Եբրայերէն

Կաղապար:Տեղեկաքարտ Լեզու արւմտ. Եբրայերէն (եբրայերէն՝ עִבְרִית  Լսել իվրիթ )՝ ափրիկէասիական լեզուաընտանիքի հիւսիսարեւմտեան սեմական լեզու մըն է, որով աշխարհին մէջ կը խօսուի 9 միլիոն մարդոց կողմէ[1]: Նախաեբրայերէն գրուած առաջին օրինակները կը վերաբերէն ՔԱ 10րդ դարուն[2]: Եբրայերէնը մեռած լեզուին մը իսկապէս յաջողուած վերածնունդի միակ օրինակն է[3][4]:

Պատմութիւն

Եբրայերէնը որպէս ամէնօրեայ խօսակցական լեզու ըլլալէն դադարած է 200 եւ 400 թուականներու միջեւ, նուազելով Պար Քոխպայի խռովութենէ ետք: Միջնադարուն անիկա վերածնուած է որպէս հրէական կղերականութեան լեզու եւ րապպինական գրականութեան մէջ, ներհրէական առեւտրականութեան եւ քերթողականութեան մէջ: Յետագային, 19րդ դարուն, անիկա վերածնուած է որպէս խօսակցական եւ գրական լեզու մը եւ դարձաւ Պաղեստինի հրեաներու հաղորդակցութեան լեզու:
Իսրայէլէն յետոյ Միացեալ նահանգներն ունեն երկրորդ ամէնախոշոր եբրայերէն խօսող համայնքը 200 հազար սահուն խօսելու տիրապետողներով, մեծ մասը՝ Իսրայէլէն եկածներ[5]:

Եբրայերէնի Վերածնունդը

Eliezer Ben-Yehuda at his desk in Jerusalem - c1912

Որպէս մայրենի լեզու դառնալու եբրայերէնի վերածնունդի ձեռնարկումն սկսած է 19րդ դարուն Ելիէզեր Պէն-Եհուտային ջանքերով: Ան միացաւ հրէական ազգային շարժումին եւ 1881-ին գաղթեց Պաղեստին, որն այդ ատենը Օսմանեան կայսրութեան մաս կը կազմեր: Անոր նպատակն էր գրական եւ կղերական լեզուն դարձնել ամենօրեայ խօսակցական գործածութեան լեզու մը: Անոր կազմակերպական ջանքերու եւ դպրոցներ հիմնելու եւ դասագրքեր գրելու ներգրաւուածութիւնը խթանեցաւ լեզուին տիրապետումը վերածելու աստիճանաբար ընդունելութեան: Երբ 1922-ին բրիտանական մանտաթին շնորհիւ եբրայերէնը անգլերէնի եւ արաբերէնի հետ դարձաւ Պաղեստինի երեք պաշտօնական լեզուներէն մեկը, անոր նոր կարգավիճակը նպաստեց տարածումին:
Թէեւ ոմանք այս ջանքերը կը գնահատէին ցնորական,[6] (քանի որ եբրայերէնը կը համարուէր Թորահի սուրբ լեզու եւ, հետեւաբար, անիկա չէ կրնար գործածաուիլ առօրեայ կեանքին մէջ) շատեր շուտով հասկցածլ են բրիտանական մանտաթի հրեաներու շրջանին մէջ ընդհանուր լեզուի անհրաժեշտութիւնը 20-րդ դարուն տարբեր երկիրներէն մեծ թիւով ժամանած տարբեր լեզուներով խօսողներուն համար:
Հիմնուեցաւ Եբրայերէնի Կոմիտէ, որ Իսրայէլի հիմնադրումէն ետք դարձաւ Եբրայերէնի Ակադեմիա: Պէն-Եհուտայի ցանած սերմերը ինկած էին պարարտ հողին մէջ եւ 20րդ դարասկիզբէն եբրայերէնն իր ճանապարհը հարթեց դէպի հրեաներու հաղորդակցութեան լեզու:

Խորհրդային միութեան մէջ եբրայերէնի կիրառութիւնը հրէական այլ մշակութային եւ կրօնական գործունէութեան պէս ճնշուած էր, քանի որ կը համարուէր սիոնիզմի լեզու: Խորհրդային պաշտօնեաները եբրայերէնի գործածութիւնը կը համարէին «ռեակցիոն» երեւոյթ մը եւ անոր ուսուցումը նախակրթական եւ միջնակարգ դպրոցներէն ներս արգելուած էր Կրթութեան ժողովրդական կոմիսարութեան կողմէ[7]): Պաշտօնական հրամանագիրը կը նշեր, որ Ռուսիոյ հրեաներու հաղորդակցութեան միակ լեզու կրնայ ըլլալ Եիտիշը, իսկ եբրայերէնը պիտի համարուի օտար լեզու մը[8]: Դադարեցուեցաւ եբրայերէն գիրքերու եւ պարբերականներու հրատարակումը եւ բռնագաւուեցան գրադարաններէն, թէեւ լիթուրկիական գրականութիւնը կը տպագրուէր մինչեւ 1930-ականները: Չնայած քանի մը բողոքներուն[9] եբրայերէնի ուսուցման ճնշումներու քաղաքականութիւնը շարունակուեցան 1930-ականներէն ետք: Աւելի ուշ, 1980-ականներուն, Խորհրդային միութեան մէջ եբրայերէնի ուսուցումը նորէն յայտնուեցաւ մարդոց դէպի Իսրայէլ արտագաղթելու ցանկութեան աճման հետ միասին: Քանի մը ուսուցիչներ բանտարկուեցան, ինչպէս Եոսէֆ Պեկունը, Եփրաիմ Խոլմեանսքին, Եւկենիյ Քորոսթիշեւսքին եւ այլք ԽԸՀՄ շատ քաղաքներուն մէջ եբրայերէնի ուսուցման ցանց ստեղծելու համար:

Գրենական Համակարգ

Կաղապար:Գլխաւոր Յօդուած

Frank-ruehl
Եբրայերէնի այբուբեն

Ներկայիս եբրայերէնը կը գրուի եբրայական տառերով, որոնք 22-ն են եւ միայն՝ բաղաձայններ: Գրելու ուղղութիւնը աջէն դէպի ձախ է: Տառերուն ձեւը կը կոչուի «քառակուսի», որ յայտնի է որպէս «Աշուրիթ» (ասորական), որն իր զարգացումն ստացած է արամէական գիրերէն: Անհրաժեշտութեան պարագային ձայնաւորները կը նշուենվանկեր արտայայտող բաղաձայններու վերեւին կամ ներքեւին տեղադրուող տարբերիչ նշաններով կամ որպէս ձայնաւորներ գործածուող բաղաձայններով:

Քերականութիւն

Գոյական Անուն

Գոյականներն ունեն սեռեր՝ արական, իգական, կամ՝ երկուսը միասին, զորօրինակ՝ סֵפֶר [սեֆեր] «գիրքը» արական սեռի է, երբ [տելեթ] דֶּלֶת «դուռը» իգական է: Չկան սեռը բնորոշող որոշակի ձեւաբանական կանոններ, սակայն կայ միտում մը՝ ת [-թ]-ով կամ ה [-ա]-ով վերջացող բառերը համարել իգական եւ մնացած տառերով վերջացողները՝ արական: Կայ խիստ միտում մարդեր կամ որոշ անասուններ նշանակող գոյականները չեզոք սեռի համարելու: Նման գոյականները կու գան արակա եւ իգական սեռեր արտայայտող զոյգերով: Զորօրինակ՝ אִישׁ [իշ] կը նշանակէ «տղամարդ» իսկ אִשָּׁה [ի՛շա]՝ «կին»

Եզակի եւ հոգնակի թիւերէն բացի եբրայերէնին մէջ կը հանդիպի նաեւ երկու հատ արտայայտող «երկուակի» ձեւը:

