Yn Unnaneys Oarpagh

Ta'n Unnaneys Oarpagh (UO) ny heshaght harmaynagh as pholitickagh eddyr 28 steat Oarpagh. V'eh bunnit 'sy vlein 1993 rere Conaant Maastricht. T'eh ny luightagh jeh'n Chohionnal Oarpagh. 'Sy vlein 2008 va begnagh 500 millioonyn dy chummaltee ayn.

Yn Unnaneys Oarpagh
Flag of Europe

Brattagh yn Unnaneys Oarpagh
Global European Union
Jarroo-raa Unnaneysit ayns Neuchaslid
Date bunneeaght 18 Averil, 1951
Kione-cherroo Yn Vrussyl,
Lucsemburg,
Strasbourg
Olteynys 28
Çhengaghyn oikoil 24
Eaghtyrane y Chommishoon José Manuel Barroso
Eaghtyrane y Choonseil Herman Van Rompuy
Ynnyd-eggey europa.eu

Shennaghys

Va'n Unnaneys bunnit myr Cohionnal Oarpagh ry-hoi Geayl as Staillin rere Conaant Phaarys 'sy vlein 1951, as ayns 1957 va Conaant ny Raue screeuit. V'eh shen bunnoo y Chohionnal Tayrmanagh Oarpagh. V'ad y Rank, Pobblaght Chonastagh ny Germaan, yn Iddaal, y Velg, Lucsemburg as y Çheer Injil ny çheeraghyn v'ayn ec y traa shen.

Çheeraghyn yn Unnaneys Oarpagh

Ta'n Unnaneys Oarpagh jeant seose jeh 28 çheer seyr as yn ennym steat-oltey currit orroo: yn Austeyr, y Cheeprey, y Çheer Injil, y Chroit, y Clovack, y Clovean, y Danvarg, yn Estaan, Finnlynn, y Ghermaan, y Ghreag, yn Iddaal, y Latvey, y Litaan, Lucsemburg, Nerin, y Pholynn, y Phortiugal, y Phobblaght Çheck, y Rank, Reeriaght Unnaneysit, y Romaain, y Spaainey, y Toolynn, yn Ungaar, y Valta, y Velg as y Vulgeyr.

Ta daa heer geearree çheet stiagh dy h-oikoil 'syn Unnaneys, Shenn-phobblaght Yugoslaavagh ny Massadoan (SPYM), as y Turkee. Ta ny çheeraghyn Balkanagh heear, yn Albaan, Bosnia as Herzegovina, Montenegro as y Serb, er enney dy h-oikoil myr yeeareyderyn jargagh. Ta Kosovo er rolley ny çheeraghyn yeearreeagh ec y Chommishoon Oarpagh agh cha nel ee er y rolley myr çheer heyr er-yn-oyr nagh vel ee er enney myr çheer heyr ec dagh çheer yn UO.

Son çheet stiagh 'syn Unnaneys, shegin er çheer roshtyn gys slatyn towse Copenhagen, as ad meenit ec y Choonseil Oarpagh ayns København 'sy vlein 1993. T'ad shirrey deynlaghys shickyr as ee ammyssagh da kiartyn deiney as reill leigh; tarmaynys lesh margey obbragh as eh jargal cohirrey çheusthie jeh'n UO; as goaill lesh currymyn olteynys, goaill leigh yn UO stiagh. Ta'n Coyrle Oarpagh freggyrtagh son leagh y chur er cooilleeney slatyn towse çheerey.

Kianglaghyn mooie

Baarle

She Baarle (English 'sy çhengey hene) çhengey ny mayrey Hostyn. T'ee goll er loayrt myr y çhengey ghooghyssagh ec y chooid smoo jeh pobbyl y Reeriaght Unnaneyssit, ny Steatyn Unnaneyssit, yn Austrail, y Teelynn Noa, ny h-Erin, y Chanadey as Vannin hene, chammah as ayns çheeraghyn elley er feie ny cruinney.

