Lieh-innys ny h-Ibeir

Ta Lieh-innys ny h-Ibeir, ny yn Ibeir, soit ayns sheear yiass ny h-Oarpey as ta'n lieh-innys goaill stiagh y Phortiugal, y Spaainey, Andorra as Gibraaltar, myrane lesh cooid veg jeh'n Rank. T'eh ny lieh-innys smoo sheear jeh ny tree lieh-inshyn mooarey 'syn Oarpey - lieh-inshyn ny h-Ibeir, ny h-Idaal, as ny Çheeraghyn Balkanagh. T'eh çhemmit 'sy niar as 'sy niar yiass liorish y Veanvooir, as 'sy twoaie 'sy neear as 'sy neear yiass liorish y Cheayn Sheear. Ta ny Sleityn Pyreanagh jannoo seose çhemmal shiar hwoaie y lieh-innys as t'ad scarrey'n lieh-innys veih'n chooid elley jeh'n Oarpey. 'Sy jiass t'eh çheet dy faggyssagh rish yn Affrick. T'eh ny nah lieh-innys smoo 'syn Oarpey, as eh 582,860 kilometeryn kerrinagh (225,040 mi ker) er eaghtyr.

Iberian map europe
Lieh-innys ny h-Ibeir 'syn Oarpey, as ny tree çheeraghyn aynjee taishbynit ayn.
Celtibeirish

Y Cheltibeirish, she çhengey Cheltiagh va goll er loayrt ec ny Celtibeiree er Lieh-innys ny h-Ibeir eddyr ushtaghyn eaghtyragh ny h-awinyn Duero, Tajo, Júcar as Turia as Ebro. Ta feanish ayn jeh'n çhengey ayns begnagh 200 screeunyn veih'n chied as y nah eash RC. Ta'n chooid smoo jeu screeuit sheese 'syn abbyrlhit Celtibeiragh, agh ta fir ayn 'syn abbyrlhit Romanagh chammah. Ta ny screeunyn by lhiurey ry-gheddyn er tabladyn Botorrita, tabladyn ooha veih Botorrita faggys da Zaragoza veih'n chied eash RC. T'ad enmyssit Botorrita I, III as IV (ta Botorrita II 'sy Ladjyn).

Lugh

Ta'n lugh ny heeintagh jeh cooid ny caigneyderyn. She lugh thie cadjin (Mus musculus) y lugh dy mie er fys ayn as t'eh freayllt myr biggin.

Nerin

She yn ellan 'syn Oarpey bun-chooish y duillag shoh. My ta sym ayd ayns y çheer neuchroghagh t'er enney fo'n ennym cheddin, lhaih Pobblaght Nerin.

Ta Nerin (Yernish: Éire, Baarle: Ireland, Ullanish: Airlann) yn trass ellan smoo 'syn Oarpey as ny feedoo ellan smoo 'sy Chruinney. T'ee ny soie ayns sheear hwoaie ny h-Oarpey as t'ee cruinnit lesh keeadyn dy ellanyn as ellaneenyn. Ta'n Vretyn Vooar soit da'n shiar as ish scarrit veih Nerin liorish Mooir Vannin. Ta Pobblaght Nerin coodaghey 5/6 dy eaghtyr yn ellan. Ta Nerin Hwoaie, cooid jeh'n Reeriaght Unnaneysit, coodaghey'n chooid elley, as t'ee ny soie ayns shiar hwoaie yn ellan. Ta'n ellan jeant seose jeh cruink as sleityn injil ta cruinnlaghey strah rea lheeadagh as ta awinyn yn-shiaulley sheeyney stiagh çheu sthie. Ta glasseraght rank 'syn ellan - troar jeh'n speyr faarkagh vog ayn. Va çheshvean yn ellan coodit liorish keylljyn gloo derrey ny 1600yn agh jiu t'ee ny h-ard smoo jee-cheyllit 'syn Oarpey. Ta shey sheeintee ghooghyssagh as feed ayns Nerin. Ta'n shynnagh ruy, yn arkan sonney, as y broc so-akin dy mennick, agh ta'n mwaagh Yernagh, y feeaih ruy as kiyt ny miljyn ry-gheddyn chammah.

T'eh oolit dy vel 6.2 millioonyn dy 'leih ayns Nerin. Ta beggan ny sloo na 4.5 millioonyn dy 'leih cummal ayns Pobblaght Nerin as ta beggan ny sloo na 1.8 millioonyn dy 'leih cummal ayns Nerin Hwoaie. Ta ny h-earrooyn shen taishbyney bishaghey mooar ayns sleih-earroo yn ellan veih'n 4.2 millioonyn va cummal ayn ayns ny 1960yn, agh t'eh foddey ny sloo veih'n 8 millioonyn va cummal er yn ellan ayns ny 1840yn leah roish çheet y Ghortey Mooar.Ayns ny Mean Eashyn haink ny Normanee dys Nerin as fo-yerrey haink jerrey lesh y lhing Normanagh as toshiaght lesh y chioneys Sostynagh ayns ny 1500yn. Ayns ny 1600yn, va corys dy chioneys Sostynagh Protestoonagh er ny chummey dys neuvondeish dy chur er y vooar chooid Chatoleagh Raueagh as Phrotestoonagh yiooldagh, as v'eh sheeynt car ny 1700yn. Ayns 1801, haink er Nerin dy ve ny cooid jeh'n Reeriaght Unnaneysit. Rere caggey er son seyrsnys 'sy 20-oo eash leah haink er y çheer dy ve rheynnit ayns daa ayrn - Steat Seyr Nerin as Nerin Hwoaie. Haink er Steat Seyr Nerin dy ve ny smoo seyr harrish ny jeihaghtyn agh hannee Nerin Hwoaie lesh y Reeriaght Unnaneysit. Haghyr boirey theayagh ayns veih ny 1960yn jeianagh derrey ny 1990yn. Huitt y mooadys dy voiraghyn lurg conaant politickagh ayns 1998. Ayns 1973, hie'n daa ayrn jeh'n ellan stiagh 'sy Voodeeys Tarmaynagh Oarpagh (yn Unnaneys Oarpagh jiu). Haghyr bishaghey tarmaynagh neusampleyrit ayns Pobblaght Nerin veih ny 1990yn meanagh derrey'n gheyre-ghaue argidoil Yernagh ayns 2008-2010.