  • Արական գոյականներու հոգնակին կը ձեւաւորուի գլխաւորապէս ים [իմ] վերջաւորութիւն աւելցնելով՝ מַחְשֵׁב [մախշեւ] համակարգիչ → מַחְשְׁבִים [մախշեւիմ] համակարգիչներ
  • Վերջաւորութիւն ավելցնելիս բառին առաջին ձայնաւորը երբեմն կը սղուի՝ דָּבָר [տա՛վար] բան → דְּבָרִים [տվա՛րիմ] բաներ
  • Շատ երկվանկանի արական գոյականներուն մէջ կ'ընդգծուի նախավերջին վանկը՝ חֶדֶר [խէտէր] սենեակ → חֲדָרִים [խատարիմ] սենեակներ
  • -ա-ով եւ -աթ-ով վերջացող իգական գոյականներուն սա վերջաւորութիւնները կը սղուեն եւ կ'աւելացուի -օթ, սովորաբար, առանց ձայնաւորներու որեւէ ձեւափոխութեան՝ מִטָּה [մի՛թա] անկողին → מִטּוֹת [մի՛թ:օթ] անկողիններ, צַּלַּחַת [ցա՛լախաթ] ափսէ → צַלָּחוֹת [ցալա՛խօթ] ափսէներ
  • -ութ-ով եւ -իթ-ով վերջացող գոյականները կը փոխարինեն սա վերջաւորութիւնները -ույօթ-ով եւ իյօթ-ով՝ חֲנוּת [խա՛նութ] խանութ → חֲנוּיוֹת [խանու՛յօթ] խանութներ, אֶשְׁכּוֹלִית [էշքօ՛լիթ] թուրինջ → אֶשְׁכּוֹלִיּוֹת [էշքօլի՛յօթ] թուրինջներ
  • Մեծաթիւ արական գոյականներ կ'առնին իգական [-օթ] վերջաւորութիւն՝ מָקוֹם [մա՛քօմ] տեղ → מְקוֹמוֹת [մըքօ՛մօթ] տեղեր, חַלּוֹן [խա՛լօն] լուսամուտ → חַלּוֹנוֹת [խալօ՛նօթ] լուսամուտներ
  • Փոքրաթիւ իգական գոյականներ կ'առնին արական [-իմ] վերջաւորութիւն՝ מִלָּה [մի՛լա] բառ → מִלִּים [մի՛լիմ] բառեր, שָׁנָ [շա՛նա] տարի → שָׁנִים [շա՛նիմ] տարիներ

Ծանօթագրութիւններ

  1. Gur Nachman, Haredim Behadrey։ «'Kometz Aleph – Au': How many Hebrew speakers are there in the world?»։ արտագրուած է՝ 2 November 2013
  2. «Most ancient Hebrew biblical inscription deciphered»։ Physorg.com։ January 7, 2010։ արտագրուած է՝ 2013-04-25
  3. Grenoble Leonore A., Whaley Lindsay J. (2005)։ Saving Languages: An Introduction to Language Revitalization։ United Kingdom: Cambridge University Press։ էջ 63։ ISBN 978-0521016520։ արտագրուած է՝ 28 March 2017։ «Hebrew is cited by Paulston et al. (1993:276) as 'the only true example of language revival.'»
  4. Fesperman Dan (26 April 1998)։ «Once 'dead' language brings Israel to life Hebrew: After 1,700 years, a revived language becomes a common thread knitting together a nation of immigrants with little in common except religion»։ The Baltimore Sun։ Sun Foreign Staff։ արտագրուած է՝ 28 March 2017
  5. «Table 53. Languages Spoken at Home by Language: 2009», The 2012 Statistical Abstract (U.S. Census Bureau), http://www.census.gov/compendia/statab/cats/population/ancestry_language_spoken_at_home.html, վերցված է 2011-12-27
  6. Eliezer Ben Yehuda and the Resurgence of the Hebrew Language by Libby Kantorwitz
  7. «The Transformation of Jewish Culture in the USSR from 1930 to the Present (in Russian)»։ Jewish-heritage.org։ արխիւացուած է բնօրինակէն-էն՝ 22 December 2012-ին։ արտագրուած է՝ 2013-04-25
  8. Michael Nosonovsky (25 August 1997)։ «Nosonovski, Michael (in Russian)»։ Berkovich-zametki.com։ արտագրուած է՝ 2013-04-25
  9. Protest against the suppression of Hebrew in the Soviet Union 1930–1931 signed by Albert Einstein, among others.
Ահարոն (անձնանուն)

Ահարոն, հայկական արական անուն։ Ըստ «Հայկազեան բառարան»ի առաջացած է եբրայերէն՝ լեռնական, ուսուցանող կամ գիտցող բառերէն, որմէ եկած է Ահարոնեան մականունը։ Իսկ կրճատ ձեւն է Հարոնը։ Այսօր եւս օգտագործուող անուն է։

Ամասիա (անձնանուն)

