որուն հիմքին ինկավ այսպէս կոչուած տեսթուրեան սոցիալիզմի տեսակետը. տնտեսութեան մէջ 3 բաժանմունքներու (պետական, գործակցական եւ մասնաւոր) առկայութիւնը՝ պետութեան ղեկավար դերով։ Ընկերա-տնտեսական

Tunisia Unrest - VOA - Tunis 14 Jan 2011 (2)
Թունիսի փողոցները «արաբական գարունի» օրերուն

վերափոխումները կը հանդիպէին արքայական մենաշնորհի դրութիւններու եւ ներքին հետադիմութեան դիմադրութեան։ 1970-ին ծրագրի իրագործումը դադրեցաւ, առաջադիմական բարեփոխումներու կողմնակիցները դուրս եկան կառավարութէնեն, խրախուսեցաւ մասնաւոր դրամագլուխը։ 1974-ին Հ. Պուրկիպան ընտրուեցաւ ցմահ նախագահ։ Թունիսը ՄԱԿ-ի (1956-ին), Արաբական պետութիւններու դաշնակցութիւններուն (1958-ին), Ափրիկէյի միասնութեան կազմակերպութեան (1963-ին) անդամ է։ Արտաքին քաղաքականութեան ասպարէզին մէջ կը վարէ դրական չեզոքութեան քաղաքականութիւն, հանդէս գալով գաղութատիրութեան վերացման, միջազգային լարուածութեան հետագայ թուլացման օգտին։ 1956-ին դիւանագիտական հարաբերութիւններ հաստատուած են Թունիսի եւ ԽՍՀՄ-ի միջեւ։ 1950—1960-ական թթ. կնքուեցաւ սովիէթա-թունիսեան համաձայնագրեր (առեւտրական, վճարային, մշակութային եւ այլն), ԽՍՀՄ-ը վարկաւորեց U տեխնիկական օժանդակութիւն ցույց տուաւ արդիւնաբերական ձեռնարկութիւններու կառուցման գործին մէջ։

Աշխարհագրութիւն

Satellite image of Tunisia in August 2001
Թունիսը արբանյակէն
Tunisia Topography
Թունիսի Կլիման քարտեսի վրայ

Թունիսի տարածքը կը ձգուի հիւսիսէն հարաւ, Միջերկրական ծովէն մինչեւ Սահարա անապատը՝ մոտ 800 քմ երկարութեամբ։ Ափագիծը 1200 քմ է։ Հիւսիսի մէջ ծովափը բարձր է, տեղ-տեղ զառիթափ, արեւելքին մէջ՝ ցածրադիր, ծովալճակներով։ Նշանաւոր են Թունիսի, Համամետ, Տապես ծոցերը եւ Ճերպա, Քերքենա, Տալիտ կղզիները։ Ռելիեֆը գերազանցապէս բլրապատ է։ Տարածքի 1/3-ը զբաղուած է Թել Աթլասի եւ Սահարական Աթլասի արեւելեան լեռնաբազուկներով (1000—1200 մ. բարձրութեամբ) եւ միջլեռնային սարաւանդներով (Հիւսիտաին եւ Բարձր Թել)։ Թունիսի լեռնաշղթայի արեւմուտքին կը գտնուի Շամբի լեռը (1544 մ)՝ երկրի ամենաբարձր կետը։ Տարածքի մնացած մասը հիւսիսը կը զբաղեցնէ Թունիսի հարթավայրը (Ցածր Թել), հարաւը՝ էս-Սահիլը (աշխարհագրական մարզ)։ Երկրի կեդրոնական մասի աղուտային անհոսք ցածրավայրերը՝ շոթերը (Ճերիտ, Էլ-Ղա-սա), ծովի մակարդակէն ցած են եւ եզրաւորուած են լեռներով։ Երկրաբանական տեսակետէն Թունիսը կը բաժնեն հիւսիսային ծալքածածկութային սինկլինալային (Թել Աթլաս, ավլակոգեն Պերպերիտ՝ Թունիսի Աթլասին մէջ) եւ հարաւային՝ սալայատակային (Սահարական սալ) մասերու։

Օգտակար Հանածոներ

Օգտակար հանածոներէն կան երկաթ, ֆոսֆորիտներ, նաւթ, բնական կազ, զինք, կապար, սնդիկ, ֆլիւյորիտ, պարիա, մանկան, քալիումական աղեր են։

Կլիմա

Թունիսի մեծ մասը մերձարեւադարձային, միջերկրածովային է՝ շոգ եւ չոր ամառով, համեմատաբար զով ու խոնավ ձմեռով։ Ծայր հարաւը արեւադարձային, անապատային է՝ Սահարայէն հաճախակի փչող տաք քամիներով։ Ծովափին Յուլիսի միջին ջերմաստիճանը 26 °C է, Յունուարինը՝ 10 °C, հարաւը համապատասխանաբար՝ 33 °C եւ 11 °C: Տեղումներու առաւելագույնը կ'ըլլայ Հիւսիսային Թելին մէջ (տարեկան՝ 1000—1500 մմ), Թելի մնացած մասերուն մէջ՝ 400—600 մմ, Թունիսի լեռնաշղթայէն հարաւ՝ 100—200 մմ՝։