Ny Celtiee

Ta Celtiee ny fockle noa-emshiragh t'er ny ymmyd son dy yannoo cur sheese er un sleih Oarpagh as çhengey Cheltiagh goll er loayrt oc, ny va goll er loayrt oc derrey kuse dy vleeantyn er dy henney. Ta'n enmys ymmydit son dy yannoo cur sheese ny smoo reamyssagh er sluight noa-emshiragh ny pobbylyn shen, as er adsyn ta goaill paart ayns cultoor Celtiagh.

Va ny Celtiee henndeeagh nyn bossan neuchasley dy heshaghtyn eggyssagh ayns yn Oarpey Yiarn-eashagh. Ghow cultoor Proto-Cheltiagh toshiaght 'syn Eash Yiarn Leah (1200 RC - 400 BNJ) 'syn Oarpey Veanagh (eash Hallstatt - ennym y voayl noa-emshiragh 'syn Austeyr). 'Syn Eash Yiarn yeianagh (eash La Tène), va ny Celtiee er ny sheeyney magh harrish thallooyn reamyssagh: sheear dys Nerin as Lieh-innys ny h-Ibeir, shiar dys Galatia (yn Aishey Veg veanagh) as twoaie dys Nalbin.She'n feanish yeeragh s'leah jeh çhengey Cheltiagh ayn na ny cowraghyn grainnit Lepontagh, ta goaill toshiaght veih'n 6oo cheead-bleeaney RC. Cha nel feanish ayn er ny çhengaghyn Celtiagh mooarheeragh agh ayns cowraghyn grainnit as buill-enmyn. Ta feanish ayn jeh'n Cheltish ellanagh veih'n chiarroo cheead-bleeaney BNJ ayns cowraghyn grainnit ogham. Ta'n tradishoon lettyragh goaill toshiaght 'sy Çhenn Yernish veih'n hoghtoo cheead-bleeaney BNJ. Ta teksyn colhiantynagh dy lettyraght Yernish leah, lheid as Táin Bó Cúailgne, er mayrn ayns aavaghtyn y 12oo cheead-bleeaney.

'Sy chied cheead-bleeaney BNJ leah, eaisht bishaghey yn Impiraght Romanagh as Eash Arraghee ny Germaanee, haink er y chultoor Celtiagh dy ve lhiettalit dys ny h-Ellanyn Goaldagh (Celtiagh ellanagh), as haink jerrey lesh ny çhengaghyn Celtiagh mooarheeragh myr çhengaghyn reamyssagh 'sy çheyoo cheead-bleeaney. Ta'n ennym "yn Oarpey Cheltiagh" çheet jiu er ny thallooyn ta cruinnlaghey Mooir Vannin (Mannin, Nerin, Nalbin, Bretyn, as, ny keayrtyn, Sostyn), myrane lesh y Chorn as y Vritaan er dagh çheu jeh Mooir yn Eeaght. Ta'n Ghaleesh as yn Astoor 'sy Spaainey Hwoaie coontit mastit ny thallooyn Celtiagh ny keayrtyn, ga nagh vel çhengey Cheltiagh vio ayndaue.

Yn Spaainey

She çheer 'syn Oarpey heear yiass ee yn Spaainey (Spaainish: España) ny Reeriaght ny Spaainey (Spaainish: Reino de España) dy oikoil. Ta'n çheer ny soie er Lieh-innys ny h-Ibeir. Ta'n çheer vooar eck caglit da'n jiass as da'n shiar liorish y Veanvooir, faagail magh joarey beg 'sy jiass liorish Gibraaltar; da'n twoaie liorish y Rank, Andorra, as Baie ny Biscaayn; as da'n jiass liorish y Cheayn Sheear as y Phortiugal. Ta thalloo ny Spaainey goaill stiagh ny h-Ellanyn Balearagh 'sy Veanvooir, ny h-Ellanyn Canaaragh 'sy Cheayn Sheear magh veih coose ny h-Affrick, as daa valley seyr 'syn Affrick Hwoaie, Ceuta as Melilla, as adsyn shen çhemmit liorish y Varoc. Ta'n Spaainey ny nah çheer smoo 'syn Unnaneys Oarpagh jei'n Rank, as ish 504,030 km² er eaghtyr.

Ta'n Spaainey ny deynlaghys ta reirit liorish reiltys parlamaidagh fo reeriaght vunraghtoil. T'ee ny çheer lhiasit lesh y nuyoo tarmaynys smoo 'sy theihll rere LTS ennymagh. Ta'n çheer ny h-oltey jeh ny h-Ashoonyn Unnaneysit, yn Unnaneys Oarpagh, RCAH, RCTL, as RTT (WTO).

Ayns çhengaghyn elley

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.