Ny Celtiee

Ta Celtiee ny fockle noa-emshiragh t'er ny ymmyd son dy yannoo cur sheese er un sleih Oarpagh as çhengey Cheltiagh goll er loayrt oc, ny va goll er loayrt oc derrey kuse dy vleeantyn er dy henney.[1][2] Ta'n enmys ymmydit son dy yannoo cur sheese ny smoo reamyssagh er sluight noa-emshiragh ny pobbylyn shen, as er adsyn ta goaill paart ayns cultoor Celtiagh.

Va ny Celtiee henndeeagh nyn bossan neuchasley dy heshaghtyn eggyssagh ayns yn Oarpey Yiarn-eashagh. Ghow cultoor Proto-Cheltiagh toshiaght 'syn Eash Yiarn Leah (1200 RC - 400 BNJ) 'syn Oarpey Veanagh (eash Hallstatt - ennym y voayl noa-emshiragh 'syn Austeyr). 'Syn Eash Yiarn yeianagh (eash La Tène), va ny Celtiee er ny sheeyney magh harrish thallooyn reamyssagh: sheear dys Nerin as Lieh-innys ny h-Ibeir, shiar dys Galatia (yn Aishey Veg veanagh) as twoaie dys Nalbin.[3]

She'n feanish yeeragh s'leah jeh çhengey Cheltiagh ayn na ny cowraghyn grainnit Lepontagh, ta goaill toshiaght veih'n 6oo cheead-bleeaney RC. Cha nel feanish ayn er ny çhengaghyn Celtiagh mooarheeragh agh ayns cowraghyn grainnit as buill-enmyn. Ta feanish ayn jeh'n Cheltish ellanagh veih'n chiarroo cheead-bleeaney BNJ ayns cowraghyn grainnit ogham. Ta'n tradishoon lettyragh goaill toshiaght 'sy Çhenn Yernish veih'n hoghtoo cheead-bleeaney BNJ. Ta teksyn colhiantynagh dy lettyraght Yernish leah, lheid as Táin Bó Cúailgne, er mayrn ayns aavaghtyn y 12oo cheead-bleeaney.

'Sy chied cheead-bleeaney BNJ leah, eaisht bishaghey yn Impiraght Romanagh as Eash Arraghee ny Germaanee, haink er y chultoor Celtiagh dy ve lhiettalit dys ny h-Ellanyn Goaldagh (Celtiagh ellanagh), as haink jerrey lesh ny çhengaghyn Celtiagh mooarheeragh myr çhengaghyn reamyssagh 'sy çheyoo cheead-bleeaney. Ta'n ennym "yn Oarpey Cheltiagh" çheet jiu er ny thallooyn ta cruinnlaghey Mooir Vannin (Mannin, Nerin, Nalbin, Bretyn, as, ny keayrtyn, Sostyn), myrane lesh y Chorn as y Vritaan er dagh çheu jeh Mooir yn Eeaght. Ta'n Ghaleesh as yn Astoor 'sy Spaainey Hwoaie coontit mastit ny thallooyn Celtiagh ny keayrtyn, ga nagh vel çhengey Cheltiagh vio ayndaue.

Celts in Europe
Skeaylley dia-chronagh ny Celtiee:
     Cree-halloo Hallstatt, 'sy çheyoo cheead-bleeaney RC      Sheeyney magh smoo ny Celtiee, 'sy trass cheead-bleeaney RC      Ard Lusitania 'syn Ibeir raad nagh vel fenish yeeragh ayn dy haishbyney dy row ny Celtiee ayn      Ny "Shey Ashoonyn Celtiagh" as loayreyderyn dy hengaghyn Celtiagh foast ayn 'syn Eash Noa-emshiragh Leah      Ardjyn raad ta çhengaghyn Celtiagh goll er loayrt dy reamyssagh jiu

Jeeagh er neesht

Imraaghyn

  1. Pawl ap Rhosier (Averil 2003). Quoi ny Celtiee?. Feddynit er 2 Toshiaght Arree 2010.
  2. Koch, John (2005). Celtic Culture : A Historical Encyclopedia (ayns Baarle). ABL-CIO, xx. ISBN 978-1851094400. Feddynit magh er 2009-09-18.
  3. Britannica (Turkey) People and Culture
Ashoonyn Celtiagh

T'ad ny h-Ashoonyn Celtiagh ny buill noa-emshiragh ny h-Oarpey lesh cultoor ny çhengey ny Celtiee ayndaue.

