Ny h-Ashoonyn Unnaneysit

Va Reagheydys ny h-Ashoonyn Unnaneysit ny ny h-Ashoonyn Unnaneysit (AU) currit er bun 'sy vlein 1945 ny yei stroialtys ny h-Oarpey feie'n Nah Chaggey Dowanagh. Ta'n kione-cherroo soit ayns Manhattan, York Noa ny Steatyn Unnaneysit. Ta 192 steat nyn olteynyn as ta shey çhengaghyn oikoil echey: Baarle, Frangish, Spaainish, Arabish, Sheenish, as Rooshish.

Ta Ban Ki-moon ny Ard-Screeudeyr veih 1 Jerrey Geuree, 2007. V'ad e roie-immeeaghtyn na:

Ny h-Ashoonyn Unnaneysit
United Nations
الأمم المتحدة
联合国
Nations Unies
Организация Объединённых Наций
Naciones Unidas
Flag of the United Nations

Brattagh ny h-Ashoonyn Unnaneysit
United Nations Members
Date bunneeaght myr co-unnaneys
feie'n caggey:
1 Jerrey Geuree 1942
myr sheshaght
eddyr-ashoonagh:
24 Jerrey Geuree 1945
Kione-cherroo Manhattan, York Noa, SUA
Olteynys 192 steat
Çhengaghyn oikoil Arabish, Baarle, Frangish, Rooshish, Sheenish, Spaainish
Ard-screeudeyr Ban Ki-moon
Ynnyd-eggey http://www.un.org
Arabish

She çhengey Hemittagh Veanagh ee yn Arabish (العربية al-ʿarabiyyah, ASE: [ʔæl.ʕɑrɑˈbiːjɐ], ny عربي ʿarabī, [ˈʕɑrɑbiː]), as myr shen ta kiangley eddyr ee as ny çhengaghyn Semittagh elley lheid as yn Ewnish as ny çhengaghyn Noa-Aramaagh. Ta ny smoo loayreyderyn ny h-Arabish na loayreyderyn jeh çhengey Hemittagh elley. T'ee myr çhengey ghooghyssagh ec ny smoo na 280 millioonyn dy leih, as ta'n chooid smoo jeu cummal 'sy Niar Meanagh as 'syn Affrick Hwoaie. Ta staydys oikoil eck ayns 26 çheeraghyn as ayns 4 reagheydyssyn eddyr-ashoonagh, goaill stiagh ny h-Ashoonyn Unnaneysit, as she çhengey liturgagh yn Islam t'aynjee. Ta sorçhyn eigsoylagh jeh'n Arabish ayn, as ad er nyn rheynn magh harrish ard mooar dy çheer-oaylleeagh. Ta fir jeu do-hoiggalagh eddyr nyn geilley. Ta'n Arabish Chadjinit Noa-emshyragh er n'ynsaghey ayns ny scoillyn, as ny h-ollooscoillyn, as er n'ymmyd ayns buill obbree, reiltyssyn as 'syn ym-ysseraght.

Coonseil Hreishteilaght ny h-Ashoonyn Unnaneysit

She fer jeh ard-arganeyn ny h-Ashoonyn Unnaneysit ee Coonseil Hreishteilaght ny h-Ashoonyn Unnaneysit (Baarle: United Nations Trusteeship Council; Frangish: Le Conseil de tutelle des Nations unies). Va'n choonseil currit er bun er son reirey as stiurey ny thallooyn treishteilagh as currym as arrey ny cummaltee as shee as shickyrys yn dowan y dean eck. Ta dagh fer jeu seyr veih'n AU nish as ad fo hene-reiltys ny reiltys neuchroghagh. By eh Palau yn thalloo hreishteilagh s'jerree tra haink er y çheer shen dy ve ny steat neuchroghagh ren çheet stiagh 'syn AU ayns Mee ny Nollick 1994.

Finnlynn

Ta Finnlynn, ny Pobblaght Finnlynn dy h-oikoil (Finnlynnish: Suomi; Soolynnish: Finland), ny çheer Nordagh as ny deynlaght ta ny soie ayns ard Finn-Loghlynnagh ny h-Oarpey Hwoaie. T'ee çhemmit liorish y Toolynn da'n sheear, liorish y Roosh da'n shiar, as liorish Norlynn da'n twoaie, as ta'n Estaan ny soie da'n jiass harrish Lhoob Finnlynn. She Helsinki preeu-valley ny çheerey.