She nane jeh ny çhengaghyn Germaanagh Sheear ee Baarle. Haink ee gys Sostyn marish ny h-Anglo-Sostynee, as er coontey cummaght yn Impiraght Ghoaldagh ayns ny 18oo-20oo eashyn, as cummaght ny Steatyn Unnaneysit ayns y 20oo eash, haink urree dy ve ny lingua franca ayns ymmodee çheeraghyn. T'ee ny çhengey oikoil ny nah hengey ayns ymmodee çheeraghyn Cho-unnaneys ny h-Ashoonyn, as ny çhengey reiht ayns ymmodee sheshaght eddyrashoonagh.

Danvargish

She fer jeh ny çhengaghyn Germaanagh Hwoaie ta goll er loayrt ec mysh 6 millioonyn dy leih ee yn Danvargish (dansk, focklit magh myr [danˀsɡ̊]). T'ee goll er loayrt 'sy Danvarg da'n chooid smoo, agh t'ee myr çhengey ghooie ec 50,000 Germaanee jeh sluight Danvargagh ayns ayrnyn twoaie Schleswig-Holstein, y Ghermaan, raad ta staydys eck myr myn-çhengey. Lhisagh da dagh peiagh ynsaghey'n Danvargish 'sy scoill ayns ny thallooyn Danvargagh Ellanyn ny Geyrragh (raad ta staydys oikoil eck) as Greenlynn, chammah as 'syn Eeslynn.

Euro

Ta'n euro ny yn oarey (€) argid cadjin oikoil ayns 19 ass 28 çheeraghyn olteynagh (2014) jeh'n Unnaneys Oarpagh (UO).

Finnlynn

Ta Finnlynn, ny Pobblaght Finnlynn dy h-oikoil (Finnlynnish: Suomi; Soolynnish: Finland), ny çheer Nordagh as ny deynlaght ta ny soie ayns ard Finn-Loghlynnagh ny h-Oarpey Hwoaie. T'ee çhemmit liorish y Toolynn da'n sheear, liorish y Roosh da'n shiar, as liorish Norlynn da'n twoaie, as ta'n Estaan ny soie da'n jiass harrish Lhoob Finnlynn. She Helsinki preeu-valley ny çheerey.

Ta mygeayrt 5.3 millioonyn dy 'leih cummal ayns Finnlynn, as ta'n chooid smoo jeu cummal ayns cooid yiass ny çheerey. T'ee ny hoghtoo çheer smoo 'syn Oarpey rere eaghtyr as ny çheer chummaltit by loo 'syn Unnaneys Oarpagh. She Finnlynnish çhengey ny mayrey ec y chooid smoo jeh pobble ny çheerey, as y çhengey shen ny çhengey Finn-Oogragh ta bentyn rish yn Estoinish, as ta nane jeh kiare çhengaghyn oikoil yn Unnaneys Oarpagh nagh vel nyn jengaghyn Ind-Oarpagh. She y Toolynnish y nah çhengey oikoil 'sy çheer as ee ny çhengey ghooghyssagh son 5.5% jeh pobble ny çheerey. Ta Finnlynn ny pobblaght ard-whaiylagh gheynlagh lesh reiltys ta soit ayns Helsinki son y chooid smoo as reiltyssyn ynnydagh ayns 348 baljaghtyn. Ta millioon dy 'leih cummal ayns ard Helsinki Vooar (as yn ard shen goaill stiagh Helsinki, Espoo, Kauniainen, as Vantaa), as ta treeoo jeh LTS ny çheerey er ny ghientyn 'syn ard shen. Ta ard-valjyn mooarey elley goaill stiagh lheid as Tampere, Turku, Oulu, Jyväskylä, Kuopio, as Lahti.