Brattagh Vannin

Ta brattagh Ellan Vannin taishbyney tree cassyn ayns çheshvean brattagh jiarg. Ta ny tree cassyn kianglt ec y shleayst as lhoobit ec y ghlioon. Ry hoi jeeraghey ny mairyn coshey myr y clag er daa çheu y vrattagh, ta cowrey daa-çheuagh ymmydit.

Ta brattagh Vannin bunnit er cowrey cleinney y Ree Loghlinagh jerrinagh jeh Mannin, Magnus III. Ta lhieggan ceaghlit jeh'n chowrey cleinney shoh ymmydyt ec sluightee Vagnus ayns Norlynn, y lught thie Skanke.

Ta bun ny tree cassyn ry-akin ayns cowrey greiney ny Celtiee leah. Va'n cowrey shen ymmydit ec ram ard-veenidyn shendeeagh elley goaill ny Mykenae as ny Lykiae. Ta'n brattagh cosoylagh rish brattagh ny Shissyl.

Ta mergey jiarg lesh ny tree cassyn 'sy lheijey ymmydit myr mergey theayagh.

Bretnish

She çhengey Vrythonagh Cheltiagh ee yn Vretnish (Cymraeg ny y Gymraeg), ayns y chynney çhengey Ind-Oarpagh. She çhengey ghooghyssagh Vretin t'ayn, as ard-hengey Vretin derrey toshiaght y 20oo eash. T'ee ry-chlastyn chammah ec cochiangle Vretin as Sostyn, as ayns Chubut 'syn Argenteen. Ta Bretneyryn er feie ny cruinney er coontey arraghey magh, ayns Bretin Vooar, ny Steatyn Unnaneysit, y Chanadey as y Teelynn Noa er lheh. Cha nel ee ro-ghoan myr monney çhengaghyn Cheltiagh; t'ee loayrit ec 21-25% jeh'n sleih Bretnagh, as ec mysh 90% jeh'n sleih ta cummal ayns buill myr Caernarfon ayns Bretin Heear Hwoaie. Ta paitçhyn dy ynsaghey eddyr 5 as 16 bleeantyn d'eash, as ta ymmodee scoillyn Bretnish ayn.

Cornish

Ta Cornish ny Kernowish (Cornish: Kernewek/Kernowek ayns Cummey Screeudeyrys Bun-towshanit; Kernewek ayns CC as KK; Kernowek ayns CCL as KB; as Curnoack ayns CYA) ny çhengey Cheltiagh ta loayrit 'sy Chorn. Hannee yn çhengey myr çhengey yn phobble ayns rheynnyn ny Corn derrey jerrey yn 18-oo eash, agh veih toshiaght y 20-oo eash ta deiney ennagh jannoo eiyrtysyn ee y aavioghey.

Faaroee

Ta ny Faaroee (Faaroish: føroyingar) nyn gynney beg ayns yn Oarpey my hwoaie. T'ad jeh kynney fuilleeaght ny Loghlynee as ny Celtiee. T'ad ry-gheddyn ayns Ellanyn ny Geyrragh, yn Eeslynn, y Danvarg, Norlynn as yn Austrail. T'ee Faaroish, çhengey Ghermaanagh gollrish yn Eeslynnish, nyn jengey oc.

Nerin

She yn ellan 'syn Oarpey bun-chooish y duillag shoh. My ta sym ayd ayns y çheer neuchroghagh t'er enney fo'n ennym cheddin, lhaih Pobblaght Nerin.