Ta mygeayrt 5.3 millioonyn dy 'leih cummal ayns Finnlynn, as ta'n chooid smoo jeu cummal ayns cooid yiass ny çheerey. T'ee ny hoghtoo çheer smoo 'syn Oarpey rere eaghtyr as ny çheer chummaltit by loo 'syn Unnaneys Oarpagh. She Finnlynnish çhengey ny mayrey ec y chooid smoo jeh pobble ny çheerey, as y çhengey shen ny çhengey Finn-Oogragh ta bentyn rish yn Estoinish, as ta nane jeh kiare çhengaghyn oikoil yn Unnaneys Oarpagh nagh vel nyn jengaghyn Ind-Oarpagh. She y Toolynnish y nah çhengey oikoil 'sy çheer as ee ny çhengey ghooghyssagh son 5.5% jeh pobble ny çheerey. Ta Finnlynn ny pobblaght ard-whaiylagh gheynlagh lesh reiltys ta soit ayns Helsinki son y chooid smoo as reiltyssyn ynnydagh ayns 348 baljaghtyn. Ta millioon dy 'leih cummal ayns ard Helsinki Vooar (as yn ard shen goaill stiagh Helsinki, Espoo, Kauniainen, as Vantaa), as ta treeoo jeh LTS ny çheerey er ny ghientyn 'syn ard shen. Ta ard-valjyn mooarey elley goaill stiagh lheid as Tampere, Turku, Oulu, Jyväskylä, Kuopio, as Lahti.

Dy shendeeagh va Finnlynn ny cooid jeh'n Toolynn as veih'n vlein 1809 v'ee ny h-Ard-Diucaght hene-reiltagh ayns Impiraght ny Roosh. Va seyrsnys Finnlynn veih'n Roosh fogrit magh ayns 1917 as haghyr caggey theayagh ny lurg, as caggaghyn noi'n Unnaneys Soveidjagh as y Ghermaan Natseeagh lurg shen. Car y Chaggey Feayr va polasee oikoil neuchommeeaght ec Finnlynn. Hie Finnlynn stiagh ayns ny h-Ashoonyn Unnaneysit ayns 1955, 'syn RCTL ayns 1969, yn Unnaneys Oarpagh ayns 1995, as cryss yn oarey veih toshiaght yn argid noa.

Lucsemburg

Ta Lucsemburg, ny Ard-Diucaght Lucsemburg dy h-oikoil (Lucsemburgish: Groussherzogtum Lëtzebuerg, Frangish: Grand-Duché de Luxembourg, Germaanish: Großherzogtum Luxemburg), ny çheer veg hallooinit 'syn Oarpey Heear. T'ee çhemmit liorish y Velg, y Rank, as y Ghermaan. Ta begnagh lieh-villoon cummaltee ayns Lucsemburg as ad cummal ayns çheer ta 2,586 kilometeryn kerrinagh (999 meeilaghyn kerrinagh) er eaghtyr.Ta Lucsemburg ny deynlaghys reihdagh ard-whaiylagh lesh reeriaght vunraghtoil; t'ee fo reirey ec Ard Diuc, as t'ee ny h-Ard-Diucaght yerrinagh 'sy theihll. Ta tarmaynys ny çheerey feer lhiasit, lesh Lane Troar Sthie yn dooinney s'yrjey rere y TAE (IMF) as Banc y Theihill. Ta'n scansh shendeeagh as strateyshagh goaill toshiaght ec y vunneeaght eck myr doon ass yn eash Romanagh as myr ynnyd cashtal da eearley Frankagh ayns ny Mean Eashyn Leah V'ee ny doon scanshoil er y raad Spaainagh nar va'n Spaainey ny cummaght Oarpagh s'troshey as ee cleayney y lieh heear jeh'n theihll er feie car ny 16-oo as ny 17-oo eashyn.

Ta Lucsemburg ny bun-oltey jeh'n Unnaneys Oarpagh, RCAH, RCTL, ny h-Ashoonyn Unnaneysit, Benelux, as yn Unnaneys Oarpagh Heear, as eh shen aahoilshey magh tuarym politickagh er son co-hymey cahnagh, politickagh as tarmaynagh. Ta balley Lucsemburg, y preeu-valley as y balley smoo, kione-cherroo shiartanse dy undinyssyn as jantyssyn jeh'n Unnaneys Oarpagh.

Ta Lucsemburg ny soie er scarrey cultooragh eddyr yn Oarpey Romanagh as yn Oarpey Ghermaanagh, as ee yeeassaghey cliaghtaghyn veih ny tradishoonyn shen er lheh. Ta Lucsemburg ny çheer tree-hengagh; ta staydys oikoil ec Germaanish, Frangish as Lucsemburgish. Faagail magh dy vel Lucsemburg ny steat neuvonnagh, ta'n çheer ny çheer Chatoleagh son y chooid smoo.

Moldova

Ta Moldova, ny Pobblaght Voldova dy h-oikoil (Moldovish: Republica Moldova), ny çheer hallooinit 'syn Oarpey Hiar. T'ee ny soie eddyr y Romaan da'n sheear as yn Ookraan da'n twoaie, da'n shiar, as da'n jiass.

Ayns ny shenn traaghyn va thalloo ny çheerey noa-emshiragh ny cooid jeh Dacia, as lurg shen haink ee fo cleayney yn Impiraght Romanagh. Ayns ny Mean Eashyn, va'n chooid smoo jeh'n thalloo ny cooid jeh Prinsaght ny Moldaav. Ayns 1812, va'n lieh hiar jeh'n phrinsaght goit stiagh ayns Impiraght ny Roosh as haink urree dy ve er enney myr Bessarabia. Eddyr ny bleeantyn 1856 as 1878, va daa choontae currit er ash dys y Voldaav, as ayns 1859 v'ad unnaneysit lesh Wallachia dy chur y Romaan noa-emshiragh er bun.

