Monarchija

Jako monarchija (ze starogrjekskeho μοναρχία monarchía, „samoknjejstwo“) woznamjenja so forma knježerstwa, w kotrejž je jednotliwa wosoba, zwjetša zemjan, najwyši suweren a žórło politiskeje legitimnosće. W tym nastupanju je wona napřećiwny model republiki. Hłowa stata knježi hač do swojeje smjerće abo hač k wotstupej a přepodawa politisku móc swojemu naslědnikej. Při tym słowo njedefinuje, hač je stat demokratiski abo nic. Tak eksistuja wosebje w Europje monarchije, w kotrychž ma monarch jenož reprezentatiwnu rólu, mjeztym zo knježi faktisce demokratisce woleny parlament. Tajke staty mjenuja so parlamentariske abo konstitucionelne monarchije. Napřećiwnik konstitucionelneho typa je absolutna monarchija. Jako tajka płaća dźensa jenož hišće Brunei, Sawdi-Arabska, Swaziska a jako wosebita forma tež Vatikanske město.

Wotpowědujo titlej knježićela woznamjenja so monarchije w europskim konteksće na přikład jako kralestwo, kejžorstwo, wjerchowstwo abo wójwodstwo. W islamskim swěće rěčimy zwjetša wo sultanatach a emiratach.

W Němskej je so monarchija ze załoženjom Weimarskeje republiki po nowemberskej rewoluciji 1918 wotstroniła.

Ströhl-Rangkronen-Fig. 01
Króna jako symbol monarchije
Awstralska

Awstralska (jendźelsce Australia) je stat na južnej połkuli zemje w Awstraliji. Nadeńdźe so sewjerozapadnje Nowoseelandskeje a juhowuchodnje Indoneskeje a Papuwy-Noweje Gineje a wobjimuje nimo kontinentalneje twjerdźe tež kupu Tasmansku. Jeje stolica je Canberra, kotraž leži na juhowuchodźe kraja.

Najwažniša rěč je jendźelšćina, při čimž so hišće někotre rěče prawobydlerjow (Aborigines) wužiwaja. Hamtska rěč pak oficielnje njewobsteji.

Srjedź 19. lětstotka wupućowachu někotre sta Serbow z Łužicy do Awstralskeje a załožichu tam – zwjetša hromadźe z Němcami – nowe sydlišća, kaž na přikład Bukecy (dźensa Tarrington).

Bahamy

Bahamy (jendźelsce The Bahamas) su njewotwisny kupowy stat w zapadnym Atlantiskim oceanje a čłon Commonwealtha.

Mjeno pochadźa wot španiskeho Baja Mar („niłke morjo“). Hač do lěta 1973 běchu Bahamy britiska krónowa kolonija.

Bahrain

Bahrain (arabsce Mamlakat al-Bahrain) je małe, z 33 kupow wobstejace kralestwo w juhozapadnej Aziji. Leži w Persiskim zaliwje před wuchodnym přibrjohom Arabskeje połkupy. Jeho susodaj stej Sawdi-Arabska a Katar.

Słuša k bohatym wolijowym statam arabskeho regiona.

Belgiska

Belgiska (nižozemsce België, francosce Belgique, němsce Belgien; oficielnje Belgiske kralestwo) je federatiwna konstitucionelna monarchija, kotraž leži w zapadnej Europje.

Husće wobsydleny kraj mjezuje z Francoskej (620 km) na juhu, z Luxemburgskej (148 km) a Němskej (167 km) na wuchodźe a z Nižozemskej (450 km) na sewjeru. W sewjerozapadźe stwori pobrjóh Sewjerneho morja (66 km) přirodnu hranicu.

Belgiska wobsteji z dweju chětro awtonomneju regionow Flandriskeje a Wallonskeje a stolicy Brüssel.

Bhutan

Bhutan je mały horinski kraj w južnej Aziji, kotryž leži we wuchodnej Himalaji. Nutřkokrajne kralestwo mjezuje z Indiskej na wuchodźe a juhu a z chinskim Tibetom na sewjeru. Stolica a najwjetše město je Thimphu.

Bhutan je něhdźe tak wulki kaž Šwicarska a wjace hač štyri pjećiny teritorija leža nad 2.000 metrami. Najwyša hora je 7.570 metrow wysoki Gangkhar Puensum, zdobom najwyša hora na swěće, kotrejež wjeršk dotal wot čłowjeka docpěty njebu.

