Gaelg

She Gaelg (graït: /gɪlg/) çhengey Ghaelagh Vannin. Haink y Ghaelg woish Shenn-Yernish, as t'ee cosoylagh rish Yernish as Gaelg ny h-Albey.

Ayns 1974, hooar yn çhenn loayrtagh dooghyssagh s'jerree, Ned Maddrell, baase, agh ny laaghyn t'ayn jiu ta loayrtee dooghyssagh noa ayn. Myr sampleyr, ta ymmoddee paitçhyn ec y Vunscoill Ghaelgagh, raad she yn Ghaelg yn çhengey t'ad gynsagh ayn.

Gaelg Vanninagh
Gaelg/Gailck
Goll er loayrt ayns Mannin
Earroo loayreyderyn Dooghyssagh <200
Nah çhengey: 1,823 (2.16% jeh'n phobble) (2011) [1]

Marroo myr kied çhengey ayns 1974; er ny haavioghey nish, as mysh 2000 loayrtee mie eck, goaill stiagh paitçhyn as Gaelg oc myr nyn gied çhengey.[2][3][4]

Kynney çhengey Indo-Oarpagh
Staydys oikoil
Çhengey oikoil ayns Flag of the Isle of Man.svg Mannin
Fo stiurey ec Coonseil ny Gaelgey
Coadyn çhengey
ISO 639-1 gv
ISO 639-2 glv
ISO 639-3 glv
Linguasphere 50-AAA-aj

Shennaghys

Shennaghys leah

Ghow Gaelg toshiaght scarrey voish Yernish Veanagh traa ennagh eddyr yn 10oo- as yn 17oo-eash. Eer ayns yn 18oo-eash, va’n Ghaelg yn çhengey s'moo loayrit ayns Mannin. Agh ayns 1765 hie çhiarnys yn Ellan er creck dys Crooin Hostyn trooid yn Isle of Man Purchase Act son £70,000. Ren caghlaaghyn politickagh as sheshoil cur er sleih gynsagh y Vaarle. Tra haink yn 19oo-eash va'n çhengey goll er loayrt ec ny sloo sleih, as haink y Vaarle stiagh myr yn çhengey smoo ayns Mannin. Ayns 1848, ren J.G. Cumming screeu: cha nel monney sleih (veg jeh ny aegid, foddee) gyn Baarle erbee as ayns 1874, er lesh Henry Jenner dy row mysh 30% jeh'n sleih cliaghtit rish loayrt Gaelg (12,340 ass 41,084). Rere kione-earroo oikoil ayns 1901, dooyrt 9.1% jeh'n phobble dy row Gaelg oc, agh ec y traa cheddin, cha row monney jeu ny sloo na 50 bleeaney d’eash; ayns 1921 she 1.1% va'n earroo. [5] Fakin dy row keimeeaght imlee er jeet er yn çhengey, as shen kyndagh rish cooishyn er lheh myr Saasilaght ayns ayrn[6], cha row oyr ec sleih aasit dy ynsaghey Gaelg da nyn baitçhyn; er lhieu ngh beagh ymmyd erbee ec Gaelg cosoylit rish Baarle.

Baase as aavioghey

Kyndagh rish yn Gaelg goll magh 'sy 19oo eash, hug adyr Yn Çheshaght Ghailckagh er bun ayns 1899.

Ec mean yn 20oo eash cha row monney loayrtee dooghyssagh er mayrn. Hooar Ned Maddrell, yn fer s'jerree, baase er yn 27oo laa Mee ny Nollick, 1974, agh va sleih elley er n'ynsaghey Gaelg myr nyn naa jengey ny roish shen. Va ram cooney currit dys yn aavioghey trooid ny recortyssyn va jeant 'sy 20oo eash. Er lhieh obbyr Chommishoon Beeal-Arrish Nerin (Yernish: Coimisiún Béaloideasa Éireann) as Eamon de Valera. Chammah as shen, ren Brian Stowell, studeyr Ghoolish y Karagher, ram obbyr.