Er tuittym Impiraght ny Roosh ayns 1917, va Pobblaght Gheynlagh ny Moldaav currit er bun, as hie ee stiagh 'sy Romaan Vooar ayns 1918. Ayns 1940, va Bessarabia ruegit liorish yn Unnaneys Soveidjagh, as v'ee rheynnit eddyr PHH ny h-Ookraan as PHH ny Moldaav noa. Lurg caghlaa laueyn ayns 1941 as 1944 car y Nah Chaggey Dowanagh, va thalloo ny çheerey noa-emshiragh currit fo smaght yn Unnaneys Soveidjagh derrey'n seyrsnys eck er 27 Mee Luanistyn, 1991. Va Moldova lhiggit stiagh ayns ny h-Ashoonyn Unnaneysit ayns Mee Vayrnt 1992.

Ayns Mean Fouyir ny bleeaney 1990, va reiltys scarreydagh currit er bun ayns Transnistria, y straih jeh Moldova ta ny soie er broogh hiar jeh'n awin Dniester. Lurg caggey giare ayns 1992, haink urree dy ve neuchroghagh de facto, agh derrey'n laa t'ayn cha nel ee er enney ec çheer erbee jeh'n AU.

Ta'n çheer ny deynlaghys parlamaidagh lesh eaghtyrane myr kione steat eck as ard-vinishter myr kione reiltys. Ta Moldova ny h-oltey jeh ny h-Ashoonyn Unnaneysit, Coonseil ny h-Oarpey, yn RTT, yn RSCO, GUAM, y CSS, yn CTMD as reagheydyssyn eddyrashoonagh elley. Ec y traa t'ayn ta Moldova geearree çheet stiagh 'syn Unnaneys Oarpagh, as ta'n chied Phlan Jantys tree vleeaney currit ayns bree çheu sthie jeh crauelagh Polasee Nabooys Oarpagh (PNO).

Samoa

Ta Samoa, ny Steat Seyr Hamoa dy h-oikoil (Samoish: Malo Sa'oloto Tuto'atasi o Samoa, Baarle: Independent State of Samoa; shenn-enmyn: Samoa Heear as Samoa Ghermaanagh), ny çheer ta stiurey y lieh heear jeh ny h-ellanyn Samoagh 'sy Cheayn Sheealtagh Yiass. Hooar y çheer y seyrsnys veih'n Teelynn Noa 'sy vlein 1962. T'ad y daa phreeu ellan ayn na Upolu as Savai'i. Ta'n preeu-valley Apia as Purt Aeragh Eddyrashoonagh Faleolo nyn soie er Upolu.

Hie Samoa stiagh ayns ny h-Ashoonyn Unnaneysit er 15 Mee ny Nollick 1976. Va'n ennym Ellanyn ny Lhuingysseryn currit er ny h-ellanyn er feie, goaill stiagh Samoa Americaanagh, liorish ronseyderyn Oarpagh derrey'n 20-oo eash er oyr schleiyn shiaulteyrys ny Samoee.

Tel Aviv-Yafo

She Tel Aviv-Yafo (Ewnish: תֵּל אָבִיב-יָפוֹ; Arabish: تل أَبِيب-يافا) y nah chaayr smoo ayns Israel, as ny smoo na 400,000 deiney cummal ayn. Ta'n chaayr 52 km2 er eaghtyr as t'ee ny soie er coose Meanvooiragh Israel heear veanagh. T'ee ny chaayr smoo ayns Ard Moirvaljagh Tel Aviv as 3,401,700 deiney cummal ayn. Ta'n chaayr goll fo reirey valjaght Tel Aviv-Yafo, as she Ron Huldai meoir y chaayr. Ta'n ennym Tel Avivim currit er cummaltee y chaayr. Er yn oyr nagh vel ny h-Ashoonyn Unnaneysit as ram çheeraghyn cur Jerusalem er enney myr preeu-valley yn çheer, ta ram thieyn çaghteraght soit ayns Tel Aviv.

Va Tel Aviv bunnit ec y voodeeys Ewnagh er brooinyn y çhenn chaayr phurtagh Jaffa (Ewnish: יָפוֹ Yafo; Arabish: يافا‎, Yāfā) 'sy vlein 1909. Ren arraghey stiagh ny Ewnyn cur rish aase Tel Aviv as tammylt beg ny yei haink er Tel Aviv dy ve ny smoo na Jaffa, as pobbyl Arabagh cummal ayn ec y traa shen. Va Tel Aviv as Jaffa covestit rish nyn geilley myr un valjaght 'sy vlein 1950, daa vlein lurg bunneeaght Steat Israel.