Գետեր

Գետերը մեծ մասամբ ունին ժամանակաւոր կամ պարբերական հոսք (ունդներ)։ Խոշոր գետը Մեշերտան է, որուն ջուրերը կ'օգտագործուին ելեկտրականութեան հոսանք ստեղծելու նպատակներով։ Հիւսիսը կը գտնուին քփզերտա եւ Գարաետ Աշկել աղի լիճերը։

Հողեր

Հողաբուսական ծածկույթին մէջ կը գերակշռեն միջերկրածովեան տիպերը։ Հիւսիսին մէջ տարածուած են դարչնագույն քարպոնաթային, Աթլասի լեռները՝ գորշ անտառային, հարաւը՝ մոխրադարչնագույն եւ աղակալած կիսաանապատային եւ անապատային հողերը։

Բուսական Աշխարհ

Անտառները պահպանուած են լեռներուն մէջ, ներկայացուած են սաղարթաւոր եւ փշատերեւ ծառատեսակներով՝ հատկապէս կաղնի, խցանակաղնի, սոճի, կենսածառ։ Մեծ տարածութիւններ կը զբաղեցնեն մակվիսի թփուտները։ Չոր տափաստաններուն մէջ եւ կիսաանապատներուն մէջ կը գերակշռէ չորասեր խոտածածկույթը, անապատներուն մէջ՝ էֆեմեր բույսերը, աղուտներուն մէջ՝ օշանը, ունդներու հովիտներուն մէջ՝ ակացիան, կարմրանը։

Կենդանական Աշխարհ

Կենդանական աշխարհը համեմատաբար աղքատ է։ Պահպանուած են հովազը, վայրի խոզը եւ ոչխարը։ Կիսաանապատներուն մէջ բնորոշ են վագրակատուն, շնագայլը, վայրի կատուն, աղուեսը եւ կրծողները։ Բազմազան եւ հարուստ է թռչնաշխարհը։ Շատ են սողունները։ Գիւղատնտեսութեան մեծ վնաս կը հասցնէ մորեխը։ Առափնեայ ջուրերը հարուստ են ձուկերով։ Թունիսին մէջ է Ճեպել-Պու-Խսեդմա արգելանոցը։

Բնակչութիւն

Բնակչութիւնը 2015 թուականի կազմած է 11,037,225[1] մարդ։ Բնակչութեան 99%-֊ը արաբներն են։ Կան նաեւ եւրոպացիներ։ Պետական լեզուն արաբերէնն է, կրոնը՝ իսլամը։ Միջին խտութիւնը՝ 1 քմ-ի վրայ 67 մարդ է։ Քաղաքային բնակչութիւնը 52% է (2015)։ Խսոշոր քաղաքներն են Թունիսը, Աֆաքսը, Սուիսը, Պիզերթան, Կայրուանը։

Պետական Կարգ

Թունիսը խորհրդարանական հանրապետութիւն է։ Գործող սահմանադրութիւնն ընդունուածէ 1959-ին։ Պետութեան ղեկավարը եւ զինուած ուժերու գերագույն գլխաւոր հրամանատարը նախագահն է։ Նախագահը կ'ընտրուի համաժողովրդական ընտրութիւններու արդիւնքով՝ 5 տարի ժամկետով (ներկայիս նախագահն է Պեճի Սաիտ Էսեպսին ընտրուած է 31 Դեկտեմբեր 2014-ին)։ Կառավարութեան ղեկավարը Վարչապետն է։ Օրենսդրական բարձրագույն մարմինը միապալատ խորհրդարանն է՝ Ազգային ժողովը։

Տնտեսութիւն

Տնտեսա-աշխարհագրական ակնարկ

Թունիսը ագրարային երկիր է՝ համեմատաբար զարգացած լեռնահանքային արդիւնաբերութեամբ։ Աֆրիքեան երկիրներու մէջ առաջինն է ձիթապտուղի եւ ցորենի արտադրութեամբ, ֆոսֆորիտների հանույթով։ Անկախութիւն ստանալէն ետք ազգայնացուած են երկաթուղիները, առեւտրական նաւատորմը, քաղաքային փոխադրամիջոցը, կապը, որոշ դրամատուներ, օտարերկրացիներուն պատկանող հողերու մէկ մասը, սահմանափակուած են ֆրանսական դրամատէրերու դերը, ֆեոտ, հողատիրութիւնը։ Արտաքին առեւտուրի վրայ սահմանուած է պետական հսկողութիւն։ Պետութիւնը կը վարէ պետական, գործակցական եւ մասնաւոր բաժանմունքներու համագործակցելու քաղաքականութիւն։ Տնտեսութեան մէջ կը թափանցէ ԱՄՆ-ի, Գերմանիոյ, Իտալիոյ, Շուետի դրամագլուխը։ Դրամական միաւորը թունիսեան տինարն է։

Արտաքին Առեւտուր

Կ'արտահանէ ֆոսֆորիտներ, նաւթ, սուբըրֆոսֆատ, մետաղի հանքաքար, ձիթայուղ, գինի: Կը Ներմուծէ մեքենաներ եւ փոխադրական սարքաւորումներ, սննդամթերք, լայն սպառման ապրանքներ։ Առեւտրական հիմնական գործընկերներն են Եւրոպայի տնտեսական համագործակցութեան երկիրները (հատկապէս Ֆրանսան), ԱՄՆ-ը։