Ta Gaelgeyryn dooghyssagh noa ayn nish, son dy vel paarantyn ayn as Gaelg oc, as dy vel y Vunscoill Ghaelgagh ayn. Chammah as shen, ta Gaelg goll er ynsaghey myr naa çhengey ec bunnys dagh scoill 'sy çheer, ec Colleish Ellan Vannin as Laare Studeyrys Manninagh. Ta qualleeaghtyn 'sy Ghaelg ry-gheddyn trooid yn Reiltys, ennmyssit yn Teisht Chadjin Ghaelgagh as yn Ard-Teisht Ghaelgagh. Ta possanyn dramey Gaelgagh ayn neesht, as ta Mooinjer Veggey [7] jannoo ymmyd jeh Gaelg myr yn ynrickan çhengey ayns ny queig ro-scoillyn t'ad roie. T'ad co-roie yn Bunscoill Ghaelgagh myrgeddin.

Y 21oo eash

Ayns kione-earroo 2001, dreggyr 1,689 ass 76,315 (2.2% yn pobble) dy row Gaelg oc.[8] Ta sleih jannoo ymmyd jeh enmyn Gaelgagh reesht. Ta Tinvaal jannoo ymmyd jeh'n çhengey, as Yn Lhaihder lhaih magh leighyn noa ayns Gaelg as Baarle. Er yn 14oo laa Jerrey Geuree 2008, ren SIL caghlaa coad ISO y Ghaelg voish marroo dys bio [9]

Haink Ny Kirree Fo Niaghtey, yn chied scanaane 'sy Ghaelg, magh ayns 1983. Hie eh er cloie ec yn Wheiggoo Feailley Celtiagh as Çhellveeish ayns Cayr Deeth ayns 1984. Ren Shorys Y Creayrie stiurey eh er son Foillan Films, Laksaa, as ta’n fillym bentyn rish yn arrane y theay Ny Kirree Fo Niaghtey. Ta’n straih çhellveeish Caarjyn as Fenee ry gheddyn ‘sy Ghaelg.[10]

Ta Coardailys Europagh son Çhengaghyn Ardjynagh as Fo-Hengyn cur tastey da'n Ghaelg myr çhengey bio.

Cha nel monney stoo screeuit 'sy Ghaelg, as s'liklee nagh row ee screeuit roish ny 1600yn. Va Gaelg currit er yn Lioar Padjer Cadjin as yn Bible [11] ayns ny 17oo- as 18oo- cheeadyn.

Çhengoaylleeaght y Ghaelg

Mooinjerys rish çhengaghyn elley

Jeeagh er #Rang-oardraghey as abbyrtyn

Aght-screeuee

Cha nel Gaelg goll er lettraghey er yn aght cheddin as Yernish ny Gaelg ny h-Albey, er yn oyr nagh vel ee geiyrt er bun-ocklaght Gaelagh. Ta Bretnish as Baarle er chur beggan da (myr shen, ymmyd 'y' as 'w', as daaghooaghtyn gollrish 'oo' as 'ee'). Myr sampleyr, ayns Yernish yinnagh ad screeu 'Ellan Vannin' myr Oileán Mhanainn, as ayns Gaelg ny h-Albey she Eilean Mhanainn t'ayn; agh ta'd goll er gra bunnys er yn aght cheddin.

Tra hie Gaelg er screeu son y chied cheayrt, beign d'adyr croo aght screeeuee. Dy cadjin, t'adyr gra dy chroo John Philips eh da hene. She Aspick Sodor as Man (1605-1633) v'eshyn as hug eh Gaelg er yn Lioar Padjer Cadjin. Ta kuse dy hampleyryn jeh Gaelg ny h-Albey scruït syn aght shoh. Myr sampleyr, Lioar Dean Lios Moir as docamad Fernaig.