Yn Affrick Hwoaie

Ta'n Affrick Hwoaie ny Twoaie ny h-Affrick çheet er y chooid my hwoaie jeh'n Affrick ta kianglt liorish y Tahara rish yn Affrick Fo-Haharagh. Rere y pholitickaght heer-oaylleeagh, ta ny h-Ashoonyn Unnaneysit cur hoght çheeraghyn as thallooyn stiagh 'syn Affrick Hwoaie: yn Algear, yn Egypt, y Leeb, y Varoc, y Toodaan, y Tooneesh, as y Sahara Heear. Ta'n Algear, y Varoc, y Tooneesh, y Leeb as y Varitaan coontit myr y Maghreb, as ta'n Egypt as y Toodaan coontit myr Glion ny Neel.

Yn Commeeys Celtiagh

Ta'n Commeeys Celtiagh ny heshaght neu-reiltyssagh ta cur hene-reddey as enney as cultoor Celtiagh er oaie ayns Nerin, ayns Nalbin, ayns Bretyn, 'sy Vritaan, 'sy Chorn as ayns Mannin. T'eh cur trimmid er lheh er ny çhengaghyn Celtiagh dooghyssagh. Ta enney currit er y çheshaght ec ny h-Ashoonyn Unnaneysit myr sheshaght neu-reiltyssagh as "Staydys Rolley" eck. Ta'n çheshaght ny h-oltey jeh Coonseil Hoshiallagh as Harmaynagh ny h-Ashoonyn Unnaneysit.

Yn Estaan

Ta'n Estaan (Estoinish: Eesti), ny Pobblaght ny h-Estaan (Estoinish: Eesti Vabariik) dy h-oikoil, ny çheer 'syn Oarpey Hwoaie. T'ee çhemmit da'n twoaie liorish Lhoob Finnlynn, da'n sheear liorish y Vooir Valtagh, da'n jiass liorish y Latvey (er feie 343 km), as da'n shiar liorish y Roosh (er feie 338.6 km). Ta thalloo ny h-Estaan coodaghey 45,227 km2 (17,462 mi ker) as t'ee fo cleayney speyr imbee honderagh.

Ta ny h-Estoinee nyn sleih Finnagh, as ta ram cosoylaghtyn eddyr yn Estoinish as y Finnlynnish. T'eh er credjal dy vel yn ennym noa-emshyragh Estaan çheet magh ass y lioar Germania liorish y screeudeyr shennaghys Romanagh Tacitus (m. 98 BNJ) as eh jannoo cur sheese er sleih as yn ennym Aestii orroo. Dy cosoylagh, ren ny shenn feniagh-skeealyn Loghlinagh cur sheese er thalloo fo'n ennym Eistland, as y fockle shen cosoylagh rish yn enmys Danvargish, Germaanish, Ollanish, Soolynnish as Norlynnish - Estland. Ta shenn lhiagganyn jeh'n ennym goaill stiagh Estia as Hestia.

Ta'n Estaan ny pobblaght pharlamaidagh gheynlagh as t'ee rheynnit magh ayns queig coondaeghyn jeig. She Tallinn y preeu-valley as y balley smoo 'sy çheer. Cha nel agh 1.34 millioonyn cummaltee 'sy çheer, as she nane jeh çheeraghyn beg-phobbylagh yn Unnaneys Oarpagh ee. Va'n Estaan ny h-oltey jeh Commeeys ny h-Ashoonyn veih 22 Mean Fouyir 1921, as t'ee ny h-oltey jeh ny h-Ashoonyn Unnaneysit veih 17 Mean Fouyir 1991. Ta'n Estaan ny h-oltey jeh'n Unnaneys Oarpagh veih 1 Boaldyn 2004, as ny h-oltey jeh'n RCAH veih 29 Mart 2004.

Hoshee coloinaghey ny h-Estaan noa-emshyragh mygeayrt ny bleeaney 8500 RC, jeeragh lurg yn Eash Rioee. Harrish ny h-eashyn, va ny h-Estoinee currit fo smaght ec ny Danvargee, ny Teutonee, ny Soolynnee as ny Rooshee. Hoshee reirey joarree 'syn Estaan ayns 1227. Ayns eiyrtys ny Croshaid Livonagh va'n çheer ruegit ec ny Danvargee as ny Germaanee. Veih 1228-1562, va ayrnyn ny yn chooid smoo jeh'n Estaan covestit 'sy steat croshaidagh Terra Mariana, as haink y çheer shen dy ve ny cooid jeh'n Ordensstaat. Lurg tuittym y steat shen va'n Cochiangle Livonagh currit er bun. Car y lhing shen va gastidyn tarmaynagh bunnit er y Chommeeys Hanseatagh. Ayns ny 1500yn hie yn Estaan dy ve ny cooid jeh Impiraght ny Soolynn, as va'n çheer currit fo smaght eck derrey 1721, traa haink urree dy ve lhiggit da Impiraght ny Roosh. Hoshee moostey ashoonagh ayns y 19-oo eash veanagh lurg Eash Hoilsheraght Ghraih ny h-Estaan. Ayns 1918 va fogrey magh seyrsnys ny h-Estaan soilshit magh, as haghyr Caggey Seyrsnys ny h-Estaan (1918-1920). Rere Conaant Shee Tartu va seyrsnys ny h-Estaan soilshit magh as currit er enney dy beayn. Car y Nah Chaggey Dowanagh va'n Estaan ruegit liorish yn Unnaneys Soveidjagh da'n chied cheayrt, liorish y Treeoo Reich ny yei shen, as liorish yn Unnaneys Soveidjagh reesht ayns 1944.