Արդիւնաբերութիւն

Արդիւնաբերութեան առաջատար ճիւղը լեռնահանքային արդիւնաբերութիւնն է, հատկապէս նաւթի հանույթը։ Կարեւոր են նաեւ մետալուրգիական, մեքենաշինական, նաւթավերամշակման, քիմիական արդիւնաբերութեան ճիւղերը։

Գիւղատնտեսութիւն

Tunismetro1
Գնացք Թունիս քաղաքին մէջ

Տնտեսութեան հիմքը գիւղատնտեսութիւնն է։ Հիմնական ճիւղերն են հացահատիկային մշակութիւնը եւ անասնապահութիւնը։ Ագրարային բարեփոխումներու հետեւանքով առաջացած են մասնաւոր եւ պետական դրամային ֆերմաներ, միջին եւ մանր գիւղացիական տնտեսութիւններ։ Ունեւոր գիւղացիներու միացման փորձեր կը կատարուին։ Գիւղացիներու զգալի մասը հողազուրկ կամ սակավահող է։ Արտահանութեան համար կարեւորը ձիթապտուղի մշակութիւնն է։ Անասնապահութիւնը հիւսիսի մէջ եւ հիւսիս-արեւելքին մէջ ունի արոտավայրային, իսկ կեդրոնական եւ հարաւային շրջաններուն մէջ՝ քոչուոր եւ կիսաքոչուոր բնույթ։ Կը բուծեն գլխաւորապէս մանր եւ խոշոր եղջերաւոր անասուններ, ինչպէս նաեւ ուղտեր, աւանակներ, ձիեր, ջորիներ։

Փոխադրամիջոց

Երկաթուղիներու երկարութիւնը աւելի քան 2,1 հազար քմ է, խճուղիներինը՝ 19 հազար քմ։ Կը կառուցուի Գաֆսա—Գաբես երկաթուղին։ Ծովային փոխադրամիջոցով կը կատարուի համարեայ ամբողջ արտաքին առեւտուրը։ Գլխաւոր նաւահանգիստներն են՝ Սեխիրան, Սֆաքսը, Պիզերան, Թունիսը, Սուսը։ Միջազգային օդակայանը՝ Քա Էլ-Աուինայում (Թունիս քաղաքի մոտ)։

Գրականութիւն

Թունիսին մէջ գիր եւ գրականութիւն ստեղծուած է դեռեւս ք.ա. I հազարամեակին մէջ՝ փիւնիկերէն։ Հռոմեական տիրապետութեան շրջանին համաշխարհային գրականութեան շարք մը ականաւոր ներկայացուցիչներ (Ապուլեյ, Օգոստոս Երանելի եւ ուրիշներ) եղած են թունիսցի։ Սեփական գրականութեան ինքնատիպ գիծերը երեւցած են X—XI դդ.՝ ներբողագիր բանաստեղծներ Իպն Հանի ալ-Անտալուսիի (931—973) եւ Ալի ատ-Թունիսի (X դ.), գեդոնիստ գրողներ Իպրահիմ ալ-Խուսրիի, Իպրահիմ ար-Դակիկի եւ ուրիշներու ստեղծագործութիւններուն մէջ։ XII—XIV դդ. արաբ, դասական բանաստեղծութեան անկման շրշանին մէջ գերակշռած են արձակի ժանրերը։ Միջնադարի մեծագույն գրողն է Ապտուռահման իպն թալտունը (1332—1406)։ XV դ. ստեղծուած է կենցաղային հարուստ գրականութիւն, XV—XVI դդ. ժողովրդական գրականութիւն՝ արաբերէնի թունիսեան բարբառով։ XVIII դ. աշխուժացած է պալատական ներբողային բանաստեղծութիւնը։ XIX—XX դդ. բանաստեղծներու ստեղծագործութիւններուն մէջ կը հնչեն ազգային-ազատագրական պայքարի զգացումները։ 1920—1930-ական թթ. ան նշանաւորուած է բանաստեղծ-նորարար Ապուլ-Քասիմ աշ Շապպիի (1909—1934), պատմաբան Աւի-ատ-Դուաժիի (1909—1949), հրապարակախոս Տահար Հատտատի (1901—1936) ստեղծագործութիւններով։ Ազգային վեպի կազմաւորումը կապուած է Պշիր Խրայեֆի եւ Մհամմետ Լարուսի ալ-Մութուիի անուններուն հետ։ 1960-ական թթ. գրականութեան մտան խումբ մը առաջադեմ գրողներ, որոնք արձակ եւ թատերական գործերը կը գրեն արաբերէն, իսկ բանաստեղծութիւնը՝ ֆրանսերէն։ Երիտասարդ արձակագիրներ եւ դրամատուրգներ ստեղծագործութեան բնորոշ են գաղափարական եւ ոճական որոնումները։