Fockleyn y Ghaelg

Gaelg Raa s'niessey ayns
Yernish Gaelg ny h-Albey Bretnish
Moghrey mie Maidin mhaith Madainn mhath Bore da
Fastyr mie Tráthnóna maith Feasgar math Prynhawn da
Noswaith dda
Slane lhiat, Slane lhiu Slán leat, Slán libh Slàn leat, Slàn leibh Hwyl fawr
Gura mie ayd, Gura mie eu Go raibh maith agat
Go raibh maith agaibh
Tapadh leat
Tapadh leibh
Diolch
baatey bád bàta cwch
barroose bus bus bws
blaa bláth blàth blodyn
booa buwch/bo
cabbyl capall capall ceffyl
cashtal caisleán, caiseal caisteal castell
creg carraig carraig, creag carreg
eeast iasc iasg pysgodyn
ellan oileán eilean ynys
gleashtan gluaisteán, carr càr car
kayt cat cat cath
moddey madra, madadh madadh ci
shap siopa bùth siop
thie tigh, teach taigh
eean éan eun, ian aderyn
jees beirt, dís dithis dau, dwy
oik oifig oifis swyddfa
ushtey uisce uisge dŵr

Earrooyn

Gaelg Yernish Gaelg ny h-Albey Bretnish
un / nane aon (a haon) / amháin aon un
daa / jees dó, dhá / beirt / dís dà / dithis dau/dwy
tree trí trì tri/tair
kiare ceathair, ceithre ceithir pedwar/pedair
queig cúig còig pump
shey sia chwech
shiaght seacht seachd saith
hoght ocht (a hocht) ochd wyth
nuy naoi naoi naw
jeih deich deich deg
nane jeig aon déag aon deug un ar ddeg
daa yeig dó dhéag dà dheug deuddeg

Sorçhaghys çhengoayleeagh

She çhengey Gaelagh y Ghaelg, as adsyn ooilley nyn jengaghyn Celtiagh Ellanagh, as oltaghyn jeh’n lught-çhengah Indo-Oarpagh. Haink ee woish Shenn Yernish as Yernish Meanagh. Ga dy vel anchaslyssyn eddyr nyn aghtyn screeuee, ta’n Ghaelg ry-hoiggal liorish Gaelgeyryn elley. Ren Ned Maddrell cummal seose e hengey trooid loayrt rish Gaelgeyr Yernagh as Albinagh er baatyn[12]. Ta mooinjerys faagys eddyr Gaelg, Yernish as Gaelg ny h-Albey foast, agh ta troyn er lheh oc. Ta daa foghlaare fo'n ennym Gaelg Vanninagh: Gaelg y Twoaie as Gaelg y Jiass[13].

Sheeanchoryssaghtys

Shoh ny foneemyn corocklagh 'sy Ghaelg: [14]

Foneemyn corocklagh y Ghaelg
  Daa-veillagh Meill-eeacklagh Feeacklagh Cooyl-eeacklagh Lurg-chooyleeacklagh Cleaoil Cleaoil-choghooysagh Coghooysagh Meill-choghooysagh Sluggidagh
Bleaystagh p b             ɡʲ k ɡ        
Stronnagh   m           n             ŋ        
Screebagh     f v   ð* s z* ʃ ʒ*     ɣʲ x ɣ     h  
Craa               r                        
Faggyssaght                       j           w    
Faggyssaght lhiattagh               l                      

* Cha nel ny sheeanyn shoh nyn myn-heeanyn hene rere Thompson as Broderick, agh ta ny sheeanyn ry-chlastyn er coontey obbraghyn sheeanchoryssagh, as myr shen t’ad er nyn gur ‘sy taabyl. Jeeagh er Çhengoaylleeaght ny Gaelgey son ny smoo fys.

Ta ennalaghey ec ny corocklyn bleastagh neuchronnaneagh /p k/, myr shen, t’ad goll er fockley magh myr [pʰ] as [kʰ].

Shoh foneemyn breeocklagh 'sy Ghaelg:[15]

Foneemyn breeocklagh y Ghaelg
  Giare Liauyr
Toshee Meanagh Cooyl Toshee Meanagh Cooyl
Doont i   u  
Eddyr e ə o  
Foshlit   a      

Ta tasht mooar dy ghaaghooaghtyn 'sy Ghaelg, as t'ad er nyn soilsaghey fo:

Daaghooaghtyn ny Gaelgey
  Nah veer /i/ Nah veer /u/ Nah veer /ə/
Kied meer doont ui   iə • uə
Kied meer eddyr ei • əi • oi eu • əu  
Kied meer foshlit ai au  

My ta trimmid currit er shillab as /ə/, t'eh goll er fockley magh myr [ø][16].