Hooar yn Estaan e neuchrogheydys reesht er 20 Luanistyn 1991. Veih'n traa shen chur yn Estaan claare aachummey theayagh as tarmaynagh er bun. Jiu, ta enney eddyrashoonagh ec y çheer er son y teyrsnys tarmaynagh eck, cochormys çhaghnoaylleeaghtyn noa as va cormid lhiasaghey tarmaynagh smoo tappee eck er feie ram bleeantyn.

Yn Nah Chaggey Dowanagh

By chaggey dowanagh eh yn Nah Chaggey Dowanagh. Dy cadjin, t'eh er coontey dy doshee eh 'sy vlein 1939 as dy daink jerrey lesh 'sy vlein 1945. Ansherbee, va caggaghyn ayn hannah hene 'syn Aishey as, lurg tammylt, v'ad coontit myr paart jeh'n Nah Chaggey Dowanagh. Va tromlagh jeh ashoonyn y dowan troiddey 'sy chaggey as ad rang-oardit ayns daa phossan jeh cochaarjyssyn cahnagh: ny Forseyn Cochaarjagh as ny Forseyn Essylagh. V'eh ny chaggey smoo lheeadagh v'ayn rieau as ny smoo na 100 millioon dy gheiney goaill shirveish ayns unnidyn cahnagh. Va ny commee vooarey ayns staydys slane chaggey, as va jargaghtyn tarmaynagh, çhynskyllagh as oaylleeagh currit rish yn eab caggee. Ayns ny çheeraghyn va'n anchaslys eddyr y chooid heayagh as y chooid chahnagh dollit magh. By eh yn eiyrtys smoo baghtal ayn na mooad ny guintee hivoilagh, goaill stiagh adsyn va currit gy baase 'sy Deherree as yn ymmyd va jeant jeh bleaystanyn çheshveanagh. T'eh er ooley dy dooar eddyr 50 millioon as 85 millioon dooinney baase 'sy chaggey.

V'eh yn dean ec Impiraght ny Shapaan na yn Aishey Hiar y chur fo'n chosh eck, as, ec toshiaght y chaggey, v'ee troiddey noi Pobblaght ny Sheen veih'n vlein 1937. Jiu, t'eh coontit dy doshee yn Nah Chaggey Dowanagh er 1 Mean Fouyir 1939 tra ren y Ghermaan ruegey yn Pholynn. Ren y Reeriaght Unnaneysit as y Rank fogrey magh dy row ad ayns staydys caggey noi'n Ghermaan myr eiyrtys er y ruegys er y Pholynn. Myr eiyrtys er faghtyssyn as conaantyn, chur y Ghermaan y cochaarjys Essylagh er bun marish yn Iddaal, as ren ad cur cooid vie jeh'n Oarpey vooarheeragh fo smaght. Lurg Conaant Molotov-Ribbentrop, ren y Ghermaan as yn Unnaneys Soveidjagh rheynn magh as goaill stiagh thallooyn jeh ny çheeraghyn gerroil eddyr oc, goaill stiagh y Pholynn as ny çheeraghyn Baltagh. Cha row çheer elley, faagail magh y Reeriaght Unnaneysit as çheeraghyn elley jeh'n Cho-unnaneys Goaldagh, troiddey noi ny Forseyn Essylagh, as caggaghyn taghyrt 'syn Affrick Hwoaie as Cah yn Atlantagh. Ayns Mean Souree 1941, ren ny Forseyn Essylagh ruegey yn Unnaneys Soveidjagh, red ren cur cribbag er y chooid smoo jeh ny Forseyn Essylagh derrey jerrey yn chaggey. Ayns Mee ny Nollick 1941, ren y Çhapaan çheet er çheu ny Forseyn Essylagh, soiaghey ny Steatyn Unnaneysit as thallooyn Oarpagh harrish y Cheayn Sheealtagh as, dy tappee, va'n chooid smoo jeh ard heear y Cheayn Sheealtagh fo smagh ec ny Shapaanee.

Va stadd currit er gleashaghey ny Forseyn Essylagh 'sy vlein 1942. Chaill y Çhapaan caggey criticoil er Midway, faggys da Hawaiʻi, as cha ren ad cosney yn ghleashaght reesht. Va'n Ghermaan castit 'syn Affrick Hwoaie as, dy briwnyssagh, ayns Stalingrad 'sy Roosh. 'Sy vlein 1943, lurg straih taartyssyn ec ny Germaanee 'syn Oarpey Hiar, y ruegys Cochaarjagh er yn Iddaal as eh cur rish livrey seose eck, as barriaghtyn Americaanagh 'sy Cheayn Sheealtagh, ren ny Forseyn Essylagh cooyllaghey dy ro-inçhynagh er dagh çheu. 'Sy vlein 1944, ren ny Forseyn Cochaarjagh ruegey yn Rank, as ren yn Unnaneys Soveidjagh aaghoaill dagh cooid jeh'n thalloo va caillt as ren ny forseyn Soveidjagh ruegey yn Ghermaan as ny cochaarjyn eck. Car ny bleeantyn 1944 as 1945, ren ny h-Americaanee cur Lhuingys Chaggee Impiroil ny Shapaan fo haart as ghow ad smaght er ram ellanyn ogheragh 'sy Cheayn Sheealtagh Heear.

