Արեւմուտք

Արեւմուտք, արեւմուտքի կէտ, հորիզոնի չորս գլխաւոր ուղղութիւններէն մէկը, կը գտնուի դէմքով դէպի հիւսիս կանգնած դիտորդի ձախ կողմը։ Նշանակը՝ W (անգլ․ West )։ Գիշերահաւասարի օրերուն Արեգակը մայր կը մտնէ արեւմուտքի մէջ։ Երկնային ոլորտի վրայ արեւմուտքի կէտը մաթեմաթիքական հորիզոնի եւ երկնային հասարակածի հատման երկու կետերէն մէկն է։

Այս յօդուածի նախնական տարբերակը կամ նրա մասը վերցուած է Հայկական սովետական հանրագիտարանէն, որի նիւթերը թողարկուած են` Քրիեյթիւ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թոյլատրագրի ներքոյ։ 
CC-BY-SA-icon-80x15
Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ

Կաղապար:Տեղեկաքարտ Երկիր

Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ (ԱՄՆ) կամ Միացեալ Նահանգներ (անգլերէն՝ United States of America), դաշնային սահմանադրական հանրապետութիւն, բաղկացած 50 նահանգներէն եւ դաշնային Քոլումպիա մարզէն։ Երկիրը մեծամասամբ տեղակայուած է Հիւսիսային Ամերիկայի կեդրոնական մասին մէջ՝ 48 նահանգներ եւ Ուաշինկթընի մայրաքաղաքային մարզը։ Հիւսիսէն այն սահմանակից է Քանատային, հարաւէն Մեքսիքային։ ԱՄՆ-ի 2 նահանգները ցամաքային սահման չունին ԱՄՆ-ի հիմնական տարածքին հետ։ Ատոնք են՝ Ալասքան` Հիւսիսային Ամերիկայի հիւսիս-արեւմտեան հատուածին մէջ, եւ Հաուայեան կղզիները` Խաղաղ ովկիանոսին մէջ։

ԱՄՆ-ի բնակչութէան թիւը կը կազմէ 320 միլիոն, այդ ցուցանիշով աշխարհի 3-րդ պետութիւնն է։ Տարածքի մեծութեամբ աշխարհի 4-րդ պետութիւնն է՝ քիչ մը կը զիջէ Չինաստանին: Լայնամաշտաբ ներգաղթի պատճառաւ, այն աշխարհի ամենաբազմազգ պետութիւններէն մէկն է։Ամերիկայի Միացեալ Նահանգները ստեղուեցաւ, երբ բրիտանական 13 նահանգները միաւորուեցան եւ 1776 թուականի յուլիսի 4-ին հռչակեցին իրենց անկախութիւնը։ ԱՄՆ-ն կը համարուի աշխարհի առաջին միջուկային տէրութիւնը եւ ունի ամենահզօր տնտեսութիւնը։ ԱՄՆ-ը ՄԱԿ-ի Անվտանգութեան խորհուրդի մշտական անդամ է։

Անթիլիաս

Անթիլիաս (արաբերէն՝ أنطلياس‎), քաղաք՝ Լիբանանի մէջ։ Ըստ էութեան Պէյրութի արուարձան է, մօտաւորապէս 5 ք.մ. հեռաւորութեան վրայ, դէպի հիւսիս, Միջերկրական ծովու ափին։ Բարձրութիւնը ծովու մակերեսկէն՝ 10 մեդր է։ Բնակիչները հիմնականօրէն քրիստոնէաներ են՝ հայեր, մարոնիներ, յոյն կաթողիկէ եւ յոյն ուղղափառ եկեղեցիներու հետեւորդներ։

Անթիլիասի մէջ կը գտնուի Հայ Առաքելական եկեղեցւոյ չորս նուիրապետական աթոռներէն մէկը՝ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութիւնը։