Ta Nerin (Yernish: Éire, Baarle: Ireland, Ullanish: Airlann) yn trass ellan smoo 'syn Oarpey as ny feedoo ellan smoo 'sy Chruinney. T'ee ny soie ayns sheear hwoaie ny h-Oarpey as t'ee cruinnit lesh keeadyn dy ellanyn as ellaneenyn. Ta'n Vretyn Vooar soit da'n shiar as ish scarrit veih Nerin liorish Mooir Vannin. Ta Pobblaght Nerin coodaghey 5/6 dy eaghtyr yn ellan. Ta Nerin Hwoaie, cooid jeh'n Reeriaght Unnaneysit, coodaghey'n chooid elley, as t'ee ny soie ayns shiar hwoaie yn ellan. Ta'n ellan jeant seose jeh cruink as sleityn injil ta cruinnlaghey strah rea lheeadagh as ta awinyn yn-shiaulley sheeyney stiagh çheu sthie. Ta glasseraght rank 'syn ellan - troar jeh'n speyr faarkagh vog ayn. Va çheshvean yn ellan coodit liorish keylljyn gloo derrey ny 1600yn agh jiu t'ee ny h-ard smoo jee-cheyllit 'syn Oarpey. Ta shey sheeintee ghooghyssagh as feed ayns Nerin. Ta'n shynnagh ruy, yn arkan sonney, as y broc so-akin dy mennick, agh ta'n mwaagh Yernagh, y feeaih ruy as kiyt ny miljyn ry-gheddyn chammah.

T'eh oolit dy vel 6.2 millioonyn dy 'leih ayns Nerin. Ta beggan ny sloo na 4.5 millioonyn dy 'leih cummal ayns Pobblaght Nerin as ta beggan ny sloo na 1.8 millioonyn dy 'leih cummal ayns Nerin Hwoaie. Ta ny h-earrooyn shen taishbyney bishaghey mooar ayns sleih-earroo yn ellan veih'n 4.2 millioonyn va cummal ayn ayns ny 1960yn, agh t'eh foddey ny sloo veih'n 8 millioonyn va cummal er yn ellan ayns ny 1840yn leah roish çheet y Ghortey Mooar.Ayns ny Mean Eashyn haink ny Normanee dys Nerin as fo-yerrey haink jerrey lesh y lhing Normanagh as toshiaght lesh y chioneys Sostynagh ayns ny 1500yn. Ayns ny 1600yn, va corys dy chioneys Sostynagh Protestoonagh er ny chummey dys neuvondeish dy chur er y vooar chooid Chatoleagh Raueagh as Phrotestoonagh yiooldagh, as v'eh sheeynt car ny 1700yn. Ayns 1801, haink er Nerin dy ve ny cooid jeh'n Reeriaght Unnaneysit. Rere caggey er son seyrsnys 'sy 20-oo eash leah haink er y çheer dy ve rheynnit ayns daa ayrn - Steat Seyr Nerin as Nerin Hwoaie. Haink er Steat Seyr Nerin dy ve ny smoo seyr harrish ny jeihaghtyn agh hannee Nerin Hwoaie lesh y Reeriaght Unnaneysit. Haghyr boirey theayagh ayns veih ny 1960yn jeianagh derrey ny 1990yn. Huitt y mooadys dy voiraghyn lurg conaant politickagh ayns 1998. Ayns 1973, hie'n daa ayrn jeh'n ellan stiagh 'sy Voodeeys Tarmaynagh Oarpagh (yn Unnaneys Oarpagh jiu). Haghyr bishaghey tarmaynagh neusampleyrit ayns Pobblaght Nerin veih ny 1990yn meanagh derrey'n gheyre-ghaue argidoil Yernagh ayns 2008-2010.