Ամասիա, հայկական արական եւ իգական անուն։

Որպէս արական անուն պատշաճեցուած է Խորենացիի կողմէ՝ բացատրելու համար Մասիս լերան անուան ստուգաբանութիւնը, կը համեմատուին հրեական Ամասիա թագաւորի անուան հետ։ Ամասիան Յուդայի 8-րդ թագաւորն էր։ Գահակալած է Ք․ Ա․ 838 - Ք․ Ա․ 809 թուականներուն։ Պարտութեան մատնուած է Իսրայէլի Յովաս թագաւորի կողմէ եւ մարդասպաններու ձեռքով սպանուած։ Այս անձնանունին եբրայերէն ձեւն է Amaşyāh, որ կազմուած է amş` զօրաւոր եւ Yāh` Եհովա բառերէն եւ կը նշանակէ «Աստուածազօր կամ զօրութիւն Աստուծոյ»։ Տառադարձուած է յունարէն Αμασίας բառէն, որմէ ալ հայերէն Ամասիա:

Որպէս իգական անուն կարճ ձեւն է Ամաս։ Առաջացած է համասփիւռ ծաղիկի անունէն։

Այծեմնիկ (անձնանուն)

Այծեմնիկ, հայկական իգական անուն։ Գործածուած է որպէս օտար անուան թարգմանութիւն։ Բուն բառը ասորերէն țbītã, եբրայերէն șbi, șəbāim, ասուրերէն șabītu բառն է, որ կը նշանակէ այծեամ։ Այժմ կը գործածուի անուան Այծեմնիկ տարբերակը, որուն փաղաքշական ձեւն է Այծիկ։

Անդրէաս Ակոլութ

Անդրէաս Ակոլութ (16 Մարտ 1654(1654-03-16), Բերուտուվ, Lower Silesian Voivodeship — 4 Նոյեմբեր 1704(1704-11-04), Վրոցլավ, Բոհեմիայի թագավորություն), Գերմանիոյ մէջ գերման արեւելագէտ եւ հայագէտ։ Սկիզբ դրած՝ հայագիտութեան-հայկաբանութեան, Եւրոպայի մէջ։

Ծնած է Պերնշթատթ (գերմաներէն՝ Bernstadt) քաղաքին մէջ 6 Մարտ, 1654 թուականին։ Տակաւին 6 տարեկան կը սկսիլ սորվիլ եբրայերէն եւ կ'աշակերտէ՝ նշանաւոր արեւելագէտ, Աւգոստոս Ֆայֆերին։ Ակոլութը ժամանակի ընթացքին կը հմտանայ հայ եւ հին եգիպտական լեզուներուն։ Առ հասարակ կը փորձէ ապացուցանել, որ հայ լեզուն եգիպտական ծագում ունի, սակայն այդ կարծիքը կը մնայ անընդունելի։ Հայոց լեզուի վերաբերեալ իր աշխատութիւնը տպելու համար մեծ ծախսով հայերէն նշանագրեր ձուլել կու տայ։

Իր գրական վաստակէն կարելի է յիշել De aquis zelotypiae amaris 1682–ին եւ «Քառալեզու Կուրանք» (Specimen alcorani quadrilinguis) տպուած 1701–ին։ Իսկ իր «Արդի Հայերէն»ի գիրքին մէջ (1675) կը խօսի հայ լեզուի ուսման մասին, մէջբերելով Աբդիու մարգարէութեան հայերէն թարգմանութիւնը, իր կատարած լատին թարգմանութեան հետ։ Բացի այս կու տայ տեղեկութիւններ հայոց լեզուի քերականութեան վերաբերեալ։

Մահկանացուն կնքած է 4 Նոյեմբեր, 1704–ին։

Անձնանուն

Անձնանուն կամ անուն, անձի անուանումը հասարակութեան մէջ անոր անհատականացնելու նպատակով։ Կը ներարէ ծնունդը գրանցելիս կամ վաղ տարիքին ծնողներու ընտրութեամբ տրուած անունը, ազգանունը։ Ըստ գիտութեան մեջ լայն տարածին գտած տեսակետի, մարդկանց անունները ծագած են մարդու զարգացման վաղ շրջանին, ի սկզբանէ գոյութիւն ունեցած են բոլոր ցեղերու ժողովուրդներու մօտ։

Զաքար (անձնանուն)

Զաքար, ծագումով հայկական անուն։ Կը սերէ եբրայերէն זְכַרְיָה-էն, որ կը նշանակի «Եհովայի յիշատակած»: Կը պատկանի աստուածակիր անուններու շարքին:

Լատինագիր ձեւը՝ ZAKAR

Անունէն կազմուած մականուն՝ Զաքարեան

Իսրայէլ

Իսրայէլ (եբր.՝ ישראל‎), պաշտօնական անուանումը՝ Իսրայէլի պետութիւն (եբր.՝ מדינת ישראל‎‎, արաբերէն՝ دولة اسرائيل‎‎‎), պետութիւն Միջին Արեւելքին մէջ՝ Միջերկրական ծովու հարաւ-արեւելքին մէջ։ Հիւսիսէն, սահմանակից է Լիբանանին, արեւելքէն՝ Սուրիոյ եւ Հորդանանին, իսկ հարաւ-արեւմուտքէն՝ Եգիպտոսին։

Լիբանան

Լիբանան (արաբերէն՝ لبنان), պաշտօնապէս կը կոչուի Լիբանանի Հանրապետութիւն (արաբերէն՝ الجمهورية اللبنانية), պետութիւն է Միջերկրական ծովու արեւելեան ափին։ Տարածութիւնը 10.452 քմ2 է, բնակչութիւնը բաղկացած է քրիստոնեաներէ, մահմետականներէ եւ փոքրամասնութիւններէ: Ըստ «CAS»-ի հարցախոյզին, 1997-ին բնակչութեան թիւը կը հաշուէր 4 միլիոն, որու 92.4 տոկոսը լիբանանցիներ են։ Պաշտօնական լեզուն արաբերէնն է, տարածուած են նաեւ ֆրանսերէնն ու անգլերէնը։

Գլխաւոր քաղաքներն են՝ Պէյրութը (մայրաքաղաք), Թրիփոլին, Պաթրունը, Ճըպէյլը, Ճիւնին, Տամուրը, Սայտան, Սուրը, Զահլէն եւ Պաալպէքը։ Բնակչութեան շուրջ 32 տոկոսը կ'ապրի Պէյրութի եւ անոր շրջակայքի մէջ։ Դրամական միաւորը լիբանանեան լիրան է։

Կիլիկիա

Կիլիկիա (յունարէն՝ Κιλικία, լատ.՝ Cilicia, միջին պարսկերէն՝ Klikiyā, պարթեւերէն՝ Kilikiyā, թրք.՝ Kilikya), Փոքր Ասիոյ հարաւ արեւելեան հատուածը ընդգրկող շրջան։ Որպէս վարչաքաղաքական հատուած՝ եղած է առանձին միաւոր՝ Խեթական թագաւորութեան ժամանակներէն մինչեւ Բիւզանդական կայսրութիւն՝ աւելի քան երկու հազար հինգ հարիւր տարի։ Այժմ գրեթէ ամբողջութեամբ կը պատկանի Թուրքիոյ Հանրապետութեան, բացի Քեսապի շրջանէն Սուրիոյ Արաբական Հանրապետութիւն։

Կիլիկիոյ Հայկական Թագաւորութիւն

Կիլիկիոյ հայկական թագաւորութիւն (Միջին հայերէն` Կիլիկիոյ Հայոց Թագաւորութիւն, յայտնի է նաեւ որպէս Կիլիկեան Հայաստան կամ Փոքր Հայք կամ

ԱմփոփումՀայաստան), միջնադարեան հայկական անկախ պետութիւն` ստեղծուած սելճուք-թուրքերու արշաւանքներուն հետեւանքով Կիլիկիա գաղթած հայերու կողմէ: Գտնուելով Մեծ Հայքէն դուրս, անիկա կը զբաղեցնէր պատմական Կիլիկիա շրջանը։

Կիլիկիա անուան ստոյգ ծագումնաբանութիւն չկայ, սակայն որոշ գիտնականներու կարծիքով Կիլիկիա անունը ծագած է եբրայերէն «քելքիմ», «քալեք» կամ յունական «քքալիս», «քալիքա» բառերէն, որոնք թարգմանաբար կը նշանակեն «քարքարոտ:

Իշխանութեան հիմքը դրուած է 1080 թուականին Բագրատունիներու շառաւիղ` Ռուբինեաններու կողմէ։ Մայրաքաղաքը սկզբնապէս Տարսոնն էր, հետագային Ատանան եւ վերջիվերջոյ Սիսը: Կիլիկեան Հայաստանը մեծ օգնութիւն ցուցաբերած է Խաչակրաց արշաւանքներու մասնակիցներուն եւ որոշ ժամանակ միակ քրիստոնեայ պետութիւնն էր ամբողջ Միջին Արեւելքի մէջ։ Իզուր չէ, որ զայն երբեմն կ՛անուանէին «քրիստոնեայ կղզի իսլամի ծովուն մէջ»: Քանի որ Մեծ Հայքը կը գտնուէր օտարներու իշխանութեան տակ, ապա կաթողիկոսի նստավայրը տեղափոխուեցաւ Կիլիկիա եւ հաստատուեցաւ Հռոմկլա քաղաքին մէջ։ 1198 թուականին Լեւոն Բ. Մեծագործի թագադրումով Կիլիկեան Հայաստանը վերածուեցաւ Կիլիկիայի հայկական թագաւորութեան:

1226 թուականին գահը անցաւ Ռուբինեաններու մրցակիցներուն՝ Հեթումեաններուն: Քանի որ մոնկոլները նուաճած էին ահռելի տարածքներ եւ հասած էին Կիլիկիայի սահմաններուն, Հեթում Ա. արքան որոշեց չպատերազմել անոնց հետ, այլ համագործակցիլ ընդդէմ ընդհանուր իսլամ թշնամիներուն, յատկապէս՝ մեմլուքներուն դէմ։ 13-14-րդ դարերուն մոնկոլները ընդունեցին իսլամ, խաչակրաց պետութիւնները անհետացան՝ ձգելով Կիլիկեան Հայաստանը մինակ՝ ընդդէմ մեմլուքներուն։ Քանի մը արշաւանքներէ յետոյ մեմլուքները 1375 թուականին գրաւեցին մայրաքաղաք Սիսը։ Սակայն լեռներուն մէջ տակաւին կը մնային կիսանկախ հայ իշխաններ, որոնց տիրոյթները վերջնականապէս գրաւուեցան օսմանեան թուրքերու կողմէ 1515 թուականին։

Կիլիկեան Հայաստանի եւ Արեւմտեան Եւրոպայի երկիրներուն միջեւ հաստատուեցան ռազմական եւ տնտեսական կապեր, որուն շնորհիւ Կիլիկիա ներմուծուեցան ասպետութիւնը, հագուստներու նոր ոճեր, ֆրանսերէն բառեր եւ տիտղոսներ։ Իսկ հասարակարգը վերածուեցաւ աւատատիրականի։ Խաչակիրները իրենք շատ բաներ վերցուցին հայերէն, ինչպէս օրինակ աշտարակներու կառուցումը եւ եկեղեցաշինութեան որոշ տարրեր։ Կիլիկեան Հայաստանը ունէր հզօր տնտեսութիւն, որուն վառ ապացոյցն է այն ժամանակուայ մեծագոյն նաւահանգիստներէն մէկը՝ Այասը, ուրկէ անցած է նաեւ յայտնի ճանապարհորդ Մարքօ Փոլոն։

Հայերէն

Կաղապար:Տեղեկաքարտ Լեզու արւմտ.

Հայերէն, Հայաստանի Հանրապետութեան (ներառեալ Արցախը) պետական լեզու։ Կը պատկանի հնդեւրոպական լեզուաընտանիքին։

Իր շուրջ հինգ հազար տարուան գոյութեան ընթացքին, հայերէնը հաղորդակցման մէջ մտած է տարբեր ժողովուրդներու, բազմաթիւ լեզուներու հետ. սակայն այն պահպանած է իր ինքնուրոյնութիւնը, քերականական կառուցուածքն ու բառապաշարին (բառային հիմքին կամ հիմնապաշարին) ինքնատիպութիւնը։

Հայոց լեզուով ստեղծուած է մեծ գրականութիւն։ Գրաբարով աւանդուած է հայ հին պատմագրութիւնը, գիտափիլիսոփայական, մաթեմաթիկական, բժշկագիտական, աստուածաբանական-դաւանաբանական գրականութիւնը։ Միջին գրական հայերէնով մեզ հասած են միջնադարեան հայ քնարերգութեան գլուխ գործոցները, բժշկագիտական, իրաւագիտական նշանակալից աշխատութիւններ։ Գրական նոր հայերէնի արեւելահայերէն եւ արեւմտահայերէն գրական տարբերակներով ստեղծուած է գեղարուեստական, հրապարակախօսական ու գիտական բազմատիպ ու բազմաբնոյթ հարուստ գրականութիւն։