Արածանի

Արածանի, գետ Հայկական լեռնաշխարհին մէջ։ Հին յունա-հռոմէական աղբուրներուն մէջ՝ կոչուած է «Արսանիաս» (լատ.՝ Arsanias), ներկայիս թուրքերը կը կոչեն՝ Մուրատ (թուրք.՝ Murat Nehri): Կոչուած է նաեւ՝ Արեւելեան Եփրատ, Արզանիա(ս), Արսինէս եւ այլն։ Միանալով Արեւմտեան Եփրատին՝ կ'առաջացնէ Եփրատ գետը։ Երկարութիւնը 722 քմ. է, աւազանը՝ 40000 քմ2։ Հին ժամանակներուն՝ գետը ամբողջութեամբ հոսած է Մեծ Հայքի թագաւորութեան տարածքով։ Ներկայիս՝ կը հոսի Թուրքիոյ տարածքով։

Հին մատենագիրները՝ Արածանին կը յիշեն իբրեւ ինքնուրոյն գետ եւ ո'չ իբրեւ Եփրատի վտակ։ Սկիզբ կ'առնէ Ծաղկանց լեռներու հիւսիսային մասէն՝ մօտ 3060 մ. բարձրութիւնէն։ Վերին հոսանքին մէջ կ'անցնի խոր կիճով դէպի հիւսիս, ապա հիւսիս–արեւմուտք, դուրս կու գայ Ալաշկերտի դաշտ եւ կը հոսի հարաւ–արեւմտեան ուղղութեամբ։ Արածանիի գլխաւոր վտակներն են՝ Բագրեւանդը, Խնուսը, Բիւրակնը (աջէն), Մանազկերտը, Մեղրագետը, Ճապաղջուրը (ձախէն)։ Կը յորդի ապրիլ–մայիսին, դաշտային մասերուն մէջ կ'ողողէ շրջակայ տարածութիւնները. ցածր մակարդակը՝ Յուլիս–Օգոստոսին։ Ձմրան՝ կը սառցակալէ։ Դեռեւս ուրարտական ժամանակներէն կ'օգտագործուի ոռոգման նպատակներով։

Արածանիի աւազանին մէջ կը գտնուին Վաղարշակերտ, Մուշ, Բալու, Խարբերդ քաղաքները։ Արածանին, որուն հովիտը հայ ժողովուրդի բնօրրաններէն է՝ Հայաստանի սրբազան պաշտամունքի գետը։ Անոր ակունքներու մօտ կը գտնուէր Հայոց զորքի գլխաւոր բանակատեղին՝ Շահապիւանը, ուր կը գումարուէին աշխարհաժողովներ եւ կը կատարուէին նաւասարդի տօները։ Ք.Ա. 68-ին, Արածանի ափին տեղի ունեցաւ Արածանիի ճակատամարտը՝ հայոց եւ հռոմէական զորքերու միջեւ։ Հայաստանի մէջ, քրիստոնէութիւնը պաշտօնական կրօէն հռչակելէն՝ Արածանիի մէջ մկրտուեցան՝ Հայոց թագաւոր՝ Տիգրան Գ., զորքը եւ ժողովուրդը։ Արածանի աւազանի բնակչութիւնը մինչեւ Մեծ եղեռնը՝ հիմնականին մէջ կը կազմէին հայերը։ Ըստ անոնց մեջ տարածուած աւանդութեան, Արածանիի հովիտին մէջ եղած դրախտը։

Արթիկ

Արթիկ, քաղաք՝ Հայաստանի Շիրակի մարզին մէջ, մարզի կեդրոնէն 20 ք․մ․ հարաւ-արեւելք, 105 ք․մ․ դէպի հիւսիս-արեւմուտք՝ Երեւանէն։ Կը գտնուի Արագած լեռան հիւսիս-արեւմտեան լանջին։ Քաղաքին մէջէն կ'անցնի Մարալիկ-Արթիկ-Կիւմրի երկաթուղին։ Տուեալ պահուն երկաթուղիի շահագործման կարգավիճակը անյայտ է։

Ափրիկէ

Ափրիկէ, աշխարհի երկրորդ մեծագոյն ցամաքամասն է իր տարածութեամբ եւ կը բաղկանայ 53 երկիրներէ։