Dy shendeeagh va Finnlynn ny cooid jeh'n Toolynn as veih'n vlein 1809 v'ee ny h-Ard-Diucaght hene-reiltagh ayns Impiraght ny Roosh. Va seyrsnys Finnlynn veih'n Roosh fogrit magh ayns 1917 as haghyr caggey theayagh ny lurg, as caggaghyn noi'n Unnaneys Soveidjagh as y Ghermaan Natseeagh lurg shen. Car y Chaggey Feayr va polasee oikoil neuchommeeaght ec Finnlynn. Hie Finnlynn stiagh ayns ny h-Ashoonyn Unnaneysit ayns 1955, 'syn RCTL ayns 1969, yn Unnaneys Oarpagh ayns 1995, as cryss yn oarey veih toshiaght yn argid noa.

Finnlynnish

She çhengey ashoonagh ayns Finnlynn ee Finnlynnish (suomen kieli) ta loayrit ec y chooid smoo jeh'n phobble ayn (92% ayns 2006). T'ee loayrit ayns y Toolynn, Norlynn as y Roosh myrgeddin.

Greagish

Ta'n Ghreagish (Ελληνικά, /eliniˈka/) ny çhengey Ind-Oarpagh shinney rere aigney ny çhengeyderyn. T'ee loayrit myr çhengey oikoil ayns daa heer 'syn Oarpey, yn Ghreag as y Chyprys, as t'ee loayrit ayns dy lioar çheeraghyn elley er feie ny cruinney. Ta ny smoo na 15 millioonyn loayreyderyn eck.

Litaanish

Ta'n Litaanish (lietuvių kalba) ny çhengey steat oikoil ny Litaan as t'ee enmyssit myr nane jeh çhengaghyn oikoil yn Unnaneys Oarpagh. Ta mygeayrt 2.96 millioonyn dy loayreyderyn dooghyssagh 'sy Litaan as mygeayrt 170,000 loayreyderyn ass y çheer. Ta'n Litaanish nane jeh ny çhengaghyn Baltagh as ta mooinjerys eddyr ee as y Latvish.

Maltish

Ta'n Valtish (Maltish: Malti) ny çhengey ashoonagh ny Malta, as ny çhengey cho-oikoil ny çheerey liorish y Vaarle, as t'ee nane jeh ny çhengaghyn oikoil ayns yn Unnaneys Oarpagh. T'eh er credjal dy vel Maltish ny çhengey Afro-Aishanagh as ny sluight Arabish ee. Ta'n Valtish loayrit ec 500,000 dy 'leih ayns y Valta, yn Austrail, y Chanadey, Jibraltey, yn Iddaal, y Reeriaght Unnaneysit as ny Steatyn Unnaneysit.

Ollanish

She çhengey ashoonagh ny Çheer Injil as ny Flandyryn ee yn Ollanish (ayns Ollanish: Nederlands). T'ee loayrit ayns y Velg as ayns y Çheer Injil son y chooid smoo, agh t'ee ec ram sleih ayns çheeraghyn elley er feie ny cruinney lhied as y Toorinam as yn Affrick Yiass. She çhengey Ghermaanagh t'aynjee as ee cosoylagh rish y Ghermaanish as y Vaarle.

Parlamaid ny h-Oarpey

Ta Parlamaid ny h-Oarpey ny yn Pharlamaid Oarpagh ny h-undinys parlamaidagh jeeragh-reiht jeh'n Unnaneys Oarpagh (UO). Myrane lesh Coonseil yn Unnaneys Oarpagh (y Choonseil), t'eh jannoo seose y chrouw slattyssagh ghaa-hamyragh jeh'n UO as t'eh er cur sheese eck dy vel ee coontit myr nane jeh ny quaiylyn slattyssagh smoo cummaghtagh er y theihll. Ta'n Pharlamaid as y Choonseil jannoo seose y corpane slattyssagh s'yrjey çheusthie jeh'n UO. Ta'n Pharlamaid jeant seose jeh 736 OPOyn ny MEPyn, as t'ad goaill shirveish er y nah reihderaght gheynlagh smoo er y theihll (lurg yn Injey) as y reihderaght gheynlagh harrish-ashoonagh smoo er y theihll lesh 375 millioon dy reihderyn 'sy vlein 2009.