Danska

Danska (dansce Kongeriget Danmark) je kralestwo mjez Sewjernym a Baltiskim morjom w srjedźnej Europje. Stolica a najwjetše město je Kopenhagen. K Danskej słušatej awtonomnej teritorijej Grönlandskeje a Ferejskich kupow.

Danska je čłon Europskeje unije a NATO.

Na juhu Danskeje, w Sewjernej Schleswigskej blisko němskeje hranicy, bydli němskorěčna mjeńšina.

Japanska

Japanska (japansce Nippon) je kupowy stat we wuchodnej Aziji w sewjernym Ćichim oceanje. Stolica je Tokio. Japanska bě prěni industrijowy stat w Aziji a słuša k najwjetšim hospodarstwam na swěće.

Jendźelska

Jendźelska je najwjetši a najhusćišo wobsydleny kraj Zjednoćeneho kralestwa Wulkeje Britaniskeje a Sewjerneje Irskeje. Wobsahuje dwě třećiny teritorija Wulkeje Britaniskeje a leži w juhu kupy. W sewjerje mjezuje z Šotiskej, w zapadźe z Walesom, druhdźe je kraj z morjom wobdawany.

Kanada

Kanada (jendźelsce a francosce Canada) je po Ruskej druhi najwjetši kraj swěta a leži w sewjernym dźělu Sewjerneje Ameriki. Mjezuje ze sewjernym polarnym oceanom na sewjeru, z Atlantiskim oceanom na wuchodźe, ze Zjednoćenymi statami na juhu a sewjerozapadźe a z Ćichim oceanom na zapadźe.

Kanadiska stolica je Ottawa, najwjetše město pak Toronto. Husće wobsydlena je jenož južna kroma stata.

Katar

Katar (hamtsce Stat Katar, arabsce دولة قطر Dawlat Katar) je emirat při Persiskim zaliwje w juhozapadnej Aziji. Stolica a najwjetše město je Doha. Kraj je absolutna monarchija z emirom na čole. Oficielna statna nabožina je islam a žórło zakonjedawarstwa je šarija.

Katar je sydło znateho arabskeho telewizneho sćelaka Al-Jazeerah a wuhotuje w lěće 2018 swětowe mišterstwo kopańcy.

Kuwait

Kuwait (oficielnje Stat Kuwait) je mały emirat na Arabskej połkupje w juhozapadnej Aziji při sewjernym kóncu Persiskeho zaliwa.

Marokko

Marokko (arabsce المغرب al-Maghrib = „zapad“; tamazight ⵍⵎⴰⵖⵔⵉⴱ Elmaɣrib abo ⵎⵓⵕⵕⴰⴽⵓⵛ Muṛṛakuc) je njewotwisne kralestwo na sewjerozapadźe Afriki. Stolica je Rabat, dalše wulke města su Casablanca, Marakeš a Agadir.

Arabski kraj je wot lěta 1956 njewotwisny a po wustawje z lěta 1992 konstitucionelna monarchija. Oficielna statna nabožina je islam, kotremuž přisłuši wjace hač 98 % ludnosće.

Nižozemska

Nižozemska (nižozemsce Nederland, frizisce Nederlân) je kralestwo, kotrež leži zwjetša w zapadnej Europje. Stolica je Amsterdam a sydło knježerstwa Den Haag.

Nižozemska mjezuje z Němskej na wuchodźe, Belgiskej na juhu a Sewjernym morjom na sewjerozapadźe. K Nižozemskej słušeja tež někotre kupy w Karibiskim morju, kotrež su powostanki něhdy wulkeho kolonialneho mócnarstwa.

Nižozemska je załoženski čłon Europskeje unije a sydło mnohich mjezynarodnych organizacijow.

Norwegska

Norwegska (norwegsce Norge) je stat na skandinawiskej połkupje na sewjeru Europy. Ma wokoło pjeć milionow wobydlerjow. Stolica a najwjetše město je Oslo na juhu kraja. Norwegska je konstitucionelna monarchija z kralom na čole. Mjezuje ze Šwedskej na juhowuchodźe, z Finskej a Ruskej na sewjerowuchodźe a z Atlantikom na zapadźe.