Ափրիկէի մեծագոյն մասը ծածկուած է տափաստաններով եւ անապատներով ( Սահարա, Քալահարի, եւլն )։

Սահարա, Ափրիկէի հիւսիսակողմը, աշխարհի ամենատաք շրջանն է։ Հասարակածը կ'անցնի Ափրիկէի մէջէն Կապոնէն մինչեւ Քենիա:

Հասարակածային գօտիին մօտիկ կը տարածուին շատ խիտ անտառներ, մինչ հարուստ դաշտագետինները կը ծածկեն արեւելքի եւ հարաւի մեծ մասը։ Հոն կ'ապրին կենդանիներու մեծ խումբեր (վագերաձի, յամոյր, իմփալա, ընձուղտ, եւ փիղ որոնք որսն են միւս կենդանիներուն առիւծի, բորենիի, ընձառիւծի )։

Բաղէշ

Բաղէշ, Պիթլիս (յյունարէն՝ βαλαλείςωυ, արաբերէն՝ Badlis), քաղաք Մեծ Հայքի Աղձնիք նահանգի մէջ, Վանայ լիճէն 18 ք.մ. հարաւ–արեւմուտք, ուր կը միախառնուին համանուն գետի վտակները։ Կը համապատասխանէ Աղձնիք նահանգի Սալնոձոր գաւառի գլխաւոր բերդին, որ հսկածէ Հայկական Տաւրոսի ամենամատչելի բնական լեռնանցքը՝ Չորա պահակը։ Ժամանակին բերդի անունով կոչուած է Սալնոձոր։

Բաղէշի տարածքը, սկզբնական շրջանին, եղած է միայն բերդ։ Յետագային բերդի տարածքին հիմնած են քաղաքը, իսկ բերդը դարձած է միջնաբերդ։

Բաղէշի մասին առաջին անգամ յիշատակած է Սեբեոսը, իսկ որպէս քաղաք Պաղաղէշի մասին առաջին անգամ յիշատակած է Թովմա Արծրունին։ Յունական աղբիւրներուն մէջ Պիթլիսը կը յիշատակեն Պալալեզա, Պալալէյսա անուանումներով, արաբական աղբիւրներուն մէջ՝ Պեդլիս, Պադլիս, իսկ թուրքականին մէջ՝ Պիդլիս, Պիթլիս ձեւերով։

Դամասկոս

Դամակոս, արաբերէն՝ دمشق‎‎‎, Սուրիոյ Արաբական Հանրապետութեան մայրաքաղաք։ Միաժամանակ կը հանդիսանայ երկու մարզերու՝ Դամակոսի եւ Ռիֆ Տիմաշքի վարչական կեդրոնը։

Դամասկոս աշխարհի հնագոյն քաղաքներէն է, առաջին անգամ յիշատակուած է մ.թ.ա. 2500 թուականին։ Եղած է Օմայան խալիֆայութեան մայրաքաղաքը 661-750 թուականներուն։ Հին քաղաքը յայտնի է եօթ դռներով, որոնց մեծ մասը պահպանուած եւ վերանորոգուած է։ Անոնցմէ յայտնիներն են Պապ Շարքի (արաբերէն՝ باب شرقي‎‎‎՝ արեւելեան դուռ) եւ Պապ Թուման (արաբ․՝ باب توما‎‎՝ Թովմասի դուռ)։