Portiugish

She Portiugish çhengey ashoonagh ny Portiugal as nane jeh ny çhengaghyn scanshoil er feie ny cruinney. T'ee ny çhengey oikoil ayns 9 çheeraghyn, lhied as y Vrasseel, y Vosambeeck, Angoley, as y Teemor Hiar, as ayns yn Unnaneys Oarpagh. T'eh er chredjal dy vel ny smoo na 280 millioonyn dy loayreyderyn ayn.

Yn Clovean

She çheer 'syn Europey ee yn Clovean.

Yn Ghermaan

She çheer 'syn Oarpey ee yn Ghermaan (Germaanish: Deutschland), ny Pobblaght Chonastagh ny Germaan (Germaanish: . T'ee ny soie eddyr Mooir Hostyn, y Danvarg as y Vooir Valtagh 'sy twoaie; y Pholynn as y Phobblaght Çheck 'sy niar; yn Austeyr as yn Elveeish 'sy jiass; as y Rank, Lucsemburg, y Velg as y Çheer Injil 'sy sheear. T'ee 357,021 kilomeader kerrinagh er eaghtyr, as emshyraght tempreilagh eck. Ta 82 villioon cummaltagh eck (pobble smoo yn Unnaneys Oarpagh), as ta'n earroo treeoo smoo dy arragheyr eddyr-ashoonagh cummal aynjee.

Yn Latvey

She çheer ayns yn Europey ee yn Latvey.

Yn Litaan

She çheer 'syn Oarpey ee yn Litaan (Litaanish: Lietuva). She Vilnius preeu-valley ny çheerey.

Yn Oarpey

She fer jeh shiaght mooar-rheynnyn ny cruinney ee yn Oarpey (ASE: [ˌənʲˈɔːrpə]) ny yn Europey (ASE: [ˌənʲjuˈroːpə]). T'ee coodaghey lieh-innys heear ny h-Oaraishey, as t'ee goll er scarrey magh veih'n Aishey liorish Sleityn ny h-Ooral as Sleityn ny Coagaash, Awin ny h-Ooral, y Vooir Chaspagh as y Vooir Ghoo, as ny h-ushtaghyn ta kiangley yn Vooir Ghoo rish y Vooir Aejeeanagh. Ta'n Oarpey çhemmit liorish y Cheayn Sheear da'n twoaie as da'n sheear, liorish y Veanvooir da'n jiass, as liorish y Vooir Ghoo as ny h-ushtaghyn kianglee eck da'n shiar yiass.

Ta'n Oarpey ny nah vooar-rheynn sloo rere eaghtyr thallooin, as t'ee coodaghey 10,180,000 kilomeaderyn kerrinagh (3,930,000 meeilaghyn kerrinagh), ny 2% jeh eaghtyr ny cruinney ny 6.8% jeh'n eaghtyr thallooin eck. Mastey ny 50 çheeraghyn 'syn Oarpey, she yn Roosh y fer smoo rere eaghtyr as rere earroo yn phobble eck (ga dy vel cooid vooar jeh'n çheer shen soit 'syn Aishey), as she Ard-valley yn Phaab y fer sloo. Ta'n Oarpey ny trass mooar-rheynn smoo rere earroo yn phobble, lurg yn Aishey as yn Affrick, lesh 733,000,000 dooinney, ny 11% jeh pobble ny cruinney.

She boayl ruggyree chultoor yn neear t'ayn 'syn Oarpey, as 'sy Çhenn-Ghreag er lheh. Va paart mooar eck ayns cooishyn y theihll veih'n 16oo eash er oaie, as lurg toshiaghey yn choloinaghys er lheh. Eddyr y 16oo as y 20oo eash va America, cooid vooar jeh'n Affrick, y Faarkeylann as cooid vooar jeh'n Aishey fo stiurey phooaraghyn Oarpagh. Va'n daa Chaggey Dowanagh jeerit er yn Oarpey, as rere shen haghyr failleil ayns cleayney Oarpagh er yn ardan dowanagh roish mean y 20oo eash tra dirree scansh yn Unnaneys Soveidjagh as ny Steatyn Unnaneysit. Car y Chaggey Feayr hie yn Oarpey er ny rheynn magh liorish y Churtan Yiarn eddyr NATO 'sy neear as Conaant Warszawa 'sy niar. Ren cur-ry-cheilley yn Oarpey cur Coonseil ny h-Oarpey as yn Unnaneys Oarpagh er bun 'syn Oarpey Heear. Lurg tuittym yn Unnaneys Soveidjagh 'sy vlein 1991 ren y ghleashaght shen lheanaghey magh gys y niar.