Son y chooid smoo, ta trimmid currit er y chied shillab jeh fockle ‘sy Ghaelg, agh dy mennick, my vees breeockle liauyr ec y nah hillab, bee y trimmid ersyn. [17] Myr sampleyr:

  • buggane /bʌˈɡɛən/
  • tarroogh /t̪aˈruːx/
  • reeoil /riːˈoːl/
  • vondeish /vonˈd̪eɪʃ/

Sheeanchoryssaghtys

Myr dagh çhengey Celtiagh jeinagh, ta ceaghlaghyn corockle toshee ayn 'sy Gaelg. She obbyraghyn çhengagh adsyn, caghlaa kied chorockle yn 'ockle.[18]

Douglas Isle of Man welcome sign
Ayns ram boaylyn, myr sampleyr Doolish, ta fograghyn failt daahengagh. Cur tashtey ayns shoh da'n ceaghley corockle Doolish da Ghoolish.

Ta daa sorçh dy cheaghley corockle toshee ayn 'sy Ghaelg: boggaghys as stronnaghys.

Ceaghlaghyn 'sy Ghaelg
Corockle gyn ceaghley Boggaghys Stronnaghys
Kied cheim Nah cheim
p /p/ ph /f/ ph /f/ b /b/
t, th /t/ h /h/ t, th /t/ d /d/
çh /tʃ/ h /h/ çh /tʃ/ j /dʒ/
c, k keyl /kʲ/ ch /ç/ ch /ç/ g /gʲ/
c, k lheean /k/ ch /x/ ch /x/ g /g/
b /b/ v /v/, /w/ v /v/, /w/ m /m/
bw /bw/ w /w/ w /w/ mw /mw/
d, dh /d/ gh /ɣ/ d /d/ n/n/
j /dʒ/ y /j/ j /dʒ/ n'y /nj/
g keyl /gʲ/ y, gh /j/ y, gh /j/ ng /ŋʲ/
g lheean /g/ gh /ɣ/ gh /ɣ/ ng /ŋ/
f /f/ (dollit) (dollit) v /v/
s /s/ h /h/ t/t/ s /s/
str /str/ tr /tr/ tr /tr/ str /str/
sl /sl/ l /l/ cl /kl/ sl /sl/
sn /sl/ n, sn /n/, /sn/ n, sn /n/, /sn/ sn /sn/
sh /ʃ/ h /h/ ç /tʃ/ sh /ʃ/
m /m/ v /v/, /w/ v /v/, /w/ m /m/
mw /mw/ w /w/ mw /mw/ mw /mw/
qu /kw/ wh /ʍ/ wh /ʍ/ qu /kw/

Imraaghyn

  1. Isle of Man Census Report 2011 (PDF) (Baarle). Rheynn Cooishyn Tarmaynagh, Yn Tashtey (2012). Feddynit er 8 Mean Fouyir 2012.
  2. Anyone here speak Jersey?
  3. Fockle ny ghaa: schoolchildren take charge
  4. Documentation for ISO 639 identifier: glv
  5. Fourth International Conference on Minority Languages, Vol. II, Gorter et al, 1990, dg. 59-60.
  6. http://www.isle-of-man.com/manxnotebook/mannin/v9p511.htm
  7. http://www.mooinjerveggey.org.im/
  8. Isle of Man Census Report 2001, Volume 2, Dg. 11
  9. Documentation for ISO 639 identifier: glv (14 Jerrey Geuree, 2008). Feddynit er 2008-07-06.
  10. Friends and Heroes: News (6 Mee ny Nollick, 2007). Feddynit er 2008-07-06.
  11. http://www.gaelg.iofm.net/BIBLICAL/BIBLICAL.html
  12. The Death of Manx' from newspaper clipping 1950s (6 Mean Fouyir, 1993). Feddynit er 2008-07-06.
  13. Broderick 1984-86, 1:xxvii-xxviii, 160
  14. Thomson 1992, 128–29; Broderick 1993, 234
  15. Broderick 1993, 230–33
  16. Broderick 1993, 232–33
  17. Broderick 1993, 236
  18. Broderick 1984–86, 1:7–21; 1993, 236–39; Thomson 1992, 132–35

