Կարբոնատներ

Կարբոնատներ, ածխաթթվի աղեր։

Տարբերում են չեզոք (օրինակ, Na2C03), թթու (հիդրոկարբոնատներ կամ բիկարբոնաաներ՝ NaHCՕ3) և հիմնային (Cu2 (0H)2C03-մալաքիտ միներալ)։ Ջրում լուծելի են միայն ալկալիական մետաղների, ամոնիումի և թալիումի չեզոք կարբոնատներ։ Հիդրոլիզի պատճառով դրանց լուծույթները ցույց են տալիս հիմնային ռեակցիա։ Թթու կարբոնատները լավ են լուծվում ջրում։ Տաքացնելիս, մինչև հալման կետին հասնելը, կարբոնատները քայքայվում են (CaC03=CaO+C02), բացառություն են կազմում ալկալիական մետաղների և թալիումի կարբոնատները։

Հիդրոկարբոնատները տաքացնելիս փոխարկվում են չեզոք կարբոնատի (2KHC03=K2C03+H2O+CՕ2)։ Ուժեղ թթուների ազդեցությամբ չեզոք և թթու կարբոնատները քայքայվում են՝ անջատելով C02, օրինակ՝ Na2C03+H2SO4=Na2SO4+H20+C02։

Չեզոք կարբոնատները լայնորեն տարածված են բնության մեջ և կազմում են միներալների առանձին խումբ (բնական կարբոնատներ)։ Ցինկի, կապարի, պղնձի, երկաթի և այլ մետաղների կարբոնատներ արժեքավոր մետկան հանքանյութեր են։ Ոչ հանքային հումքը՝ կրաքարը (CaC03), մագնեզիտը (MgC03), վիտերիտը (BaC03) կիրառում են շինարարության, քիմիական արդյունաբերության, հրակայուն նյութերի արտադրության մեջ ևս։ Սինթետիկ կարբոնատներից տեխնիկայում լայնորեն օգտագործում են սոդան (Na2C03 և NaHC03) և քիչ քանակով պոտաշը (K2C03)։ Հիդրոկարբոնատները ֆիզիոլոգիական կարևոր դեր են կատարում կենդանի օրգանիզմում, բուֆերային նյութեր են։

Վիքիպեդիա Սա անավարտ հոդված է։ Դուք կարող եք օգնել Վիքիպեդիային՝ ուղղելով և լրացնելով այն։
Այս նշումը հարկավոր է փոխարինել համապատասխան թեմատիկ նշումով։
Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 313
CC-BY-SA-icon-80x15
Ածխաթթու

Ածխաթթու, H2CO3, երկհիմն թույլ թթու։ Մաքուր ածխաթթուն կայուն է –30 °C–ում։ Սովորական պայմաններում անկայուն են անգամ ածխաթթվի նոսր լուծույթները, որոնք ստացվում են ածխածնի երկօքսիդը ջրում լուծելիս։ Ածխաթթուն առաջացնում է թթու և չեզոք աղեր՝ բիկարբոնատներ և կարբոնատներ։ Մետաածխաթթվից (H2CO3) բացի հայտնի է նաև օրթոածխաթթուն՝ C(OH)4, որը, սակայն, ազատ վիճակում գոյություն չուևի։ Հայտնի են միայն նրա էսթերները՝ Շ(0&)4։ Ածխաթթվի նոսր լուծույթներն օգտագործվում են որպես զովացուցիչ ջրեր։ Լայն կիրառում ունեն ածխաթթվի աղերը։

Ածխաթթու գազ

Ածխաթթվական գազ, CO2 ածխածնի երկօքսիդն է՝ ածխածնի և օրգանական միացությունների այրման վերջնական արդյունքը։

Աղակալած հողեր

Աղակալած հողեր, ջրալույծ աղեր (գլխավորապես քլորիդներ, սուլֆատներ և կարբոնատներ) պարունակող հողեր։

Ամոնիումի կարբոնատ

Ամոնիումի կարբոնատ ամոնիումի ածխաթթու, քիմիական բանաձևը՝ (NH4)2CO3, ամոնիումի ածխաթթվական չեզոք աղը։