Oie Houney

Ta Oie Houney (Baarle: Halloween ny Hallowe'en; ayns Mannin: Hop-tu-Naa) ny feailley ta goll er kelloorey dagh blein er yn oie jeh'n 31 Jerrey Fouyir. She feailley Celtiagh t'ayn er bun as t'ee kianglt rish Samhain ny Gaeil elley ayns Nalbin as Nerin, as rish yn 'eailley Creestee Laa'l Mooar ny Nooghyn. Jiu, t'ee kelloorit er feie ny Cruinney myr feailley neuvonnagh.

Ta gastidyn as gammanyn er yn oie goaill stiagh scaaghey, ceau coamraghyn as frastyl er kayleeyn coamree, çheinjeanyn, snuggal son ooylyn, as e lheid. Ayns Mannin hene, ta paitçhyn ceau coamraghyn as goll veih thie gys thie shirrey miljanyn ny argid. Ayns neu-chosoylaght rish y chooid elley jeh'n Theihll, ta ny paitçhyn gymmyrkey londeyryn napin ayns ynnyd jeh londeyryn pumkin, as t'ad goaill arraneyn Oie Houney. Ta kuse ennagh jeh ny shenn chliaghtaghyn cosoylagh rish adsyn ta kianglt rish y Vlein Noa ayns Jerrey Geuree. Tra da fadeyraght, roie-insh yn emshir, as faaishnagh v'ayn. Va leoie yn aile jeant rea 'sy çhiollagh ec jerrey ny h-oie as ren cummaltee yn thie tannaght da cowrey coshey ayn. My va'n cowrey jeeraghey lesh y dorrys, s'foddee dy beagh baase 'sy thie 'sy vlein ry-heet. Agh my va'n cowrey jeeraghey çheusthie, s'foddee dy beagh ruggyr 'sy thie.

Rollaghyn Celtiee

Ta ny duillagyn shoh kiarail rollaghyn ashoonyn ny sleih jeh sluight Celtiagh, oardit rere banglane kynneeaghys Celtiagh ny possan çhengey:

Gaeil

rolley Albinee

rolley Manninee

rolley YerneeBrythonee

rolley Bretnee

rolley Britaanee

rolley Cornee

Rolley lioaryn ny Gaelgey

Shoh rolley lioaryn ny Gaelgey. Lioaryn ad ta scruit 'sy Ghaelg ny lioaryn ayns çhengaghyn elley ta cur sheese er y Ghaelg, goaill stiagh lioaryn grammeydys, fockleyryn, a.r.e. Ta ny lioaryn dy liooar ayns oardagh abbyrlhitagh rere ennym yn ughtar. Mannagh vel 'sy rolley agh lioar v'er ny cur magh hannagh hene fo ennym ughtar elley cha nel ennym yn ard-ughtar scruit sheese, agh ennym y çhyndaader, m.s. ta Contoyrtyssyn Ealish ayns Çheer ny Yindyssyn rang-oardit fo Stowell, ga dy row ee scruit liorish Lewis Carroll. Son dy yeeaghyn er bun-screeuder lioar er lheh, lhisagh shiu jeeaghyn er ny noteyn.

Shennaghys

Ny Celtiee

Ny Loghlynee

Ny Shenn Eajiptee

Ny Reeaghyn Eajiptagh

Ny Tiudaree as ny Stanlaghyn

Yn Cohaglym Celtiagh

Ny jean jarrood eddyr y reagheydys shoh as y Chommeeys Celtiagh.Ta'n Cohaglym Celtiagh ny y Cohaglym Celtiagh Eddyr-ashoonagh ny reagheydys cultooragh ta shirrey ny çhengaghyn Celtiagh dy chur er oiae, as ny çhengaghyn shen goaill stiagh Gaelg, Gaelg Albinagh, Yernish, Bretnish, Cornish as Britaanish. V'eh currit er bun lurg çheet ry-cheilley jeh ny reagheydyssyn lheid as y Çheshaght Cheltiagh as y Cohaglym Ooilley-Cheltiagh. Hie daa chruinnaght jeh Cohaglym Eddyr-Cheltiagh ry cheilley ayns 1838 as 1867.