Haink jerrey lesh y chaggey 'syn Oarpey tra ren ny Forseyn Cochaarjagh ruegey yn Ghermaan as y ruegys shen çheet gys mullagh lesh goaill Verleen ec forseyn Soveidjagh as Polynnagh. Ren y Ghermaan livrey seose gyn conaant er 8 Boaldyn 1945. Lurg Fogrey Potsdam ec ny Cochaarjee er 26 Averil 1945, ren ny Steatyn Unnaneysit ceau bleaystanyn breneenagh er daa chaayr Shapaanagh, Hiroshima as Nagasaki, er y 6 Luanistyn as y 9 Luanistyn er lheh. Ren y Çhapaan livrey seose er 15 Luanistyn 1945 er yn oyr do row ruegys er yn Ellanragh Shapaanagh er gerrey as er yn oyr dy ren yn Unnaneys Soveidjagh fogrey magh staydys caggey noi'n Çhapaan roish dy ren ad ruegey y Vançhoor.

Ren y Nah Chaggey Dowanagh caghlaa çheughey politickagh as strughtoor sheshoil y dowan. Va ny h-Ashoonyn Unnaneysit currit er bun ry-hoi co-obbraghey eddyr-ashoonagh as son caggaghyn y haghney. Haink er ny pooaryn barriaghtagh—ny Steatyn Unnaneysit, yn Unnaneys Soveidjagh, y Çheen, y Reeriaght Unnaneysit, as y Rank—dy ve nyn olteynyn beayn er Coonseil Hickyrys ny h-Ashoonyn Unnaneysit. Dirree ny Steatyn Unnaneysit as yn Unnaneys Soveidjagh magh myr mooar-phooaryn trughanagh as eh cur rish toshiaght y Chaggey Feayr. Ec y traa cheddin, hoshee niart as cleayney ny pooaryn Oarpagh goll sheese as hoshee lesh jee-choloinaghey ny h-Aishey as ny h-Affrick. Dirree co-hymey politickagh magh, 'syn Oarpey er lheh, myr eab son mooinjerys eear-chahnagh y hickyraghey as dy cho-obbraghey ny s'breeoil car y Chaggey Feayr.

Yn Oarpey Hwoaie

She yn Oarpey Hwoaie cooid hwoaie ny h-Oarpey. Ta ny h-Ashoonyn Unnaneysit cur baght er yn Oarpey Hwoaie myr cooid hallooin ta goaill stiagh ny çheeraghyn as ny croghaneyn shoh:

Y Danvarg

Ellanyn ny Geyrragh

Greenlynn

Yn Eeslynn

Yn Estaan

Finnlynn

Åland

Y Latvey

Y Litaan

Nerin

Norlynn

Svalbard as Jan Mayen

Reeriaght Unnaneysit

Mannin

Ellanyn Vooir Eeaght: Guernsey as Jersee

Y ToolynnCha nel ny Çheeraghyn Nordagh ny yn ard Nordagh goaill stiagh agh fo-rheynn jeh ny çheeraghyn as ny croghaneyn va soilshit magh heose. Roish y 19-oo eash, va'n enmys 'Nordagh' ny 'Twoaieagh' ymmydit son Twoaie ny h-Oarpey ayns keeal va goaill stiagh ny çheeraghyn Nordagh, y Roosh Oarpagh, çheeraghyn Baltagh (yn Estaan, Livonia as Kurzeme). Ta'n Reeriaght Unnaneysit as Nerin coontit myr çheeraghyn 'syn Oarpey Heear ny keayrtyn.

Yn Pholynn

Ta'n Pholynn (Polynnish: Polska), ny Pobblaght ny Polynn (Rzeczpospolita Polska) dy h-oikoil, ny çheer 'syn Oarpey Veanagh. T'ee çhemmit liorish y Ghermaan da'n sheear, liorish y Phobblaght Çheck as y Clovack da'n jiass, liorish yn Ookraan, y Velaroosh as y Litaan da'n shiar, as liorish y Vooir Valtagh as Queiggey Kaliningrad (paal Rooshagh) da'n twoaie. Ta'n Pholynn 312,696 km2 er eaghtyr, as lesh shen t'ee ny 70-oo çheer smoo 'sy theihll as ny 9-oo çheer smoo 'syn Oarpey. Ta ny smoo na 38 millioonyn dy 'leih 'sy çheer, as lesh shen t'ee ny 34-oo çheer smoo 'sy theihll rere sleih-earoo as nane jeh ny çheeraghyn smoo pobbylagh 'syn Unnaneys Oarpagh.