Դանիա

Կաղապար:Տեղեկաքարտ Երկիր

Դանիա (նաեւ Տանիմարքա) (դանիերէն՝ Danmark, ˈd̥ɛnmɑɡ̊), պաշտօնապէս՝ Դանիոյ Թագաւորութիւն (դանիերէն՝ Kongeriget Danmark, ˈkɔŋəʁiːəր ˈd̥ɛnmɑɡ̊), պետութիւն Հիւսիսային Եւրոպայի մէջ, երկու յաւելեալ բաղկացուցիչ հատուածներով, արտացամաքային՝ Հիւսիսատլանտեան Ֆարերեան կղզիները եւ Կրինլանտը՝ Հիւսիսային Ամերիկայի մէջ։ Դանիան Հիւսիսային երկրներէն ամենահարաւայինն է, տեղակայուած Շուէտէն դէպի հարաւ արեւմուտք, որուն հետ միացած է կամուրջ-թիւնէլով, Նորվեկիայէն` հարաւ եւ հարաւէն սահմանակից է Գերմանիային: Երկիրը բաղկացած է մեծ թերակղզիէ մը` Յուտլանտիա եւ բազմաթիւ կղզիներէ՝ Զելանտիա, Ֆիւն, Լոլան, Ֆալսդեր եւ Պորնհոլմ, ինչպէս նաեւ հարիւրաւոր մանր կղզեակներէ, որոնց յաճախ կ՛անուանեն Դանիական կղզեխումբ։ Դանիոյ թագաւորութիւնը խորհրդարանակն համակարգով սահմանադրական միապետութիւն է, որուն կառավարութեան նստավայրը մայրաքաղաք Քոփենհակընն է։ Թագաւորութիւնը մենական է։ Դանիոյ կազմի մէջ մտնող Կրինլանտի եւ Ֆարերեան կղզիներու կառավարումը կեդրոնական կառավարութեան կողմէ վերայղուած է այդ երկրներուն՝ ներքին ինքնավարութեան սկզբունքով, որ կը կոչուի Դանիական ոստան։ Ֆարերեան կղզիներու ժողովուրդը կը դիտարկուի որպէս համայնք թագաւորութեան մէջ, իսկ Կրինլանտի ժողովուրդը՝ առանձին ժողովուրդ, ինքնորոշման իրաւունքով։ Այս պայմանաւորուածութիւններուն արդիւնքին մէջ 1973 թ. Դանիան դարձաւ Եւրոմիութեան անդամ, սակայն Կրինլանտը եւ Ֆարերեան կղզիները գերադասեցին Եւրոմիութիւն չմտնել։

Նախապէս ըլլալով նաւագնաց հետախոյզ վայքինկներու բնակավայր, որոնք միջնադարուն ներխուժեցին Եւրոպայի եւ Ռուսիոյ բազմաթիւ տարածքներ եւ այնտեղ հետագային բնակութիւն հաստատեցին, Դանիան միջին դարերուն դարձաւ միասնական թագաւորութիւն։ Դանիոյ յետագայ պատմութեան վրայ էական ազդեցութիւն գործած է անոր աշխարհագրական դիրքը՝ Հիւսիսային եւ Պալթիկ ծովերուն միջեւ։ Այս կը նշանակէ, որ ըլլալով Շուէտի եւ Գերմանիոյ միջեւ, Դանիան յայտնուած էր Պալթիկ ծովին տիրանալու փոխադարձ պայքարի կիզակէտին, քանի որ մինչեւ Քիլի ջրանցքի փորուիլը, ջրային ուղիները դէպի Պալթիկ ծով հնարաւոր էին միայն երեք ջրանցքներով, որոնք յայտնի էին որպէս Դանիական ջրանցքներ։ Դանիան երկար ժամանակ կը վիճարկէր Շուէտի հետ Սգանիայի վրայ (Սգանիական պատերազմ) վերահսկողութիւն ունենալու իրաւունքը եւ Նորվեկիայի հետ՝ Հանսական Միութիւն Շլեզուիկ (Դանիական կալուածք) եւ Հոլշտայն (Գերմանական կալուածք) հերցոկութիւններուն վրայ վերահսկողութիւն ունենալու իրաւունքը։ Ի վերջոյ Դանիան հակամարտութեան մէջ զիջեցաւ եւ արդիւնքին մէջ սկիզբը Սքանիան զիջեցաւ Շուէտին, իսկ աւելի ուշ Շլեզուիկ-Հոլշտայնը՝ Գերմանական կայսրութեան։ Չնայած Դանիական կայսրութիւնը կը կառավարէր Դանիան եւ Նորվեկիան, սակայն 1814 թ. Դանիա-Նորվեկիայի լուծարումէն ետք Դանիան ձեռք բերաւ Կրինլանտը եւ Ֆարերեան կղզիները, որոնք ԺԴ. դարէն գաղութի կարգավիճակի մէջ էին։ 20-րդ դարուն Ֆարերեան կղզիները եւ Կրինլանտը երկուքն ալ դարձան Դանիոյ Ոստանի անքակտելի մասերը եւ ստացան ինքնակառավարման իրաւունք համապատասխանաբար 1948 եւ 1979 թթ.։

Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութեան եւ ՆԱԹՕ-ի հիմնադիր, Տնտեսական համագործակցութեան եւ զարգացման կազմակերպութեան անդամ Դանիան նաեւ Եւրոպայի անվտանգութեան եւ համագործակցութեան անդամ է։ Գերզարգացած խառն ճարտարարուեստ ունեցող տնտեսութեամբ եւ համատարած բարեկեցիկ Դանիան առաջատար երկրներէն է բնակչութեան եկամուտի հաւասարաչափ բաշխուածութեան ցուցանիշով եւ մէկ շունչին ինկող եկամուտի ցուցանիշով եօթներորդն է աշխարհի մէջ։ Յաճախ Դանիան կը գնահատուի որպէս ամենաերջանիկ երկիրը, իսկ կաշառակերութեամբ՝ վերջինը։ Պաշտօնական լեզուն դանիերէնն է, որ սերտօրէն կապուած է շուէտերէնի եւ նորվեկերէնի հետ, որոնց հետ անիկա ունի մշակութային եւ պատմական սերտ կապեր։ Դանիան Շուէտի եւ Նորվեկիայի հետ միասին Սգանտինավիա մշակութային տարածքի մասն է, ինչպէս նաեւ Հիւսիսային խորհուրդի անդամ է։

Դիլիջան

Դիլիջան, քաղաք Հայաստանի Տավուշ մարզին մէջ, մարզկեդրոններէն 36 քմ հարաւ-արեւմուտք, Աղստեւ գետի ափին։ Բնակչութիւնը՝ 17 712 մարդ (2011)։ Հեռաւորութիւնը Երեւանէն՝ 99 քմ։

Եւրոպա

Եւրոպա, աշխարհի 6 աշխարհամասերէն մէկը, կը կազմէ Եւրասիոյ արեւմտեան մասը։

Զէյթուն

Զէյթուն, քաղաք Կիլիկիոյ մէջ։ Կը գտնուի Մարաշէն 38 քմ հիւսիս–արեւմուտք, շրջապատուած է բարձր լեռներով, կազմելով բնական պարիսպներ:Զէյթուն կը հոսին Ջահան գետի վտակները, որոնք սկիզբ կ'առնեն Տաւրոս Լեռնաշղթայէն։Գետերը հարուստ են ձուկերով (կարմրախայտ եւ այլն)։

Ծաղկաձոր

Ծաղկաձոր (Կեչառիս, Ծաղկոցաձոր, մինչեւ 1947 թ.՝ Դարաչիչակ), քաղաք Հայաստանի Կոտայքի մարզին մէջ, (Կեչառիս, մինչեւ 1947-ը՝ Թեղէնիսի արեւելեան լանջին։ Կլիման մեղմ է, առողջարար։ Քաղաքը կը գտնուի ծովի մակերեւույթէն 1841 մ. բարձրութեան վրայ, մարզկեդպոնէն 6 քմ հիւսիս-արեւմուտք։ Նախապէս գիւղը ամառանոցավայր էր, ապա՝ աւան, 1958-էն՝ քաղաքատիպ աւան։

ՀԽՍՀ Գերագոյն Խորհուրդի 16 Փետրուար 1984-ի հրամանագիրով Ծաղկաձորը դասուած է քաղաքներու կարգին։ Ծաղկաձորը լեռնակլիմայական առողջավայր է։ Այստեղ կը գտնուին մարզական կայան , քաղաքէն Թեղէնիսի գագաթը տանող 6 քմ երկարութեամբ ճոպանուղին, մանկական առողջարանը, հանգստեան տուները եւ զբօսաշրջութեան կեդրոնները։ Քաղաքի մէջ կը գտնուի Կեչառիս վանական համալիրը (10-15-րդ դարեր) իր Կաթողիկէ (15-րդ դար), Սուրբ Նշան եկեղեցի (11-րդ դար) եւ Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցի (1003 թ.) եկեղեցիներով, համալիրէն 200 մ. արեւմուտք՝ Սուրբ Յարութիւն եկեղեցի (1228 թ.) (Կոնստանտինովկայ)։