Հայերէնը լայնօրէն կ՝ օգտագործուի պատմական Հայաստանի տարածքին՝ (Ջաւախք, Պարսկահայք, Արեւմտեան Հայաստանի որոշ շրջաններ) եւ Հայկական սփիւռքին մէջ։ Առաւել կիրառական է Եւրոպայի մէջ (Ֆրանսա, Գերմանիա, Սպանիա, Պելճիքա, Զուիցերիա, Իտալիա, Յունաստան, Պուլկարիա եւ այլն), Մերձաւոր Արեւելքի մէջ (հիմնականօրէն՝ Իրան, Սուրիա, Լիբանան, Իրաք, Պաղեստին, Իսրայէլ, Եգիպտոս, մասամբ՝ Թուրքիա) եւ նախկին ԽՍՀՄ հանրապետութիւններուն՝ Ռուսաստանի Դաշնութեան մէջ՝ (Հարաւային դաշնային տարածաշրջան, Մոսկուա եւ խոշոր քաղաքներ), Վրաստան, Ուքրանիա եւ այլուր։

Արեւմտեան կիսագունդին մէջ Հայերէն կը խօսին ԱՄՆ-ի, Քանատայի, Լատինական Ամերիկայի (Ուրուկուէյ, Արժանթին, Պրազիլ) մէջ։ Հայկական համայնքներ կան նաեւ Ափրիկէ, Աւստրալիա եւ այլուր։

Հայերէն խօսողներուն թիւը կը կազմէ 7-9 միլիոն մարդ։ Աշխարհի հայ բնակչութիւնը տարբեր տուեալներով 10-12 միլիոն մարդ կը հաշուէ։

Ղազարոս (անձնանուն)

Ղազարոս, արական տարածուած հայկական անձնանուն։ Յառաջացած է եբրայերէն אֶלְעָזָר (ալ ազար) անունէն, որ Աստուծոյ օգնութիւն կը նշանակէ, յունարէն՝ Lazaros։ Տարածուած է անուն է բոլոր քրիստոնեայ ազգերուն մէջ։ Եկած է Աւետարանէն։ Մինչեւ օրս գործածական անուն է հայերուն մէջ։ Փաղաքշական ձեւերն են՝ Ղազար, Ղազիկ, Ղազօ, որոնցմէ կը կազմուին մականուններ՝ Ղազարեան, Ղազարոսեան, Ղազոյեան, Ղազիկեան մականունները։Անձնանուան այլ տարբերակներ են՝ Էղիասար, Լազար։

Մատթէոս (անձնանուն)

Մատթէոս, հայկական արական անուն է։ Ունի աստուածաշնչային ծագում՝ եբրայերէն |(եբր.՝ מתתיהו‎ մաթիթեահու) բառէն, որ կը նշանակէ՝ «Եհովայի պարգեւ»։ Հայերէնին անցած է յունարէնի միջոցաւ (յունարէն՝ Ματθιας}:

Կը գործածուէ նաեւ Մաթեւոս ձեւով:

Լատինագիր ձեւը՝ MATEVOS

Անունէ ստեղծուած մականուն՝ Մաթեւոսեան

Միջերկրական Ծով

Միջերկրական Ծով (Յունարէն՝ Μεσόγειος Θάλασσα, Լատիներէն՝ Mare Mediterranea), գոց ծով է։ Կը գտնուի երեք ցամաքամասերուն մէջտեղը․ հիւսիսէն Եւրոպա, հարաւէն Ափրիկէ եւ արեւելքէն՝ Ասիա։ Արեւմուտքէն, Ատլանտեան ովկիանոսին կը միանայ Ճիպրալթարի Նեղուցով, հարաւէն Կարմիր Ծովուն՝ Սուէզի ջրանցքով։