Haghyr y chied chruinnaght ec Eisteddfod Chione Beih 'sy vlein 1917, as t'eh er çheet ry-cheilley son cruinnaghtyn begnagh dagh vlein neayr's shen. Ta crouw er lheh ayns dagh fer jeh ny çheeraghyn Celtiagh, agh cha row crouw ec y Chorn derrey ny 1920yn, ga dy row paart eck 'sy Çheshaght Cheltiagh veih'n vlein 1904. Ta dagh crouw lhiantyn rish deanyn y Chohaglym 'sy çheer hene oc.

Cha nel y çheshaght ny sheshaght pholitickagh, faagail magh dy ren Partee Ashoonagh ny h-Albey (roie-haghter y Phartee Ashoonagh Albinagh) eiyrtys paart dy ghoaill 'sy Chohaglym, as dy ren Taoiseach Nerin ec y traa shen, Éamon de Valera, coardail rish dy ve ny phatroon er y Chohaglym ayns ny 1930yn.

Yn Vritaan (çheer)

She yn çheer bun-chooish y duillag shoh. My ta sym ayd ayns keeall elley yn 'ockle shoh, lhaih Yn Vritaan.She ard cultooragh ee yn Vritaan (Britaanish: Breizh, focklit magh myr [bʁɛjs] ny [bʁɛχ]; Frangish: Bretagne, focklit magh myr [bʁə.taɲ]; Galloish: Bertaèyn, focklit magh myr [bəʁ.taɛɲ]). She nane jeh ny h-Ashoonyn Celtiagh ee. Roish dy daink urree dy ve ny cooid jeh Reeriaght ny Frank 'sy vlein 1532 myr queiggey, by reeriaght as, eisht, ghiucaght neuchrogheydagh ee.

Ta'n Vritaan coodaghey y lieh-innys heear hwoaie jeh mooar-heer yn Oarpey ayns shiar hwoaie y Rank. T'ee çhemmit liorish Mooir yn Eeaght 'sy twoaie, liorish y Vooir Cheltiagh as y Cheayn Sheear 'sy neear as liorish Baie ny Biscaayn 'sy jiass. T'ee 34,023 km2 er eaghtyr. T'ee goll er rheynn magh ayns queig rheynn: Penn-ar-Bed 'sy neear, Aodoù-an-Arvor 'sy twoaie, Il-ha-Gwilen 'sy niar hwoaie, Liger-Atlantel 'sy jiass as Mor-Bihan 'sy jiass.

'Sy vlein 1956, va gurneilys ynnydagh y Rank aachummit as va ny h-ardjyn currit er bun. Va Ard y Vritaan currit er bun ec y traa shen, agh cha nel yn ard coodaghey agh 80% jeh eaghtyr yn ard cultooragh. Va Liger-Atlantel, mygeayrt y chaayr Naoned, scarrit magh ass y Vritaan as currit stiagh 'syn ard Broioù al Liger.

Ayns Jerrey Geuree 2006 va 4,300,500 dooiney cummal ayn. Ta 72% jeh'n phobble cummal ayns Ard y Vritaan as 28% ayns Ard Broioù al Liger. 'Sy vlein 1999 v'ad Naoned (711,120), Roazhon (521,188) as Brest (303,484) ny caayryn smoo ayn.She çheer ghooie ny Britaanee ee yn Vritaan as ta'n çheer coontit myr fer jeh ny h-Ashoonyn Celtiagh as ee freill enney cultooragh ta aahoilshaghey e shennaghys. Ta deiney ennagh cur feysht er staydys bunraghtoil roie yn Vritaan, as ta gleashaght ashooneyragh shirrey ny smoo hene-reiltys da'n Vritaan çheusthie jeh'n Rank.