Կալիումի կարբոնատ

Կալիումի կարբոնատը (ավանդական անվանում՝ պոտաշ, լատ.՝ potassa, գերմ.՝ pottasche, ֆր.՝ potasse), ածխաթթվի կալիումական աղ է։ Քիմիական բանաձևը՝ K2CO3։ Անգույն բյուրեղ է, խտությունը՝ 2300 կգ/մ3, հալման ջերմաստիճանը՝ 894°С։

Կալիումի կարբոնատը խիստ խոնավածուծ է։ 100 գ ջրում 20°С-ում լուծվում է 113, 5 գ կալիումի կարբոնատ, 100 °C-ում՝ 156 գ։ Ջրային լուծույթներն ունեն հիմնային ռեակցիա։

Կալցիումի կարբոնատ

Կալցիումի կարբոնատ, քիմիական բանաձևը՝ CaCO3, ածխաթթվի կալցիումական աղ է։ Բնության մեջ առաջացնում է երկու միներալ՝ կալցիտ և արագոնիտ, որոնք տարբերվում են իրենց բյուրեղային կառուցվածքով։ 900 °C-ից բարձր տաքացնելիս քայքայվում է՝ CaCO3 → CaO + CO2 (կրի ստացման եղանակ)։ Վատ է լուծվում ջրում, լավ՝ թթուներում։

Բնական կալցիումի կարբոնատ (կրաքար, մարմար) կիրառվում է որպես շինանյութ, կավիճը (աղացած կալցիումի կարբոնատ)՝ որպես լցոն ռետինե խառնուրդների, թղթի, լինոլեումի համար։ Ավելի փափուկ ու նուրբ նյութը (նստեցրած կալցիումի կարբոնատ), որ ստացվում է CaCl2-ի և Na2CO3 փոխազդեցությունից, օգտագործվում է ատամի փոշու, կոսմետիկ միջոցների և այլ նյութերի արտադրության մեջ։

Մետաղ

Մետաղ (լատ.՝ metallum բառից, նշանակում է «հանքահոր»), առանձնահատուկ մետաղների հատկությունների տարրերի մի խումբ, որոնք ունեն բարձր էլեկտրաջերմահաղորդականություն, դիմադրության դրական ջերմաստիճանային գործակից։ Այսօր բացահայտված է միայն 98 մետաղատեսակ։

Միրանդա (արբանյակ)

Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Միրանդա (այլ կիրառումներ)Միրանդա (Ուրան V), Ուրանի հինգ մեծ արբանյակներից մոլորակին ամենամոտ ու ամենափոքր արբանյակն է։ Հայտնաբերվել է Ջերարդ Կոյպերի կողմից 1948 թվականի փետրվարի 16-ին, ՄակԴոնալդի աստղադիտարանում: Անվանվել է Վիլյամ Շեքսպիրի Փոթորիկ պիեսի հերոսուհու անունով, արբանյակի այլընտրանքային անվանումն է Ուրան V:

Մինչ այժմ Միրանդայի միակ լուսանկարները ստացվել են Վոյաջեր-2 կայանի միջոցով, նրա Ուրանի մոտով անցման ընթացքում 1986 թվականի հունվարին։ Անցման ժամանակ արբանյակի միայն հարավային կիսագունդն էր ուղղված դեպի Արեգակը, և հետևաբար հնարավոր է եղել լուսանկարել միայն արբանյակի այս մասը։ Քանի որ միջմոլորակային կայանը իր անցման ժամանակ ամենամոտը անցել է Միրանդային, այս արբանյակը առավել մանրամասն է լուսանկարված։