Միրերկրական Ծովը կը շրջապատեն հետեւեալ ջրափնիայ երկիրները․ կը նշենք ժամացոյցի սլաքի կարգով, արեւմուտքէն՝ արեւելք։ Սպանիա, Ֆրանսա, Մոնաքօ, Իտալիա, Սլովէնիա, Քրոաթիա, Պոսնիա-Հերցեգովինա, Մոնթէնեկրօ, Ալպանիա, Յունաստան, Թուրքիա, Սուրիա, Լիբանան, Իսրայէլ, Եգիպտոս, Լիպիա, Թիւնիզ, Ալճերիա եւ Մարոք։ Մալթա եւ Կիպրոս կղզի-պետութիւնները կը գտնուին ծովուն մէջ։ Առաւել Կազան եւ Բրիտանական Անդրածովեան Տարածքները՝ Ճիպրալթար ու Աքրոդիրի եւ Տեքելիա (Կիպրոսին հարաւը)։Spanish autonomous cities of Ceuta and Melilla and nearby islands, the Sovereign Base Areas on Cyprus, and the Palestinian Gaza Strip.

Միջերկրականը մեծ դեր խաղցած է արեւմտեան քաղաքակրթութեան զարգացման եւ տարածման։

Միջերկրական Ծովը հին ժամանակներէն փոխադրութեան կարեւոր ճամբաներէն է․ առեւտուրի եւ անոր աւազանին շուրջը ապրող ժողովուրդներուն քաղաքակրթութիւններուն (միջագետքի, եգիպտական, պարսկական, փիւնիկեան, կարթակենի, վերվերներուն, յունական, էթրուսքեան, հռոմէական, բիւզանդական, արաբական-իսլամական նուաճում- եւ օսմանեան) փոխանակման կեդրոններէն։

Միջերկրական ծովուն տարածքն է մօտաւորապէս 2,5 միլիոն քառակուսի քիլոմեթր, ջուրի ծաւալը՝ 3,829,000 խորանարդ քմ։ Առաւելագոյն խորութիւնը Յոնիական ծովուն մէջ գտնուող Քալիփսօ խորամասն է 5,267 մեթր խորութեամբ, Պեղոպոնեզի արեւմուտքը գտնուող Փիլոս ծովեզերիայ քաղաքէն հարաւ արեւմուտքը։

Յակոբ (անձնանուն)

Յակոբ, հայկական արական անուն է։ Ունի աստուածաշնչային ծագում՝ եբրայերէն (եբր.՝ יעקב‎) բառէն, որ կը նշանակէ՝ «հետեւեցաւ»։

Լատինագիր ձեւը՝ HAGOP

Ռափայէլ (անձնանուն)

Ռափայէլ, հայկական արական տարածուած անուն է։ Ունի աստուածաշնչային ծագում՝ եբրայերէն (եբր.՝ רפאל‎} բառէն, որ կը նշանակէ՝ «բժշկութիւն Աստուծոյ»։ Հայերէնին անցած է յունարէնի միջոցաւ (յունարէն՝ Ραφαήλ}:

Կը գործածուէ նաեւ Ռաֆայէլ ձեւով:

Լատինագիր ձեւը՝ RAPAYEL

Անունէ ստեղծուած մականուն՝ Ռափայէլեան

Ռուբէն (անձնանուն)

Ռուբէն, հայկական արական անուն է։ Ունի աստուածաշնչային ծագում՝ եբրայերէն (եբր.՝ רְאוּבֵן‎ բառէն, որ կը նշանակէ՝ «տե՛ս որդի»: Տասներկուերորդ որդին էր Յակոբի։

Լատինագիր ձեւը՝ ROUPEN

Անունէ կազմուած մականուն՝ Ռուբինեան

Սերոբ (անձնանուն)

Սերոբ նաեւ՝ Սերովբ, հայկական արական անուն։ Յառաջացած է հրեշտակներու խումբի մը՝ սերովբէներու (եբրայերէն սարաֆ, հոգն. սարաֆիմ եբր.՝ שָׂרָף‎) անուանումէն:

Լատինագիր ձեւը՝ SEROP

Անունէ ստեղծուած մականուն՝ Սերոբեան

Սիմոն (անձնանուն)

Սիմոն, հայկական արական անուն է։ Ունի աստուածաշնչային ծագում՝ եբրայերէն (եբր.՝ שִׁמְעוֹן‎} բառէն, որ կը նշանակէ՝ «լսէ՛»: Հայերէնի անցած է անուան յունականացուած ձեւէն (յունարէն՝ Συμεών}: Կը հանդիպի նաեւ Սիմէոն ձեւով:

Լատինագիր ձեւը՝ SIMON

Անունէ կազմուած մականուն՝ Սիմոնեան

Այլ լեզուներով

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.