Կիլիկիա

Կիլիկիա (յունարէն՝ Κιλικία, լատ.՝ Cilicia, միջին պարսկերէն՝ Klikiyā, պարթեւերէն՝ Kilikiyā, թրք.՝ Kilikya), Փոքր Ասիոյ հարաւ արեւելեան հատուածը ընդգրկող շրջան։ Որպէս վարչաքաղաքական հատուած՝ եղած է առանձին միաւոր՝ Խեթական թագաւորութեան ժամանակներէն մինչեւ Բիւզանդական կայսրութիւն՝ աւելի քան երկու հազար հինգ հարիւր տարի։ Այժմ գրեթէ ամբողջութեամբ կը պատկանի Թուրքիոյ Հանրապետութեան, բացի Քեսապի շրջանէն Սուրիոյ Արաբական Հանրապետութիւն։

Հաճըն

Հաճըն (այժմ՝ Սաիմպէյլի, թրք.՝ Saimbeyli), քաղաք պատմական Լեռնային Կիլիկիոյ մէջ, ներկայիս Թուրքիոյ Հանրապետութեան Ատանա նահանգի հիւսիսը, Սարոսի գետի վտակ «Կէօքսու»էն 10 ք.մ. արեւմուտք, եռանկիւնաձեւ բլուրի վրայ։

Միջերկրական Ծով

Միջերկրական Ծով (Յունարէն՝ Μεσόγειος Θάλασσα, Լատիներէն՝ Mare Mediterranea), գոց ծով է։ Կը գտնուի երեք ցամաքամասերուն մէջտեղը․ հիւսիսէն Եւրոպա, հարաւէն Ափրիկէ եւ արեւելքէն՝ Ասիա։ Արեւմուտքէն, Ադլանտեան Ովկիանոսին կը միանայ Ճիպրալթարի Նեղուցով, հարաւէն Կարմիր Ծովուն՝ Սուէզի ջրանցքով։

Միրերկրական Ծովը կը շրջապատեն հետեւեալ ջրափնիայ երկիրները․ կը նշենք ժամացոյցի սլաքի կարգով, արեւմուտքէն՝ արեւելք։ Սպանիա, Ֆրանսա, Մոնաքօ, Իտալիա, Սլովէնիա, Քրոաթիա, Պոսնիա-Հերցեգովինա, Մոնթէնեկրօ, Ալպանիա, Յունաստան, Թուրքիա, Սուրիա, Լիբանան, Իսրայէլ, Եգիպտոս, Լիպիա, Թիւնիզ, Ալճերիա եւ Մարոք։ Մալթա եւ Կիպրոս կղզի-պետութիւնները կը գտնուին ծովուն մէջ։ Առաւել Կազան եւ Բրիտանական Անդրածովեան Տարածքները՝ Ճիպրալթար ու Աքրոդիրի եւ Տեքելիա (Կիպրոսին հարաւը)։Spanish autonomous cities of Ceuta and Melilla and nearby islands, the Sovereign Base Areas on Cyprus, and the Palestinian Gaza Strip.