K Norwegskej słušatej tež kupowaj teritorijej Jan Mayen a Svalbard.

Norwegska porno druhim skandinawiskim krajam čłon Europskeje unije njeje, słuša pak porno Šwedskej a Finskej k NATO.

Swaziska

Kralestwo Swaziska (saSwati Umbuso we Swatini, jendźelsce Kingdom of Swaziland) je mały nutřkokrajny stat w južnej Africe, kotryž mjezuje z Mosambikom a Južnej Afriku. Stat je faktisce jenička absolutna monarchija w Africe z kralom na čole. Z přestrjenju wot 17.363 km² je Swaziska po Gambiji druhi najmjeńši stat na afriskim kontinenće a mjeńša hač Sakska. Stolica kraja je Mbabane z 90.000 wobydlerjemi.

Hač do lěta 1968 bě Swaziska z koloniju Zjednoćeneho kralestwa.

Klima je powšitkownje subtropiska a wotwisna wot wysokosće nad mórskej hładźinu. We wyše ležacych kónčinach wokoło stolicy Mbabane (1200 m) na zapadźe kraja knježi měrna klima z ćopłym lěćom a miłej zymu.

Přirězne žiwjenske wočakowanje leži pola něhdźe 50 lět a słuša tuž do najnišich na cyłym swěće. Přičina za to je předewšěm wulki podźěl ludnosće, inficěrowany z HI-wirusom.

Tonga

Kralestwo Tonga je kupowy stat w južnym dźělu Ćicheho oceana, kotryž słuša geografisce k Polyneziskej. Dnja 4. junija 1970 bu njewotwisny wot Zjednoćeneho kralestwa. Tonga je hač do dźensnišeho jenička monarchija w Oceaniji a jenički sobustaw Commonwealtha, kotryž ma swójsku dynastiju.

Zjednoćene kralestwo

Zjednoćene kralestwo Wulkobritaniskeje a Sewjerneje Irskeje (jendźelsce United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland, ze skrótšenku UK) je kupowy stat w sewjerozapadnej Europje. Britiske kupy wobdawa na wuchodźe Sewjerne morjo a na zapadźe Atlantiski ocean. Wot twjerdźe je dźělena přez Ärmelski kanal. Zjednoćene kralestwo tworja Jendźelska, Šotiska, Waliziska na kupje Wulkobritaniska) a Sewjerna Irska na sewjeru Irskeje kupy. Knježerstwowa struktura je konstitucionalna monarchija, kotrejež hłowa je kralowna Hilžbjeta II..

Najwjetša rěč w Zjednoćenym kralestwje je jendźelšćina, nimo toho rěči so pak tež walizisce a šotisko-gelsce.

Španiska

Španiska (španisce España) je kralestwo, kotrež leži zwjetša na Iberiskej połkupje w juhozapadnej Europje. Jeho susodźa su Francoska a Andorra na sewjerje, Portugalska na zapadźe a k Zjednoćenemu kralestwu słušaca połkupa Gibraltar w juhu. K Španiskej słušeja nimo teritorijow na europskej twjerdźi tež Baleary w Srjedźnym morju, Kanariske kupy w Atlantiskim oceanje a eksklawje Ceuta a Melilla w sewjernej Africe, kotrejž mjezujetej z Marokkom.

W zašłosći słušeše Španiska k najmócnišim kolonialnym mócnarstwam swěta, čehoždla so hač do dźensnišeho předewšěm w Južnej a Srjedźnej Americe kaž tež na Filipinach španisce rěči. Wot 1. januara 1986 je Španiska čłon Europskeje unije.

Španiska stolica je Madrid, kotryž so nimale w srjedźišću kraja namaka.

Šwedska

Šwedska (šwedsce Konungariket Sverige) je njewotwisny stat a parlamentariska monarchija na skandinawiskej połkupje w sewjernej Europje. Mjezuje z Norwegskej na zapadźe a na sewjeru, z Finskej na wuchodźe, z Baltiskim morjom na wuchodźe a na juhu, ze Sewjernym morjom a z Danskej na juhozapadźe.

Stolica a najwjetše město je Stockholm. Wot lěta 1995 je Šwedska čłon Europskeje unije, njesłuša pak do NATO.

W druhich rěčach

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.