Lablabi

Լապլապին թունիսեան ուտեստ է

Tapis Kairouan

Թունիսեան գորգեր

ճարտարապետութիւն եւ Կերպարուեստ

Թունիսի տարածքին մէջ պահպանուած են քարի դարի, փիւնիկեան, հռոմեական ժամանակներու արուեստի հուշարձաններ։ Միջին դարերուն ձեւաւորուած է իսլամական ճարտարապետութիւնները։ Դղեակներու շուրջ առաջացած են քաղաքներ, ընդհանուր կառուցապատման մէջ գերիշխող միջնաբերդով։ Միջնադարեան կերպարուեստին բնորոշ է արհեստական մարմարի քանդակազարդումը, անջնարակ եւ ջնարակուած խեցեղենի, գեղարուեստական ապակիի, ոսկերչական իրերու, գորգերու, արծաթով եւ ոսկով ընդելուզուած զենքերու պատրաստումը։ Մինչեւ 1956-ը Թունիսին մէջ շինարարութիւնը կատարած են ֆրանսական ճարտարապետները, որոնք ձգտած են զուգորդել տեղական աւանդույթները եւ եւրոպական սկզբունքները։ Երկրի անկախութիւնէն ետք կ'աշխատին թունիսցի ճարտարապետ։ 1950—1960-ական թթ. բուռն զարգացած է կերպարուեստի ագգային դպրոցը, ուր կը գոյակցին իրաւաբանական եւ նորաձեւական ուղղութիւնները։

Երաժշտութիւն

Երաժշտական ֆոլքլորը (արաբական ճիւղը, առկայ է նաեւ պերպերականը) լատային հիմքով, մեթրոռիթմով, գործիքարանով (տարպուքա, դափ, թառ եւ այլն) ազգակից է արեւմտեան արաբական երկիրներու երաժշտութեան։ Դասական երաժշտութիւնը սկզբնաւորուած է XV դ.: 1960-ական թթ. կը գործէ սիմֆոնիք նուագախումբը, ստեղծուած է Ազգային երաժշտանոց։ Խոշոր գործիչներէն է արաբ, երաժշտական մշակույթի մասնագէտ Սալահ ալ-Մահտին։

Թատրոն

Իսլամի արգելքով մինչեւ XIX դ. թատերարուեստը կազմաւորուած չէ։ 1848-ին Մ. ալՆաղաշը արաբերէն թարգմանուած է եւ բեմադրել Մոլիերի «Ագահը»: Ֆրանսացիներու տիրապետութեան օրով գործած են ֆրանսական թատերախումբեր։ Ազգային առաջին թատերախումբը ստեղծուած է դերասան Խ. Զազիրին, 1950-ին։ Թունիսի հանրապետութիւն հռչակուելէն ետք Թունիս քաղաքին մէջ կազմակերպուած է տեղական թատերախումբ։

Ծանօթագրութիւններ

  1. 1,0 1,1 Թունիսի բնակչությունը 2015 թվականին
3 Սեպտեմբեր

3 Սեպտեմբեր, տարուան 246-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 247-րդ) օրն է

Տարուան աւարտին կը մնայ 119 օր

Արաբական Աշխարհ

Արաբական աշխարհ, Հիւսիսային Ափրիկէյի եւ Արեւմտեան Ասիոյ արաբախօս պետութիւններու, տարածքներու եւ բնակչութեան, ինչպէս նաեւ Արաբական պետութիւններու դաշնակցութեան անդամ երկիրներ եւ արաբերէն որպէս պաշտոնական լեզու ունեցող երկիրներու ամբողջութիւն։

«Արաբական աշխարհ» եզրի դասական սահմանումը կ'ընդգրկէ Արաբական դաշնակցութեան՝ Աթլանթեան օվկիանոսէն արեւմուտք՝ մինչեւ Արաբական ծով արեւելքի մէջ, եւ Միջերկրական ծովէն հիւսիսի մէջ մինչեւ Աֆրիքեան պոզ եւ Հնդկական օվկիանոս հարաւ-արեւելք Այդ երկիրներու ընդհանուր բնակչութիւնը կը կազմէ աւելի քան 400 միլիոն մարդ, որոնցմէ աւելի քան կէսը 25 տարեկանէն պակաս է։

Արաբական ազգայնականութեան առաջին դրսեւորումները յայտնի դարձած են 19-րդ դարու երկրորդ կէսին Օսմանեան կայսրութեան մէջ այլ ազգայնական շարժումներու հետ զուգահեռ։ 1945 թուականին կազմաւորուած Արաբական դաշնակցութիւնը կը ներկայացնէ արաբներու շահերը, ինչպէս նաեւ նպատակ ունի արաբական պետութիւններուն քաղաքական միացումը (այդ գաղափարախոսութիւնը կը կոչուի համաարաբականութիւն)։ Ամբողջ արաբական աշխարհի համաժողովրդական ցոյցերը 2010 թուականէն մինչեւ 2011 թուականը ուղղուած էին երկիրներու կառավարութիւններուն ժողովրդավարական իրաւունքներու պաշտպանման եւ վերականգնման պահանջով։

Արաբական Խալիֆայութիւն

Արաբական խալիֆայութիւն (արաբերէն՝ الدولة العربية‎‎` արաբական պետութիւն‎) իսլամադաւան աստուածապետութիւն միջնադարին (632-1258)։ Առաջացած է իսլամական նուաճումներու արդիւնքին՝ 7-րդ դարու առաջին կէսին։ Կը ղեկաւարէին իսլամի հիմնադիր Մուհամմատ մարգարէի (570-632) յաջորդները կամ փոխանորդները (արաբերէն՝ خليفة‎‎՝ խալիֆ)։ 762 թուականին հիմնադրուած է մայրաքաղաք Պաղտատը, որու անունով պետութիւնը կոչուէր նաեւ Պաղտատի խալիֆայութիւն։