Lioaryn

  • Broderick, George, Handbook of Late Spoken Manx, Ym-lioar. 1: Grammar and Texts, Tübingen, Max Niemeyer Verlag 1984.
  • Broderick, George, Handbook of Late Spoken Manx, Ym-lioar. 2: Dictionary, Tübingen, Max Niemeyer Verlag 1984.
  • Broderick, George, Handbook of Late Spoken Manx, Ym-lioar. 3: Phonology, Tübingen, Max Niemeyer Verlag 1986.
  • Broderick, George, Manx, ayns: Ball, Martin (Hrsg.), The Celtic Languages, London & New York, Routledge 1993.

Kianglaghyn mooie

A' Ghàidhealtachd

Ta Gàidhealtachd ny A' Ghàidhealtachd (fockley magh Ghaelg ny h-Albey: [kɛːəɫtaxk]) çheet dy cadjin er ardjyn Gaeltaght as ellanyn ny h-Albey, as er cultoor Gaelgagh Albinagh er lheh jeh ny h-ardjyn shen. Ta'n fockle co-reggyrtagh Yernagh - Gaeltacht - çheet dy cruinn er ardjyn raad ta'n Yernish goll er loayrt ayndaue. Ta'n fockle currit er ardjyn Gaelgagh ny h-Albey Noa 'sy Chanadey myrgeddin.

Abbyrlhit Romanagh

Notey: Ta cowraghyn er lheh 'syn art shoh. Mannagh vel jargaght jannoo screeu crampit ec y cho-earrooder ayd, foddee dy vaik uss cowraghyn feysht, kishtaghyn ny cowraghyn elley ayns ynnyd ny cowraghyn kiartey.Yn abbyrlhit Romanagh (ny keayrtyn, yn abbyrlhit Ladjynagh), she abbyrlhit t’ayn. V’eh jeant ass yn abbyrlhit Greagagh son dy screeu Ladjyn, liorish ny Romanee. She'n abbyrlhit Etruscagh v'ayn 'sy toshiaght, agh ren eh caghlaa dys y chummey jeianagh as cheau magh ad kuse dy lettyryn jeh. Beggan er veggan, ghow sleih toshiaght jannoo ymmyd jeh son dy screeu çhengaghyn Romanagh (sluight Ladjyn), Celtiagh, Germaanagh, Baltagh as Slavagh. Fy yerrey, haink dagh ooilley çhengey Oarpagh dy ve screeuit liorish, bunnys, liorish ymmodee lettyryn noa er nyn groo son ny çhengaghyn er lheh.

Liorish coloinaghys, hie yn abbyrlhit er skeaylley harrish y teihll. Ghow ad toshiaght cur lettyryn Romanagh er çhengaghyn gyn abbyrlhit, chammah’s cur yn abbyrlhit Ladjyn ayns ynnyd jeh abbyrlhittyn dooghyssagh. Ta çhengoayllee foast cliaghtey jannoo ymmyd jeh’n abbyrlhit Ladjyn tra vees ad cummey corys screeuee noa son çhengey gyn y lheid.

Dy mennick, t’ad cur abbyrlhit Romanagh er coryssyn screeuee jeant assyn, eer mannagh vel ad rere’n abbyrlhit shoh dy jeeragh. Myr sampleyr, ta lettyryn ‘syn abbyrlhit Norlannagh nagh row ‘syn abbyrlhit Romanagh tradishoonagh.

Abbyrlhit ny Gaelgey

Notey: Ta cowraghyn er lheh 'syn art shoh. Mannagh vel jargaght jannoo screeu crampit ec y cho-earrooder ayd, foddee dy vaik uss cowraghyn feysht, kishtaghyn ny cowraghyn elley ayns ynnyd ny cowraghyn kiartey.Ta abbyrlhit ny Gaelgey çheet er cummey jeh'n Abbyrlhit Romanagh as ymmyd jeant jeh son dy screeu Gaelg Vanninagh.