Ta bunneeaght y steat Polynnagh kianglt ny keayrtyn lesh doltys ny Creestiaght liorish y reilleyder Mieszko I ayns 966 BNJ, nar va'n steat coodaghey thalloo va unnane as thalloo ny Polynn noa-emshiragh. Ayns 1025 haink er y Pholynn dy ve ny reeriaght as ayns 1569, va copharteeys foddey eddyr ee as Ard-Diucaght ny shickyrit liorish fo-screeu Unnaneys Lublin, as yn unnaneys shen goaill toshiaght jeh'n Cho-unnaneys Polynnagh-Litaanagh. Huitt y Co-unnaneys ayns 1795 as va thalloo ny Polynn rheynnit magh eddyr Reeriaght ny Proosh, Impiraght ny Roosh as yn Austeyr. Hooar y Pholynn e neuchrogheydys reesht myr y Nah Phobblaght Pholynnagh ayns 1918, lurg y Chied Chaggey Dowanagh, agh v'ee currit fo stiurey ny Germaan Natseeagh as yn Unnaneys Soveidjagh car y Nah Chaggey Dowanagh. Va ny smoo na shey millioonyn dy heyranee caillt ec y Pholynn 'sy Nah Chaggey Dowanagh, as ee irree magh shiartanse dy vleeantyn ny yei myr Deynphobblaght ny Polynn çheusthie jeh'n Vlock Hiar, fo cleayney lajer Soveidjagh.

Car ny h-Irreeyn magh ayns 1989, va reirey cummynagh currit haart as haink er y Pholynn dy ve currit er enney myr "Treeoo Phobblaght ny Polynn" rere y bunraght. Ta'n Pholynn ny steat unnaneagh, as t'ee jeant seose jeh shey queiggaghyn jeig (Polynnish: województwo). Ta'n Pholynn ny h-oltey jeh'n Unnaneys Oarpagh, yn RCAH, ny h-Ashoonyn Unnaneysit, y Reagheydys Traghtee Dowanagh, as yn RCTL.

Yn Rank

Ta'n Rank (Frangish: La France, Fockley magh ayns Frangish : [fʁɑ̃s]), ny Pobblaght ny Frank dy h-oikoil (Frangish: République française, focklit magh myr: [ʁepyblik fʁɑ̃sɛz]), ny çheer ta ny soie 'syn Oarpey Heear, lesh shiartanse dy chroghaneyn as thallooyn harrish mooir as ad nyn soie er mooar-rheynnyn elley. Ta'n Rank vooar-heeragh sheeyney veih'n Veanvooir dys Mooir yn Eeaght as Mooir Hostyn, as veih'n Rhine dys y Cheayn Sheear. Ta'n ennym L’Hexagone ("Y Shey-Lhiattaghan") currit urree dy mennick er oyr cummey towse-oaylleeagh ny thallooin eck. Ta'n Rank ny pobblaght lieh-eaghtyraneagh unnaneagh as ny preeu ard-smooinaghtyn focklit magh ayns Fogrey ry hoi Kiartyn Deiney as y Teyranagh.

Ta'n Rank Vooar-heeragh çhemmit (myr y clag veih'n twoaie) liorish y Velg, Lucsemburg, y Ghermaan, yn Elveeish, yn Iddaal, Monaco, Andorra, as y Spaainey. Ta joaraghyn thallooin ec rheynnyn as co-chadjinyssyn harrish mooir ny Frank myrgeddin. Ta Geeaaney Rangagh ayns America Yiass çhemmit liorish y Vrasseel da'n shiar as y jiass, as liorish y Toorinam da'n sheear. Ta Saint-Martin çhemmit liorish ny h-Antillaghyn Ollanagh 'sy Vooir Charibagh chammah. Ta'n Rank kianglt rish y Reeriaght Unnaneysit liorish Thiollane Vooir Eeaght, as eh goll fo Mooir yn Eeaght.

Ta'n Rank ny çheer smoo 'syn Unnaneys Oarpagh er eaghtyr as ny nah çheer smoo 'syn Oarpey lurg yn Ookraan (faagail magh ny thallooyn neu-Oarpagh). Va'n Rank ny cummaght vooar er feie ram eashyn lesh cleayney tarmaynagh, cultooragh, cahnagh as politickagh lajer eck. Car y 17-oo as y 18-oo eash, ren y Rank coloinagh er ayrnyn mooarey jeh America Hwoaie; car y 19-oo as y 20-oo eash, va'n nah impiraght smoo jeh'n traa eck er ny troggal ec y Rank, as ee goaill stiagh ayrnyn mooarey jeh'n Affrick Hwoaie, Heear as Veanagh, yn Aishey Hiar Yiass, as ram ellanyn y Cheayn Sheealtagh.