Արաբական խալիֆայութիւնը ունեցեած է երեք հիմնական շրջան՝ Բարեպաշտ խալիֆներու պետութիւն (արաբերէն՝ الخلافة الرشيدون‎‎՝ ալ-խիլաֆա ալ-ռաշիդուն, 632-661), Օմայյան խալիֆայութիւն (արաբերէն՝ الدولة الأموية‎‎, ալ-դաուլա ալ-ումավիյյա, 661-750) եւ Ապպասյան խալիֆայութիւն (արաբերէն՝ الدولة العباسية‎‎, ալ-դաուլա ալ-աբբասիյյա, 750-1258)։

Խալիֆայութեան տարածքը ներառած է երեք աշխարհամասերէն խոշոր հատուածներ։ Հիւսիսէն՝ անոր սահմանները հասած են Կովկասեան լեռներուն ու Միջին Ասիային, հարավէն՝ Հնդկական օվկիանոսին ու Սահարա անապատին: Արեւմուտքէն պետութեան մեջ ընդգրկուած էին Պիրենեան թերակղզին ու Մաղրեբը, արեւելքէն՝ Ինդոս գետի հովիտն ու Աֆղանստանը։ Այսպիսով՝ այն կը ներառէր հսկայական տարածք մը՝ Հայկական լեռնաշխարհը, Իրանական բարձրաանդակը, Միջին Ասիան, արեւմտեան Հնդկաստանը, Արաբական թերակղզին, Հիւսիսային Աֆրիկան եւ մասամբ՝ Հարաւային Եւրոպան։ Այսօր այդ տարածքներուն մէջ գոյութիւն ունին շուրջ 4 տասնեակ ազգային պետութիւններ։

Ափրիկէ

Ափրիկէ, աշխարհի երկրորդ մեծագոյն ցամաքամասն է իր տարածութեամբ եւ կը բաղկանայ 53 երկիրներէ։

Ափրիկէի մեծագոյն մասը ծածկուած է տափաստաններով եւ անապատներով ( Սահարա, Քալահարի, եւլն )։

Սահարա, Ափրիկէի հիւսիսակողմը, աշխարհի ամենատաք շրջանն է։ Հասարակածը կ'անցնի Ափրիկէի մէջէն Կապոնէն մինչեւ Քենիա:

Հասարակածային գօտիին մօտիկ կը տարածուին շատ խիտ անտառներ, մինչ հարուստ դաշտագետինները կը ծածկեն արեւելքի եւ հարաւի մեծ մասը։ Հոն կ'ապրին կենդանիներու մեծ խումբեր (վագերաձի, յամոյր, իմփալա, ընձուղտ, եւ փիղ որոնք որսն են միւս կենդանիներուն առիւծի, բորենիի, ընձառիւծի )։

Գահիրէ

Գահիրէ (արաբերէն՝ القاهرة‎‎‎, al-Qāhira - «յաղթական», անգլերէն՝ Cairo)։ Եգիպտոսի Հանրապետութեան մայրաքաղաք։ Ափրիկէի մեծագոյն քաղաք։

Բուն քաղաքի բնակչութիւնը աւելի քան 7 միլիոն է, իսկ Մեծ Գահիրէն կ'ընդգրկէ 16 միլիոնէն աւելի բնակչութիւն։ Գահիրէն կը գտնուի Նեղոս գետի ափին եւ կղզիներու վրայ՝ Նեղոս Տելթայէն քիչ մը աւելի հարաւ։

Ունեցած է հայ գաղութ, եկեղեցի, մարզական եւ մշակութային ակումբներ։

Գահիրէն Եգիպտոսի մեծագոյն արդիւնաբերական կեդրոններէն մէկն է եւ կու տայ Եգիպտոսի արտադրութեան 1/4-ը։ Արդիւնաբերութիւնը բազմաճիւղ է, սակայն առաջատարերն են՝ մեքենաշինութիւնը, Թեքստիլը, քիմիական ու սնունդի արդիւնաբերութիւնը։ Շրջապատի շարք մը քաղաքներով Կիզայի, Շուպրա Էլ Ղէյմա եւ Հելուանի հետ ստեղծուած է հսկայական քաղաքային զանգուած՝ Մեծ Գահիրէ, 16 միլիոն բնակչութեամբ։

Զամայի Ճակատամարտ

Զամայի ճակատամարտ, ճակատամարտ Հռոմէական Հանրապետութեան եւ Կարթագէնի միջեւ, որ տեղի ունեցած է 19 հոկտեմբեր մ.թ.ա. 202 թուականին։ Զամայի ճակատամարտը ազդարարեց Պունիկեան երկրորդ պատերազմի աւարտը։ Հռոմէական ուժերը կը գլխաւորէր Սկիպիոն Ափրիկէցին, իսկ Կարթագէնական զօրքերու հրամանատարն էր հին աշխարհի նշանաւոր զօրավար Հաննիբալ Բարկան։