Միրանդայի պտույտի առանցքը, ինչպես և բոլոր Ուրանի խոշոր արբանյակների մոտ, ընկած է մոլորակի պտույտի հարթությանը շատ մոտ, ինչը հանգեցնում է շատ յուրօրինակ սեզոնային ցիկլերի։ Ամենայն հավանականությամբ Միրանդան ձևավորվել է ակկրեցիոն սկավառակից (կամ միգամածությունից), որը կամ գտնվում էր Ուրանի շուրջ նրա առաջացումից սկսած որոշ ժամանակվա ընթացքում, կամ էլ առաջացել էր մոլորակի այլ մարմնի հետ հզորագույն բախման արդյունքում, ինչը ըստ որոշ կարծիքների էլ եղել է մոլորակի պտույտի առանցքի մեծ թեքման պատճառը (97,86°)։ Մինչդեռ Միրանդայի ուղեծրի թեքումը մոլորակի հասարակածի նկատմամբ ամենամեծն է բոլոր մեծ արբանյակների միջև 4,338°:

Արբանյակի մակերևույթը հավանաբար կազմված է ջրային սառույցից, սիլիկատների, կարբոնատների և ամոնիակի խառնուրդներով։ Տարօրինակ է այն փաստը, որ այս փոքր արբանյակը ունի մակերևույթի ռելիեֆի այսպիսի մեծ բազմազանություն (սովորաբար այս չափի մարմինների մակերևույթը ավելի միատար է ներքին ակտիվության պակասի պատճառով)։ Միրանդայի մակերևույթին կան ընդարձակ բլրոտ հարթավայրեր, որոնք ծածկված են խառնարաններով և կտրտված են բեկվածքներով, կիրճերով և սարավանդներով։ Մակերևույթին երևում են երեք արտասովոր շրջաններ որոնք ունեն ավելի քան 200 կմ չափեր (այսպես կոչված պսակներ)։ Այս երկրաբանական ձևավորումները, ինչպես և ուղեծրի տարորինակորեն մեծ թեքումը, խոսում են Միրանդայի բարդ երկրաբանական պատմության մասին։ Նրա վրա կարող էին ազդել ուղեծրային ռեզոնանսները, մակընթացային ուժերը, ընդերքի կոնվեկցիան, մասնակի ձգողական դիֆերենցացումը և նյութի ընդլայնումը, ինչպես նաև կրիոհրաբխային գործունեության դրվագները։

Մոխրագույն հողեր

Մոխրագույն հողեր, հողերի տիպ, ձևավորվել են մերձարևադարձային, կիսաանապատային բուսածածկի տակ։ Կազմավորվում են լյոսերի, լյոսանման կավավազների և գիպս, կարբոնատներ, դյուրալույծ աղեր պարունակող հին ալյուվիալ նստվածքների վրա։ Մոխրագույն հողերի համար բնորոշ է հողառաջացնող պրոցեսի տարեկան ցիկլայնությունը՝ գարնանային ակտիվ փուլում ինտենսիվորեն զարգանում է բուսականությունը (հողում աշնանն ու ձմռանը կուտակված խոնավության շնորհիվ), վերին հորիզոններում տեղի է ունենում բուսական մնացորդների կուտակում և հումիֆիկացում, կարբոնատների և հանքային աղերի մի մասի տեղաշարժ ներքին հորիզոնները, ամռան փուլում հումուսային նյութերը հանքայնանում են. դյուրալույծ աղերը մազանոթային խոնավության հետ բարձրանում են վերին հորիզոնները։ Մոխրագույն հողերի պրոֆիլն ունի հետնյալ կառուցվածքը, A՝ հումուսային հորիզոն (պարունակում է 1—4,5% հումուս, հզորությունը 40—120 սմ է, մոխրագույն կամ մոխրահարդագույն, վատ արտահայտված կնձկային կառուցվածքով), B՝ էլյուվիալ-կարբոնատ․ հորիզոն, C՝մայր ապար, դրանից ցած (1,5—2 մ խորության վրա)՝ դյուրալույծ աղերի կուտակումներ։ Մոխրագույն հողերը օժտված են ջրաֆիզիկական լավ հատկություններով, կենսաբանական բարձր ակտիվությամբ, բավականաչափ բերրի են, ոռոգման դեպքում տալիս են բարձր բերք։ Ստորաբաժանվում են ենթատիպերի՝ բաց, սովորական (տիպիկ), մուգ և հյուսիսային։ Բաց և սովորական մոխրագույն հողերը օգտագործվում են ոռոգվող երկրագործությունում (բամբակենու, շաքարի ճակնդեղի, հացահատիկների ցանքերը, խաղողի և պտղատու այգիները)։ Տարածված են Առաջավոր Ասիայում, Հյուսիսային Ամերիկայում, Ավստրալիայում, ՍՍՀՄ-ում՝ Միջին Ասիայում։