Միջերկրականը մեծ դեր խաղցած է արեւմտեան քաղաքակրթութեան զարգացման եւ տարածման։

Միջերկրական Ծովը հին ժամանակներէն փոխադրութեան կարեւոր ճամբաներէն է․ առեւտուրի եւ անոր աւազանին շուրջը ապրող ժողովուրդներուն քաղաքակրթութիւններուն (միջագետքի, եգիպտական, պարսկական, փիւնիկեան, կարթակենի, վերվերներուն, յունական, էթրուսքեան, հռոմէական, բիւզանդական, արաբական-իսլամական նուաճում- եւ օսմանեան) փոխանակման կեդրոններէն։

Միջերկրական ծովուն տարածքն է մօտաւորապէս 2,5 միլիոն քառակուսի քիլոմեթր, ջուրի ծաւալը՝ 3,829,000 խորանարդ քմ։ Առաւելագոյն խորութիւնը Յոնիական ծովուն մէջ գտնուող Քալիփսօ խորամասն է 5,267 մեթր խորութեամբ, Պեղոպոնեզի արեւմուտքը գտնուող Փիլոս ծովեզերիայ քաղաքէն հարաւ արեւմուտքը։

Յունաստան

Յունաստան (յունարէն՝ Ελλάδα [էլլատա] ), պաշտօնապէս Յունաստանի Հանրապետութիւն (Ελληνική Δημοκρατία [էլլինիքի տիմոքրաթիա])․ կը գտնուի Եւրոպայի հարաւ-արեւելքը, Պալքանեան թերակղզիին հարաւի ծայրամասը։

Մայրաքաղաքը եւ մեծագոյն քաղաքը Աթէնքն է։

Յունաստանի բնակչութեան թիւը 10 760 421 մարդ (2017)։ Հիւսիսէն սահմանակից է Ալպանիային, Հիւսիսային Մակետոնիոյ Հանրապետութեան, եւ Պուլկարիոյ, իսկ արեւելքէն՝ Թուրքիոյ։

Ռուսիա

Կաղապար:Տեղեկաքարտ Երկիր

Ռուսիա (ռուս.՝ Россия, նաեւ պաշտօնապէս՝ Ռուսաստան, Ռուսաստանի Դաշնութիւն, ռուս.՝ Российская Федерация) Եւրասիոյ մէջ պետութիւն՝ Եւրոպայի արեւելեան եւ Ասիոյ հիւսիսային հատուածին մէջ։

Ռուսիոյ մայրաքաղաքը Մոսկուան է։ Ընդհանուր առմամբ Ռուսաստանի մէջ կայ 15, այսպէս կոչուած, միլիոնանոց քաղաք՝ Մոսկուա, Սանկտ Փեթերսպուրկ (Լենինկրատ)՝ նախկին մայրաքաղաքը, Նովոսիպիրսք, Եքաթերինպուրկ (Սվերդլովսկ), Նիժնի Նովկորոտ, Քազան, Սամարա (Կոյբիշեւ), Օմսք, Չելեապինսք, Տոնի Ռոստով, Ուֆա, Քրասնոյեարսք, Պերմ, Վոլկոկրատ (Սթալինկրատ), Վորոնեժ։

Տարածքի տեսանկիւնէն Ռուսիա աշխարհի խոշորագոյնն է (17 101 481 քմ2՝ ներառեալ Ղրիմի ինքնավար հանրապետութիւնը)։ Ան Երկիր մոլորակի ցամաքի 11, 46 %-ն է կամ 1/9 մասը։ Ռուսաստանի տարածքը կը կազմէ Երկրագունդի ցամաքային մակերեսի 12, 65 %-ը կամ 1/8 մասը, որ երկու անգամ շատ է իր մակերեսով երկրորդ տեղը գրաւող Գանատայէն։

Ըստ 1 Յունուար 2010 թուականի տուեալներու՝ բնակչութիւնը 141 927 296 մարդ է։ Ընդ որուն, բնակիչներու 79, 3 %-ն կ’ապրի Ռուսաստանի եւրոպական մասին մէջ, իսկ 20, 7 %-ը՝ Ասիական։ Տուեալ պահուն բնակչութեան թիւով իններորդ դիրքը կը գրաւէ աշխարհի երկիրներու ցանկին մէջ։ Բնակչութեան ճնշող մեծամասնութիւնը (73, 1%) քաղաքներուն մէջ։ Երկրի 79, 83 %-ը Ռուս են։ Երկրի պաշտօնական լեզուն ռուսերէնն է։