Չնայած անոր, որ Հաննիբալի զօրքերը կը գերազանցէին Հոմէական լեգէոներներուն, սակայն Սկիպիոնը կ՛րցաւ շփոթեցնել Հաննիբալին եւ յաղթել Զամայի ճակատամարտին։ Զամայի ճակատամարտը նաեւ կը համարուի Հաննիբալի միակ ռազմական պարտութիւնը։

Ճակատամարտէն ետք, Կարթագէնի ծերակոցյտը վճռեց խաղաղութեան պայմանագիր կնքել Հռոմէականա Հանրապետութեան հետ։ Սակայն Հռոմի թելադրած պայմանները նուաստացուցիչ էին Կարթագէնի եւ Հաննիբալի համար։ Ի վերջոյ Կարթագէնի եւ Հռոմի միջեւ կնքուեց պայմանագիր, ըստ որուն աւարտեցաւ 17 տարի տեւած Պունիկեան պատերազմը։

Թուզ

Կաղապար:Taxobox արւմտ.

Թուզ, կամ թզենի, կամ գինու հատապտուղ (լատ.՝ Fícus cárica), կամ ֆիքուս, մերձարեւադարձային տերեւաթափ ֆիքուս։ Կարիական ֆիկուս անունն ստացած է այն վայրի անունով, որ կը համարուի թուզի հայրենիքը՝ Փոքր Ասիոյ հնագոյն Կարի փրովէնսի լեռնային մարզը։ Միջին Ասիոյ, Կովկասի եւ Ղրիմի մէջ պտուղը կ'աճեցնեն որպէս թանկարժեք պտղատու բոյս, որ կու տայ պտուղներ՝ գինու հատապտուղներ։ Լայն տարածում ունի միջերկրածովեան երկիրներու մէջ, Վրաստանի, Հայաստանի լեռներու, իԱպշերոնի թերակղզիի, Ազրպէյճանի կեդրոնական շրջաններու, Քրասնոտարի մարզին եւ Ապխազիոյ մէջ։

Թուզը կը համարուի ամենահին մշակուող բույսերէն մէկը, ըստ որոշ տվյալներու՝ հաւանաբար ամենահինը։ Թուզի մշակմամբ զբաղուած են Արաբիոյ մէջ, ուրկէ տարածուած է Փիւնիկէ, Սուրիա եւ Եգիպտոս։

Մ․թ․ա․ 13-րդ դարուն կարեւոր դեր ունեցած է Փիլոս թագաւորութեան գիւղատնտեսութեան մէջ։ Ամերիկա հասած է միայն 16-րդ դարուն։ Աստուածաշունչին մէջ յիշատակուող թզենու տերեւը Ադամը եւ Եւան օգտագործած են իրենց մերկութիւնը ծածկելու համար։

Լուսին

Լուսինը Երկիր մոլորակի միակ եւ Արեգակնային համակարգի մեծութեամբ հինգերորդ բնական արբանեակն է։ Ունենալով Երկրի տրամագծի 27%-ը եւ խտութեան 60%-ը՝ Լուսինը ունի Երկրի զանգուածի 1⁄81-ը։ Միջին հեռաւորութիւնը Երկրի եւ Լուսնի կեդրոոններու միջեւ կը կազմէ 384 467 քմ։ Գիշերները կ'արտացոլէ Արեգակի լոյսը երկրագունդի այն կիսագնդին մէջ, ուր չեն հասնիր Արեգակի ճառագայթները։ Լուսինը իր խտութեամբ երկրորդ արբանեակն է Յուպիտերի Իո արբանեակէն ետք։

Լուսինը Երկրի հետ անհամադէպ պտոյտի մեջ է՝ մշտապէս շրջուած ըլլալով դէպի մոլորակը միեւնոյն կողմով։ Այն Արեգակէն ետք ամենապայծառ մարմինն է երկնքին մէջ, չնայած այն հանգամանքին, որ անոր մակերեւոյթը իրականին մէջ շատ մուգ է եւ արտացոլման գործակցով մօտ է ածուխին։

Երկնքին մէջ Լուսնի յայտնութիւնը եւ լուսնային փուլերու պարբերականութիւնը հնագոյն ժամանակներէն կարեւոր մշակութային ազդեցութիւն ունեցած են։ Լուսնի ձգողութենական ազդեցութիւնը կ'առաջացնէ ովկիանոսի մակընթացութիւնները եւ երկրային օրուայ տեւողութեան երկարացման մէջ։

Լուսնի ընթացիկ ուղեծրին հեռաւորութիւնը մօտ երեսուն անգամ մեծ է Երկրի տրամագիծէն, որուն պատճառով Լուսինը երկնքին մէջ նոյն չափով կ'երեւի ինչպէս Արեւը եւ թոյլ տուած է մօտաւորապէս ամբողջութեամբ ծածկել։ Չափերու այդ տեսողական համընկնումը ակնյայտ զուգադիպութիւն է։ Երկրի պատմութեան աւելի վաղ ժամանակաշրջանին մէջ Լուսինը աւելի մօտ էր Երկրին եւ ունէր աւելի մեծ տեսանելի չափեր քան Արեգակը։