Balley

Ta'n fockle balley çheet er tree bun-chooishyn mooarey ayns Gaelg - boayl er y çheer raad ta eirinys goll er obbyr; boayl raad ta dooiney cummal; as boayl raad ta ram thieyn, strughtooryn, shappyn as e lheid ayn. Ta'n fockle shen çheet ass baile ny Yernish, as va'n cheeal cheddin ec yn 'ockle ayns Yernish ayns ny shenn traaghyn. Nish, son y chooid smoo, cha nel y fockle Yernish agh çheet er "town" y Vaarle ny lomarcan.

Blein

She amm cruinlagh çhyndaa yn Chruinney mygeayrt y Ghrian ee blein (yl. bleeantyn; veih blíadain y Çhenn Yernish; Yernish: bliain, Gaelg Albinagh: bliadhna). 'Sy rollageydys, ta'n vlein Yooliagh jeant seose jeh 365.25 laaghyn as 86,400 tullee SI (gyn tulleeyn bishee).

Er oyr cleayney essylagh y Chruinney, foddee yn vlein y rheynn magh ayns imbee, lesh caghlaaghyn emshir, ooryn sollysh y laa, as, rere shen, y ghlasseraght as y troaraght. Ayns ny h-ardjyn sonderagh as fo-phoullagh ta kiare imbee goll er enney ayn: yn arragh, y sourey, yn fouyr, as y geurey. Ayns ardjyn grianchryssagh as fo-hropickagh ta'n vlein goll er rheynn magh ayns daa imbagh: yn imbagh fliaghee as yn imbagh çhirrym.

Bunscoill Ghaelgagh

Ta'n Vunscoill Ghaelgagh ny bunscoill ta gynsaghey gagh lessoon trooid Gaelg ayns Balley Keeill Eoin, Mannin, tessyn y raad voish Cronk Keeill Eoin. Ta mysh 70 scollagyn eck.

Ta ny scollagyn goll er ynsaghey trooid Gaelg ayns gagh lessoon er lhimmey jeh lessoonyn Baarlagh (voish blein queig). Ta'n vunscoill greinnaghey yn ymmyd jeh'n Ghaelg liorish cooney lesh ny paarantyn dy ynsaghey yn Ghaelg, as ta'n Vunscoill creck JCyn, DVDyn as lioaryn ayns, ny mychione, y Ghaelg myrgeddin. Ta troor dy 'ir-ynsee ec y scoill as daa chooneyder-ynsee. She Julie Matthews yn ard-ynseyder. Cha nel y Vunscoill Ghaelgagh dy jeeragh fo Rheynn Ynsee Reiltys Vannin; t'ee stiurit ec colught preevaaidjagh enmyssit Mooinjer Veggey agh ta Mooinjer Veggey geddyn argid as cooney veih'n Rheynn Ynsee.

Doon Edin

She Doon Edin (Gaelg Albinagh: Dùn Èideann, Baarle Albinagh: Embra, Baarle: Edinburgh) preeu-valley ny h-Albey.

Gaelg ny h-Albey

She çhengey Cheltiagh ny h-Albey Gaelg ny h-Albey ny Gaelg Albinagh. She A' Ghàidhlig yn ennym urree 'sy çhengey hene. Ta mysh 60,000 Gaelgeyr ayns Nalbin as ta'n chooid smoo jeu cummal er ayns twoaie yn çheer as er ny h-ellanyn magh veih'n choose heear.

Jemayrt

She Jemayrt ny yn Vayrt yn laa 'sy çhiaghtyn eddyr Jelune as Jecrean.