Նատրիում-կալիումի կարբոնատ

Նատրիում-կալիումի կարբոնատ՝ անօրգանական միացություն, կալիումական աղի և ածխաթթու գազի միացություն, նյութի քիմիական բանաձևը՝ KNaCO3, ջրում լուծելի անգույն բյուրեղիկներ են։

Նատրիումի հիդրոկարբոնատ

Սոդա կամ Նատրիումի հիդրոկարբոնատ, ածխաթթվի նատրիումական աղերի տեխնիկական և կենցաղային անվանումը։ Տարբերում են կալցինացված սոդա՝ Na2CO3, խմելու սոդա՝ NаНСО3, և բյուրեղական սոդա՝ Na2CO3 •nH2O(n= 10, 7 և 1)։ Նատրիումի հիդրօքսիդին՝ NaOH, տեխնիկայում և կենցաղում անվանում են կաուստիկ սոդա։

Պղնձի կարբոնատ

Պղնձի կարբոնատ II (CuCO3)։ Ածխաթթվի և պղնձի աղը։ Առաջանում է, երբ լուծույթում փոխազդեցության մեջ են մտնում երկավալենտ պղնձի աղը և ուրիշ մետաղի լուծելի կարբոնատ, առաջանալուց հետո միանգամից ենթարկվում է հիդրոլիզի։

Պղնձի հիմնային կարբոնատ

Պղնձի հիմնային կարբոնատ, աղերի դասին պատկանող քիմիական միացություն, ավելի ճշգրիտ անվանումը պղնձի (II) հիդրօքսոկարբոնատ: Իոնական միացություն բաղկացած պղնձի Cu2+, կարբոնատ CO32- և հիդրօքսիլ OH- իոններից: Անվանումը համապատասխանում է ավելի շուտ Cu2CO3(OH)2 բանաձևին: Կանաչ բյուրեղային պինդ նյութ, բնության մեջ հանդիպում է մալաքիտ միներալի ձևով: Հնագույն ժամանակներից օգտագործվել է որպես գունանյութ և մինչև հիմա օգտագործվում է գեղանկարիչների ներկերում կանաչ գույնի տարբեր երանգներով:

Երբեմն այս անվանումն օգտագործվում է Cu3(CO3)2(OH)2 նյութի համար, որը կապույտ գույնի պինդ բյուրեղային նյութ է, հայտնի որպես ազուրիտ միներալ: Այն նույնպես օգտագործվել է որպես գունանյութ, երբեմն «լեռնային կապույտ» կամ «կապույտ կանաչ» անուններով: Ինչպես մալաքիտը, այնպես էլ ազուրիտը կարելի է հայտնաբերել արույրի, բրոնզի ու պղնձի հողմահարված կանաչ փառանման գոյացության մեջ: Միջավայրից կախված փառի բաղադրությունը կարող է փոփոխվել, ծովի ջրի միջավայրում կարող է ի հայտ գալ պղնձի հիմնային քլորիդ, քաղաքային միջավայրում կարող են ներկա գտնվել հիմնային սուլֆատներ։

Այս միացությանը հաճախ սխալ անվանում են տալիս նույնիսկ քիմիական հոդվածներում, այն է «պղնձի կարբոնատ», բայց իսկական պղնձի (II) կարբոնատը CuCO3 բնության մեջ չի հանդիպում, այն քայքայվում է ջրի և խոնավության պայմաններում և սինթեզվել է միայն 1973 թվականին բարձր ջերմաստիճանային ու ճնշման ռեժիմում։