Ռուսաստանի Դաշնութիւնը կը սահմանակցի 18 երկիրներու հետ՝ այդ չափանիշով նոյնպէս գրաւելով առաջին դիրքը։ Ցամաքով սահմանակից են Նորվէկիան, Ֆինլանտան, Էսթոնիան, Լիթուանիան, Լատվիան, Լեհաստանը, Պելառուսը, Ուքրանիան, Աբխազիան (մասամբ ճանաչցուած), Վրաստանը, Հարաւային Օսիան (մասամբ ճանաչցուած), Ազրպէյճանը, Ղազախստանը, Չինաստանը, Մոնկոլիան, Հիւսիսային Քորեան, իսկ ծովով՝ Ճափոնը եւ ԱՄՆ-ը։

Ռուսաստանը ունի օգտակար հանածոներու հսկայական պաշարներ։ Անտառներու տարածքով ան առաջինն է աշխարհի մէջ (երկրի տարածքի 45 %-ը), ունի համաշխարհային փայտանոյթի պաշարներու աւելի քան 1/5 մասը։ Ռուսաստանի մէջ լիճերը կը պարունակեն աշխարհի չսառած քաղցրահամ ջուրի 1/4-ը եւ իրենց բացարձակ քանակով առաջինն են աշխարհի տարածքին։

Սասուն

Կաղապար:Տեղեկաքարտ Վարչական միաւոր

Սասուն, գաւառակ Արեւմտեան Հայաստանին մէջ, Պիթլիսի վիլայէթի Կենճի գաւառին մէջ։ Նախպէս եղած է Մեծ Հայքի Աղձնիք նահանգի տասներորդ գաւառը։ Հնագոյն կենտրոնն էր Սանասուն բերդը։

Ըստ «Աշխարհացոյց»-ի՝ Սասունը հիւսիս-արեւմուտքին սահմանակից էր Չորրորդ Հայքի Հաշտեանք, հիւսիս-արեւելքին մէջ՝ Տուրուբերանի Տարօն, Ասպակունեաց ձոր, Խայթ (Խութ), արեւելքին մէջ եւ հարավին մէջ՝ Աղձնիքի Սալնո ձոր, Դզեխ, Աղձն, Նփրկերա գավառներուն։ Հետագայ դարերուն բուն Սասունի եւ հարակեն գավւառները տնտեսական եւ քաղաքական առումով կազմած են մէկ ամբողջութիւն՝ ստանալով Սասուն ընդհանրական անվանումը։

Սպանիա

Սպանիա (իսպ.՝ España էսփանեայ ), պաշտօնական անուանումը՝ «Սպանիոյ թագաւորութիւն» (սպաներէն՝ Reino de España), պետութիւն Եւրոպայի հարաւ-արեւմուտքին։ Կը գրաւէ Բիրենեան թերակղզիի հիմնական տարածքը, Միջերկրական ծովը գտնուող Պալէարեան, Պիթիուսեան եւ Ատլանտեան ովկիանոսի մէջ գտնուող Քանարեան կղզիները։ Արեւմուտքէն սահմանակից է Փորթուկալին, հիւսիսէն՝ Ֆրանսային եւ Անտորրային, հարաւէն՝ Ճիպրալթարին։ Սպանիոյ շուրջ կը գտնուին Ատլանտեան ովկիանոսը (հիւսիսէն եւ արեւմուտքէն) եւ Միջերկրական ծովը (հարաւէն եւ արեւելքէն)։

Պաշտօնական լեզուներն են՝ սպաներէնը (ամբողջ տարածքի մէջ), կաթալոներէնը, պասքերէնը, կալիցիերէն եւ արակոներէնը։ Սպանիոյ բնակչութիւնը 46 423 064 հոգի է, ըստ 2015–ի մարդահամարի տուեալներուն։ Մայրաքաղաքը Մատրիտն է։ Մեծագոյն քաղաքներն են՝ Մատրիտը, Պարսելոնը, Վալենսիան, Սեւիլիան, Սարակոսան եւ Մալական։

Այլ լեզուներով

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.