Լուսինը ձեւաւորուած է մօտ 4,5 միլիառ տարի առաջ՝ Երկրի ձեւավորումէն անմիջապէս ետք։ Չնայած նախկինին Լուսնի ձեւաւորման քանի մը ենթադրութիւն կար, ներկայիս ամէնէն ատարածուած բացատրութիւնն այն է, որ Լուսինը ձեւաւորուած է Երկրի եւ Մարսի փոխազդեցութեան պատճառով առաջացած մնացորդներէն։ Լուսինը միակ երկնային մարմինն է, ուր մարդ արարածը ոտք դրած է։ Սովետական Միութեան Լուսնային ծրագիրը առաջինն էր, որ 1959 թուականին անօդաչու տիեզերանաւ ուղարկեց դէպի Լուսին։ Միացեալ նահանգներու ՆԱՍԱ-ի Աբոլո ծրագիրը առ այսօր միակ մարդու կողմէն իրականացուած գիտարշաւն է այլ դէպի երկնային մարմին։ Այս ծրագրի շրջանակներուն մէջ Լուսնէն բերուած է աւելի քան 380 քգ լուսնային ժայռ, որ օգտագործուեցաւ Լուսնի երկրաբանական ծագումը, անոր ներքին կառուցուածքի ձեւաւորումը եւ երկրաբանական ձեւաւորման ապագայ պատմութիւնը բացաայտելու համար։

1972 թուականին Աբոլո 17-ի արշավանքէն ետք Լուսին այցելած են միայն անօդաչու տիեզերանավերը։ 2004 թուականին սկսած Ճաբոնը, Չինաստանը, Հնդկաստանը, Միացեալ Նահանգները եւ Եւրոպական տիեզերական գործակալութիւնը իւրաքանչիւրը բաց ձգած է իր ուղեծրակայանները։ Այս տիեզերանավերը նպաստած են լուսնային ջրի հայտնագործմանը։ Ապագային նախատեսուած են լուսնի վրայ նոր հետազոտութիւններ ներառեալ կառավարութիւններու եւ մասնաւոր հատուածի ջանքերով։ Լուսինը կը մնայ Տիեզերքի պայմանագրի տակ՝ բոլոր ազգերու համար ազատ խաղաղ նպատակներով հետազոտելու։

Խաչակիրներու Ը․ Արշաւանք

Խաչակիրներու ութերորդ արշաւանք, Անգլիական խաչակրաց արշաւանք, խաչակրաց արշաւանք՝ սկսած է 1270–ին Ֆրանսայի թագաւոր Լուիս IX-ի կողմէն՝ ընդդէմ Թունիս քաղաքի։ Անգլիական խաչակրաց արշաւանքը միաժամանակ կը համարուի որպէս եօթներորդ, եթէ Ֆրետերիկ II-ի հինգերորդ եւ վեցերորդ արշաւանքները որպէս առանձին խաչակրաց արշաւանքներ կը համարուի։ Խաչակիրներու իններորդ արշաւանքը նոյնպէս անգլիական խաչակրաց արշաւանքի մասը կը համարուի։ Խաչակրաց արշաւանքը անյաջողութեան կը մանտէ Լուիսի մահէն ետք։ Հետագային՝ կարճ ժամանակ աետք, անոր բանակը Եւրոպայի մէջ կը ցրուի։

Մարտ

Կաղապար:Ամիսներու Գլխագիր

Մարտ, տարուան երրորդ ամիսը, որ ունէ 31 օր։ Անունը ստացած է հռովմէացիներու պատերազմի՝ Մարս աստուծոյ անունէն։ Հիւսիսային կիսագունդի տարածքին՝ գարնան առաջին ամիսն է։

Մինչեւ Գրիգորեան տոմարի կիրառութիւնը, Մարտը եղած է հռովմէական օրացոյցի առաջին ամիսը։

Ըստ հայկական տոմարին, Մարտը կը համապատասխանէ «Արեգ» ամսուան։

Յունիս

Կաղապար:Ամիսներու Գլխագիր

Յունիս՝ տարուան վեցերորդ ամիսը՝ ըստ Գրիգորեան Օրացույցին, կը բաղկանայ 30 օրէ, ան կը կոչվուի Իրաքի եւ Շամի երկիրներուն մէջ "Հզէյրան",եւ երբեմն Եգիպտոսի մէջ "Յունիյոյ",Թունիս եւ Ալժիրո մէջ "Ճուան"։

Յունիսը տարուան ամենէ երկար ցերեկուան ժամերու քանակը ունեցող ամիսն է:

Յունիսը խոտը հնձելու ամիսը կը համարուէ։

Յունիսը նուիրուած էր Յունոն աստուածուհիին, որ հռոմէական դիցաբանական պանթէոնին մէջ՝ կանանց ու ընտանեկան կենցաղի հովանավորողն է։

Ըստ հայկական տոմարի, Յունիսը կը համապատասխանէ «Մարգաց» ամսուան։

Յունիս ամսուան կենդանաշրջանին նշանները կը համարուին Երկուորեակը՝ մինչեւ 21-ը եւ 22-էն ետք՝ Քաղցկեղը

Պարսելոնա-Էլ Փրաթ Միջազգային Օդակայան

Կաղապար:Տեղեկաքարտ Օդակայան

Պարսելոնա-Էլ Փրաթ օդակայան (քաթ.՝ Aeroport de Barcelona – el Prat, սպ.՝ Aeropuerto de Barcelona-El Prat), յայտնի է նաեւ որպէս Էլ Փրատի օդանաւակայան, միջազգային օդանաւակայան, որ կը գտնուի Քաթալոնիայի ինքնավար համայնքի մայրաքաղաք Պարսելոնայի կեդրոնէն 12 քմ հեռաւորութեան վրայ գտնուող Էլ Փրատ տէ Լեոպրեկատ բնակավայրին մէջ։