Սիդերիտ

Սիդերիտ (հունարեն՝ σίδηρΟς), երկաթային սպաթ, միներալ, երկաթի կարբոնատ, քիմիական բաղադրությունը՝ FeCO3։ Պարունակում է 62,01% FeO և 37,99% CO2։ Բյուրեղագիտական համակարգը տրիգոնային է։ Առաջացնում է ռոմբոէդրիկ, թիթեղաձե, պրիզմատիկ, սկալենոէդրիկ բյուրեղներ, որոնք հազվադեպ են հանդիպում։ Սովորաբար լինում են հատիկավոր ագրեգատների, կոնկրեցիաների, հողախառն կուտակների և այլ ձևերով։ Գոյացնում է

շերտեր, երակներ և տձև մարմիններ։ Գույնը դեղնասպիտակ է, մոխրագույն, կանաչա–մոխրագույն, հողմնահարման դեպքում՝ սպիտակ, կարծրությունը՝ 4,5, խտությունը՝ 3960 կգ/մ³։ Ըստ առաջացման պայմանների տարբերում են հիդրոթերմալ, սեդիմենտոգեն և մետամորֆացված։ Երկաթի հանքանյութի կարևոր միներալ է։

Սմիթսոնիտ

Սմիթսոնիտ (անգլիացի քիմիկոս և հանքաբան Ջեյմս Ամիթսոնի (անգլ.՝ James Smithson, 1765—1829) անվամբ), միներալ բնական կարբոնատների խմբից։ Քիմիական կազմը՝ ZnC03 (ZnO—64, 9%, C02—35, 1%)։ Խառնուրդների ձևով պարունակում է Fe, Mn, Cd, Co, Mg, Pb։ Բյուրեղագիտական համակարգը տրիգոնային է։ Բյուրեղները հազվադեպ են և ունեն ռոմբոէդրի ու սկալենոէդրի ձև։ Սմիթսոնիտը սովորաբար հանդիպում է հատիկավոր կամ հողանման զանգվածների և կեղևանման կառուցվածք ունեցող հոսունանստվածքային ագրեգատների ձևով։ Գույնը՝ սպիտակ, դեղնավուն, մոխրագույն, գորշ և այլն։ Կարծրությունը՝ 4—4, 5, խտությունը՝ 4300—4400 կգ/մ³։ Սմիթսոնիտը ցինկի առաջնային սուլֆիդների հանքավայրերի օքսիդացման զոնայի տիպիկ արդյունաբերական միներալ է։ Հանքավայրերը հայտնի են Մեքսիկայում, Հունաստանում, Լեհաստանում, ԽՍՀՄ-ում՝ Ղազախստանում և Ուզբեկստանում։

Տափաստան

Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Տափաստան (այլ կիրառռումներ)

Տափաստան, խոտաբույսերով ծածկված հարթավայր, բնական գոտիներ, որոնց լանդշաֆտներում գերակշռում են տափաստանները։ Տարածված են հյուսիսային և հարավային կիսագնդերի մերձարևադարձային ու բարեխառն գոտիներում։ Տափաստանային զոնաների մեծ մասը հերկված է։

Մերձարևադարձային գոտիների տափաստանային զոնաներ, մայրցամաքային բնական զոնաներ հյուսիսային և հարավային կիսագնդերում։ Բնութագրվում են չոր ու տաք կլիմայով, դարչնագույն կամ կարմրավուն հողերի, խոտային ու թփուտային բուսականության գերակշռությամբ։ Կան աղուտներ։

Անտառատափաստանից հարավ ջերմաստիճանը աստիճանաբար բարձրանում է, տեղումների քանակը՝ նվազում, ծառերը՝ լրիվ վերանում են, սկսվում է համատարած խոտածածկ։

Տրինատրիումի հիդրոկարբոնատ

Տրինատրիումի հիդրոկարբոնատ, անօրգանական միացություն՝ Na3H(CO3)2 բանաձևով։ Առաջացնում է անգույն բյուրեղներ։ Լուծվում է ջրում։ Առաջացնում է բյուրեղահիդրատներ։

Ցեզիումի կարբոնատ

Ցեզիումի կարբոնատ, ալկալիական մետաղ ցեզիումի և ածխաթթվի աղը՝ Cs2CO3 քիմիական բանաձևով։ Անգույն հիդրոսկոպիկ բյուրեղներ։

Այլ լեզուներով

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.