Ta'n Rank ny çheer lhiasit as ta'n queigoo harmaynys smoo 'sy theihll eck rere LTS ennymagh Ta'n Rank ny bun-oltey jeh'n Unnaneys Oarpagh as ny h-Asonnyn Unnaneysit as t'ee ny h-holtey jeh'n Francophonie y G8, yn RCAH, yn RCTL, yn RTT as yn Unnaneys Ladjynagh. T'ee ny h-oltey beayn jeh Coonseil Hickyrys ny h-Ashoonyn Unnaneysit.

Yn Spaainey

She çheer 'syn Oarpey heear yiass ee yn Spaainey (Spaainish: España) ny Reeriaght ny Spaainey (Spaainish: Reino de España) dy oikoil. Ta'n çheer ny soie er Lieh-innys ny h-Ibeir. Ta'n çheer vooar eck caglit da'n jiass as da'n shiar liorish y Veanvooir, faagail magh joarey beg 'sy jiass liorish Gibraaltar; da'n twoaie liorish y Rank, Andorra, as Baie ny Biscaayn; as da'n jiass liorish y Cheayn Sheear as y Phortiugal. Ta thalloo ny Spaainey goaill stiagh ny h-Ellanyn Balearagh 'sy Veanvooir, ny h-Ellanyn Canaaragh 'sy Cheayn Sheear magh veih coose ny h-Affrick, as daa valley seyr 'syn Affrick Hwoaie, Ceuta as Melilla, as adsyn shen çhemmit liorish y Varoc. Ta'n Spaainey ny nah çheer smoo 'syn Unnaneys Oarpagh jei'n Rank, as ish 504,030 km² er eaghtyr.

Ta'n Spaainey ny deynlaghys ta reirit liorish reiltys parlamaidagh fo reeriaght vunraghtoil. T'ee ny çheer lhiasit lesh y nuyoo tarmaynys smoo 'sy theihll rere LTS ennymagh. Ta'n çheer ny h-oltey jeh ny h-Ashoonyn Unnaneysit, yn Unnaneys Oarpagh, RCAH, RCTL, as RTT (WTO).

Yn Toolynn

Ta'n Toolynn (Soolynnish: Sverige), ny Reeriaght ny Soolynn dy h-oikoil (Soolynnish: Konungariket Sverige ), ny çheer Nordagh er Lieh-innys Loghlin 'syn Oarpey Hwoaie. Ta joaraghyn thallooin eck lesh Norlynn da'n sheear as y twoaie, as lesh Finnlynn da'n shiar hwoaie, as t'ee kianglt rish y Danvarg 'sy jiass liorish Droghad Öresund.

Ta'n Toolynn ny treeoo çheer smoo 'syn Unnaneys Oarpagh rere eaghtyr as ee 450,000 km² (173,746 mi ker), as ta ny smoo na 9.2 millioon dy 'leih cummal 'sy çheer. Ta glooaght y phobble feer injil 'sy çheer - 21 dooinney 'sy chilometer kerrinagh (53 'sy veeiley cherrinagh) - lesh glooaght ny s'yrjey ayns lieh yiass ny çheerey. Ta 85% jeh sleih-earroo cummal ayns ardjyn baljagh, as t'eh er credjal dy bee ardjaghey ayns ny h-earrooyn shen rere loaghtey cruinneydaght. She Stockholm y preeu-valley, as t'ee ny balley smoo 'sy çheer lesh 1.3 villioon dy 'leih 'syn ard baljagh as 2 villioon 'syn ard moir-valjagh. T'ad Gothenburg as Malmö y nah as y treeoo balley smoo.

Ta'n Toolynn ny reeriaght vunraghtoil lesh reiltys ta jeant seose jeh corys ard-whaiylagh. Ta tarmaynys ard-lhiasit eck. T'ee rang-oardit 'sy chied ynnyd 'sy thiehll ayns Ayndagh Deynlaghys jeh cooid The Economist as 'sy çhiaghtoo ynnyd ayns Ayndagh Lhiasaghey Deiney jeh cooid ny h-Ashoonyn Unnaneysit. Ta'n Toolynn ny h-oltey jeh'n Unnaneys Oarpagh veih 1 Jerrey Geuree 1995 as t'ee ny h-oltey jeh'n RCTL.

Dirree lesh y Toolynn dy ve ny çheer neuchroghagh as unnaneysit car ny Mean Eashyn. 'Sy 17-oo eash ren y çheer sheeyney magh jeh ny thallooyn eck son Impiraght ny Soolynn y chur er bun. Agh va'n chooid smoo jeh'n thalloo eck caillt car ny 18-oo as ny 19-oo eashyn. Va'n lieh hiar jeh'n Toolynn, Finnlynn noa-emshiragh, caillt dys y Roosh ayns 1809. Haghyr y caggey jerrinagh as y Toolynn ayn dy jeeragh ayns 1814, tra ren y Toolynn imman er Norlynn çheet stiagh ayns unnaneys persoonagh lhiee. Va'n unnaneys shen er tannaghtyn derrey 1905. Vaih'n traa shen, va'n Toolynn ayns stayd shee, as polasee joarree neu-çheughit ayns traa shee as neu-chommeeaght ayns traa caggee.

Ayns çhengaghyn elley

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.