Yn Spaainey

She çheer 'syn Oarpey heear yiass ee yn Spaainey (Spaainish: España) ny Reeriaght ny Spaainey (Spaainish: Reino de España) dy oikoil. Ta'n çheer ny soie er Lieh-innys ny h-Ibeir. Ta'n çheer vooar eck caglit da'n jiass as da'n shiar liorish y Veanvooir, faagail magh joarey beg 'sy jiass liorish Gibraaltar; da'n twoaie liorish y Rank, Andorra, as Baie ny Biscaayn; as da'n jiass liorish y Cheayn Sheear as y Phortiugal. Ta thalloo ny Spaainey goaill stiagh ny h-Ellanyn Balearagh 'sy Veanvooir, ny h-Ellanyn Canaaragh 'sy Cheayn Sheear magh veih coose ny h-Affrick, as daa valley seyr 'syn Affrick Hwoaie, Ceuta as Melilla, as adsyn shen çhemmit liorish y Varoc. Ta'n Spaainey ny nah çheer smoo 'syn Unnaneys Oarpagh jei'n Rank, as ish 504,030 km² er eaghtyr.

Ta'n Spaainey ny deynlaghys ta reirit liorish reiltys parlamaidagh fo reeriaght vunraghtoil. T'ee ny çheer lhiasit lesh y nuyoo tarmaynys smoo 'sy theihll rere LTS ennymagh. Ta'n çheer ny h-oltey jeh ny h-Ashoonyn Unnaneysit, yn Unnaneys Oarpagh, RCAH, RCTL, as RTT (WTO).

Yn Vrussyl

She preeu-valley ny Belg ee yn Vrussyl (Frangish: Bruxelles [bʁysɛl], Ollanish: Brussel [ˈbrɵsəɫ], Germaanish: Brüssel [brʏsəl]). T'ee ny balley raad ta oikyn yn Unnaneys Oarpagh ny lhie. Ta kione-cherroo Reagheydys Chonaant yn Atlantagh Hwoaie soit 'sy valley chammah. Ta'n Vrussyl ny preeu-valley son scheimyn aitt lhied as Lucky Luke, Tintin, Cubitus, Gaston Lagaffe as Marsupilami.

Çhengaghyn yn Unnaneys Oarpagh

T'ad çhengaghyn yn Unnaneys Oarpagh ny çhengaghyn ta loayrit 'syn Unnaneys Oarpagh. T'ad goaill stiagh tree çhengaghyn oikoil as feed jeh'n Unnaneys Oarpagh myrane lesh ram çhengaghyn elley. Ta'n UO shassoo seose er son caghlaays çhengoaylleeagh as ec y traa t'ayn ta Barrantagh Oarpagh ry hoi Yl-çhengeydys ayn - Leonard Orban.

Çheeraghyn yn Unnaneys Oarpagh
Austeyr, yn · Cheeprey, y · Çheer Injil, y · Chroit, y · Clovack, y · Clovean, y · Danvarg, y · Estaan, yn · Finnlynn · Ghermaan, y · Ghreag, y · Iddaal, yn · Latvey, y · Litaan, y · Lucsemburg · Nerin · Phobblaght Çheck, y · Pholynn, y · Phortiugal, y · Rank, y · Reeriaght Unnaneysit · Romaan, y · Spaainey, y · Toolynn, y · Ungaar, yn · Valta, y · Velg, y · Vulgeyr, y Flag of Europe.svg

Ayns çhengaghyn elley

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.