Կը համարուի Սպանիոյ երկրորդ խոշորագոյն օդանաւակայանը՝ Ատոլֆ Սվարէսի անուան Մատրիտ Պարախաս միջազգային օդանաւակայանէն ետք։ Ըստ զբաղուածութեան ցուցանիշի՝ Պարսելոնայի օդանաւակայանը եօթերորդն է ամբողջ Եւրոպայի մէջ` Լոնտոնի, Փարիզի, Ամսթերտամի, Ֆրանքֆուրթի, Ստամպուլի եւ Մատրիտի օդանաւակայաններէն ետք։ 2016-ին Պարսելոնայի օդանաւակայանը կ՛ընդունի գրառումով թիւով 44.1 միլիոն ուղեւոր, որ շուրջ 11.2 տոկոսով կը գերազանցէր նախորդ տարուան՝ 2015-ի ցուցանիշին: Օդանաւակայանը հիմնականին կը ծառայէ ներքին եւրոպական ուղղութիւններով, ինչպէս նաեւ կը կազմակերպէ թռիչքներ դէպի Հիւսիսային (Միացեալ Նահանգներ, Քանատա) եւ Հարաւային Ամերիկա (Արժանթին, Պրազիլ, Քոլումպիա, Փերու), Մերձաւոր Արեւելք (Իսրայէլ, Լիբանան, Յորդանան, Իրան, ԱՄԷ, Քաթար), Ասիա (Չինաստան, Հարաւային Քորիա, Սինկափուր, Հոնկ Գոնկ, Փաքիստան) եւ Ափրիկէ (Ալժերիա, Եգիպտոս, Մարոք, Թունիս, Կամպիա, Եթովպիա, Սենեկալ):

Ինչպէս Պարախասի օդանաւակայանը, այնպէս ալ Էլ Փրատօն, կը սպասարկէ Սպանիոյ ազգային օդային փոխադրող «Puente Aéreo» ընկերութիւնը։

Ռընէ Լեւոնեան

Վեր. դոկտոր Ռընէ Լեւոնեան (ծնած է 4 Մարտ, 1952-ին, Մարսէյլ, Ֆրանսա):Եւրասիայի Հայ Աւետարանչական ընկերակցութեան ներկայացուցիչ եւ միութեան նախագահ: ԼՂՀ անվտանգութեան ջատագով:

ԼՂՀ արտաքին գործերի նախարարի եւ ՀՀ նախագահի աշխատակազմի խորհրդատու: Ֆրանսայի Աստուածաշնչային ընկերութեան քարտուղար

Ֆէյրուզ

Նուհատ Ուատիհ Հատտատ (արաբերէն՝ نهاد وديع حداد‎ ծնած է 20 Նոյեմբեր 1934-ին)՝ ճանչցուած է Ֆէյրուզ կոչումով (արաբերէն՝ فيروز‎) լիբանանցի երգչուհի է որ ամենէն սիրուած եւ հիացուած Արաբական աշխարհի երգչուհիներէն է։ Իր երգերը միշտ կը լսուին։

Ան առաջին անգամ նշուեցաւ Միջազգային Փառատօն Պաալպէքի մէջ ուր ան կատարած է բազմաթիւ իր երգերէն։ Ան հռչակեցաւ իր երեւնալէն «Լիբանանեան Գիշերները»-էն։ Ֆէյրուզ ընդհանրապէս գիտցուած է «Աստղերու Դեսպանը», «Լուսինին Դրացին» (իր երգին որ է Լուսինը Մաշկարայի), եւ «Լիբանանի Գոհարը»։

Ֆրանսերէն

Կաղապար:Տեղեկաքարտ Լեզու

Ֆրանսերէնը (ֆր.՝ français, արտասանութիւնը՝ lə fʁɑ̃sɛ կամ la langue française, արտասանութիւնը՝ la lɑ̃ɡ fʁɑ̃sɛz) կը պատկանի Հնդեւրոպական լեզուաընտանիքի Ռոմանական, արեւմտա-իտալական լեզուախումբին։ Ֆրանսերէն կը խօսին աշխարհին 284.4 միլիոն մարդ, ֆրանսերէնը մայրենի լեզու է 110 միլիոն մարդու համար։ Ֆրանսերէնը պաշտօնական լեզու է Ֆրանսայի եւ 29 այլ երկիրներու մէջ։ Լայնօրէն տարածուած է նաեւ ֆրանսական եւ բելգիական նախկին գաղութներուն մէջ՝ Ալճերիա, Թունիս, Սուրիա, Մարոք եւ այլն։

Ըստ աշխարհի լեզուներու դասակարգման ֆրանսերէնը 9-րդն է։ ՄԱԿ-ի պաշտօնական եւ աշխատանքային 6 լեզուներէն մէկն է։ Ֆրանսերէնը մեծաթիւ միջազգային կազմակերպութիւններու պաշտօնական լեզուն է եւ օտար լեզուներու շարքին մէջ ամենաուսումնասիրուածներէն է։

Այլ լեզուներով

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.