Studeyrys-sheelnaue

Ta studeyrys-sheelnaue nyn magheryn ard-scoillaragh bentyn rish stayd deiney. T'ad jannoo ymmyd jeh saaseyn bun-ronsee, cremeydagh as tuarymagh, cosoylaghey rish saaseyn treealagh oaylleeaght.

Ta ny studeyrys-sheelnaue goaill stiagh studeyrys er çhengaghyn, lettyraght, shennaghys, fallsoonys, as craueeaght. Dy mennick, t'ad cur maroo ny hellynyn reayrtagh as ny hellynyn clistagh (goaill stiagh kiaull); ny keayrtyn, ta magheryn myr antrapoaylleeaght as çhengoaylleeaght currit maroo chammah, agh t'adsyn currit maroo oaylleeaghtyn sheshoil son y chooid smoo.

Magheryn studeyrys-sheelnaue

Studeyrys classicagh

Homere
Homer, ny bard Greagagh

Rere'n tradishoon Heear, ta studeyrys classicagh çheet er shenn chultooryn Greagagh as Raueagh. V'ad cliaghtey credjal dy row studerys classicagh mastey binn studeyrys-sheelnaue, agh t'eh er jeet dy ve sloo scanshoil. Ny yei shen, ta cummaght mooar ec eieyn classicagh er magheryn studeyrys-sheelnaue, myr sampleyr, fallsoonys. Rere'n cheeayll lheead, ta'n magher çheet er studeyrys erbee bentyn rish shenn chultooryn. T'ad goaill stiagh Veda as Upanishad Injinagh, screeuyn Confucius, Laozi as Zhuangzi Sheenagh, Lioar ny Merriu Eajiptagh, as screeuyn Vesopotamia myr Ard-skeeal Ghilgamesh as y Coad Hammurabi.

Shennaghys

Ta shennaghys çhaglym fys er ny t'er daghyrt. Tra t'ad jannoo ymmyd jeh myr ennym y vagher studeyrys, t'eh çheet er studeyrys as taishbyney recortyssyn mychione deiney, mooinjeryn, sheshaghtyn, cultooryn as çheeraghyn.

Çhengaghyn

Ta studeyrys er çhengaghyn scanshoil da studeyrys-sheelnaue. T'eh goaill stiagh studeyrys er çhengaghyn chlassicagh as jeinagh, chammah as cooishyn myr lettyraght, shennaghys as fallsoonys, as glare ny vun oc. Er y laue elley, ta studeyrys oaylleeagh er glare ny vagher er lheh (çhengoaylleeaght) as t'ee ny hoaylleeaght sheshoil.

Leigh

Old Bailey Microcosm edited
Cooish leagh ec quaiyl çhyndagh, yn Old Bailey ayns Lunnin.

Lettyraght

Ellyn clistagh

Kiaull

Mozarteum grosser saal buehne mit orchester
Cuirrey kiaull ayns y Vozarteum, Salzburg.

Dramadys

Daunse

Fallsoonys

Craueeaght

Ellyn reayrtagh

Classicee

Ta classicee çheet er banglane jeh studeyrys-sheelnaue ta goaill stiagh çhengaghyn, lettyraght, fallsoonys, shennaghys, ellyn, shenndaaleeaght as cultoor elley y Çhenn Seihll Meanvooiragh; y Çhenn Ghreag as y Çhenn Raue er lheh car ny Shenneraght Classicagh (Yn Eash Ooha mysh 3000 RC - ny h-Eashyn Doo mysh 500 BNJ). 'Sy toshiaght, va studeyrys ny Classicee (lettyraght yn eash) ny phreeu-studeyrys ayns studeyrys-sheelnaue. Dy tradishoonagh, ren ny Classicee studeyryssyn er ard-veenidyn Meanvooiragh ny Shenn Greag as ny Shenn Raue. Foddee scoillaryn noa-emshiragh ny classicee goaill stiagh scoillaryn y Niar, as y ronsaghey oc bentyn rish ard-veenidyn Meanvooiragh Shiar.

Cultoor

Ta cultoor çheet er eieyn, cliaghtaghyn, ymmyrkey sheshoil, cooid as aght baghee heshaght, pobble ny eash ennagh; rere'n cheeayll shoh, t'eh çheet er y çheshaght, pobble ny eash hene, myr sampleyr, "cultoor Vannin vean-eashagh".Ayns ynnyd cadjin, foddee cultoor çheet er ny h-ellynyn ooasle as studeyrys-sheelnaue. Mychione buill, foddee eh çheet er cadjinaght ellyn, chiaullee, dramey as scoillaraght 'syn ynnyd. Mychione sleih, foddee eh cowraghey dy vel fys oc er y lheid, ny s'mie lheid y lheid. Ayns antrapoaylleeaght, as oaylleeaght sheshoil ta cultoor cowraghey bun neu-vea-oaylleeagh sheshaght; ny ta shin gynsaghey, soiaghey noi ny ta coruggyragh.

Lettyraght

She yn ellyn jeh obbraghyn screeuee ee lettyraght. 'Sy chultoor sheear t'ad ny sorçhyn bunneydagh jeh'n lettyraght screeuee na'n far-skeealaght as y neu-far-skeealaght.

Oaylleeaght najooragh

Ta oaylleeaght najooragh çheet er studeyrys er y chruinney rere'n taase oaylleeagh. T'ad gra dy vel y chruinney fo leighyn najooragh. Myr shen, t'eh goll er eddyrscarrey veih oaylleeaght sheshoil as studeyrys-sheelnaue (as adsyn jannoo studeyrys er ymmyrkey as sheshaght sleih), as veih oaylleeaght formoil (ta jannoo ymmyd jeh saaseyn a priori).

Ta oaylleeaght najooragh bun ny hoaylleeaghtyn feamagh. Ga nagh vel maddaght, staddyssaght as sheanse co-earrooagh mastey ny hoaylleeaghtyn najooragh, ta ymmodee greieyn as eieyn oc goll er ymmydey ayns oaylleeaght najooragh.

Shicklaage

She studeyrys er obbraghey cadjin yn inçhyn as ymmyrkey deiney ee shicklaage. T'eh cur geill da phenomena lheid as tastid, enney, cadley, persoonid, irree as eddyr-obbraghey deiney. T'eh goll er cur mastey oaylleeaghtyn sheshoil ny keayrtyn, as mastey studeyrys-sheelnaue ny keayrtyn elley.

Ta ymmyd jeant jeh shicklaage ayns edjaghys, lheeys (lheeys aigney as shicklaage-lhee er lheh), kimm-oaylleeaght, dellal as fir elley. Ta'n oaylleeaght bentyn rish obbyr bea-oaylleeagh as kemmigagh, çhengoaylleeaght as sheshoaylleeaght, chammah's magheryn neu-oaylleeagh lheid as fallsoonys.

Magheryn studeyrys-sheelnaue

Ayns çhengaghyn elley

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.