Çheer ny Aeg

She fer jeh ny Neuheillyn smoo ennoil ayns feayn-skeealleydaght Nerin ee Çheer ny Aeg ny Çheer nyn Aeg (veih Tír inna n-Óc y Çhenn Yernish; Yernish: Tír na nÓg). She skeeal Oshin, fer jeh kuse veg dy varvaanee ren cummal ayn, y skeeal smoo ennoil mastey skeealyn Heer ny Aeg. 'Sy skeeal shen t'eh raait dy row eh currit gys y Çheer shen liorish Niau Folt Airhey. By ayn ren Tuatha Dé Danann cummal tra ren ad faagail eaghtyr Nerin, as ren fir jeh fenee Nerin keayrt gys y Çheer shen. Ta cosoyllaght vooar ayn eddyr Çheer ny Aeg as thallooyn feayn-skeealleydagh Yernagh elley lheid as Mag Mell as Ablach.

V'eh er credjal dy row Çheer ny Aeg soit çheu hoal jeh ymmyl y theihll foddey magh er ellan 'sy neear. My row deiney laccal goll gys yn ellan shen v'eh orroo goll er turrys doccaragh ny cuirrey y gheddyn veih fer jeh ny ferrishyn va cummal ayn. Ren fenee as maynaghyn keayrt er yn ellan ayns skeealyn ny h-echtrae (contoyrtyssyn) as ny h-immrama va feer ennoil car ny Mean Eashyn. Cha nee boayl da'n theihll ry-heet v'ayn ayns Çheer ny Aeg, agh sorçh dy 'launys raad va deiney farghooghyssagh cummal. Cha row aacheoid ny baase ry-gheddyn 'syn ellan shen. By voayl yn aegid veayn as yn aalid v'ayn. By ayns shen haink kiaull, troshid, bea, as dagh shelg taitnyssagh ry-cheilley. Ta cosoyllaghtyn mooar ayn eddyr Çheer ny Aeg as Magheryn Eleeysagh ny Greagee ny Valhalla ny Loghlynee, ga dy row anchaslyssyn mooarey er lheh ayn.

Ta paart mooar ec Çheer ny Aeg ayns skeeal Oshin as Niau Folt Airhey. Ta'n jees oc goll gys Çheer ny Aeg er cabbyl druiaghtagh as y cabbyl shen jargal roie er eaghtyr yn ushtey. T'ad tannaghtyn ayns Çheer ny Aeg er feie tammylt beg, agh fy yerrey s'mooar y feme er filley er Nerin e chaarjyn y 'akin. Ta Oshin tuittym stiagh 'sy dooghid tra t'eh feddyn magh nagh row eh ayns Çheer ny Aeg er feie un vlein agh er feie tree keead bleeaney rere tra Nerin. T'eh filley er Nerin er cabbyl druiaghtagh Niau lesh raaue voee: ny lhig da ny cassyn bentyn y thalloo er nonney huittagh eash ny tree keeadyn bleeaney er dy siyragh. Tra t'eh er roshtyn dys Nerin t'eh feddyn magh dy vel dagh fer jeh ny Fenee marroo. Tra t'eh er e cham-cheayrt ta kuse veg d'ir geearree er cooney lhieu clagh vooar y scughey. Agh, tra t'eh croymmey sheese t'eh tuittym er y thalloo as t'eh jeant ny henn-dooinney er y chooyl. Roish da baase y gheddyn t'eh ginsh y skeeal echey da Perick Noo.

Ny Celtiee
Shenn Celtiee
as Studeyrys Celtiagh
Celtic round dogs
Celtiee Jeianagh
as
Aavioghey Celtiagh
Kiaull Celtiagh · Ashoonyn Celtiagh · Noa-phaganaght Cheltiagh · Ooilley-Cheltiaghys (Y Cohaglym Celtiagh · Y Commeeys Celtiagh) · Fockley magh Celtiagh
Çhengaghyn
Feaillaghyn Celtiagh Samhain · Imbolc · Beltain · Lughnasadh
Rollaghyn Rolley cleinyn Celtiagh · Rolley jeeghyn Celtiagh · Rolley Celtiee

Ayns çhengaghyn elley

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.