Mannin

She Croghane-Crooin hene-reiltagh Goaldagh Mannin, as ish ny lhie eddyr Nerin as yn Vretyn Vooar ayns mean Vooir Vannin. She Çhairn Vannin yn ennym t'ad cur da'n chione-çheerey, as eshyn yn peiagh cheddin ta cummal crooin yn Reeriaght Unnaneysit. Er yn oyr shoh, ta Fo-Chiannoort ayn, myr ynnydagh oikoil Hiarn Vannin. She Doolish yn preeu-valley, as ta'n Punt Manninagh ymmydit myr yn argid-cadjin oikoil. Kyndagh rish e shennaghys, cultoor as çhengey, tadyr gra dy nee nane jeh ny h-ashoonyn Celtiagh t'ayn.

Va sleih cummal ayns Mannin roish y vlein 6500 RC, as haink cultoor Gaelgagh ayns yn 5oo lhing BNJ as veih shen haink Gaelg Vanninagh. Voish mysh BNJ 850, haink Mannin dy ve ny sheshaght Gaelgagh-Loghlynagh, kyndagh rish Loghlynee garraghey dys yn Ellan. Lurg lhing jeh reiltys neuchinjagh, eddyr reeaghyn Nalbin as Hostyn, haink Mannin dy ve fo çhiarnys Chrooin Hostyn ayns 1765 liorish yn Slattys Aa-Ghreim.

Nalbin

She yn çheer 'syn Oarpey Heear Hwoaie bun-chooish y duillag shoh. My ta sym ayd ayns y çheer Valkanagh, lhaih Yn Albaan.Ta Nalbin (Baarle / Baarle Albinagh: Scotland, Gaelg Albinagh: Alba) ny çheer ta soit er y hrass my hwoaie jeh'n Vretyn Vooar. T'ee ny cooid jeh'n Reeriaght Unnaneysit as t'ee çhemmit liorish Sostyn da'n jiass. T'ee çhemmit liorish Mooir Hostyn da'n shiar, y Cheayn Sheear da'n twoaie as da'n sheear, as Mooir Vannin as Ammyr ny h-Albey da'n sheear yiass. Chammah as y vooar-heer, ta Nalbin jeant seose jeh ny smoo na 790 ellanyn, cur Ellanyn y Twoaie as Inshyn Goal 'syn earroo.

Ta Doon Edin, y preeu-valley as y nah valley smoo, nane jeh ny 20 ynnydyn ardgidoil smoo 'syn Oarpey. V'eh ny chree er Soilsheraght ny h-Albey 'syn 18-oo eash, as myr eiyrtys, haink er Nalbin dy ve nane jeh ny çheeraghyn smoo scanshoil ry hoi traght, inçhinaght as çhynskal. She Glaschu yn balley smoo ayns Nalbin.

Va Reeriaght ny h-Albey ny steat seyr derrey 1 Boaldyn 1707 tra ren y reiltys co-unnaneys politickoil lesh Reeriaght Hostyn. V'eh shen crooaght y Reeriaght Unnaneysit. Myrane lesh Bretin, she çheer Cheltiagh ish, as ta Gaelg ny h-Albey - çhengey gollrish Gaelg Vanninagh - foast ec mynlagh beg jeh'n phobble eck.

Ny h-Ellanyn Heear

Ta ny h-Ellanyn Heear (Gaelg Albinagh: Na h-Eileanan Siar, Baarle: Western Isles ny Outer Hebrides) ellanragh t'ayns y Keayn Sheear er y sheear twoaie jeh Nalbin. Ta ny h-ellanyn scarrit rish y çheer vooar lesh y cheayn veg, an Cuan Sgìth. V'eh Suðreyjar yn ennym va currit orroo tra dy vel ad fo stiurey Norlynn. Ayns 1266 rere Conaant Perth va'n ellanragh astreeaghit fo stiurey Nalbin.

Reeriaght Unnaneysit

She çheer ayns sheear hwoaie ny h-Oarpey Reeriaght Unnaneysit ny Bretyn Mooar as Nerin Hwoaie (Baarle: United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland) ny yn Reeriaght Unnaneysit, yn RU, yn Vretyn Vooar ny Çheer ny Goal ny keayrtyn. T'eh ny heer ellanagh ta goll reish y Vretyn Vooar, shiar hwoaie Nerin, as ram ellanyn beggey. Cha nel joarey thallooin ayns y Reeriaght Unnaneysit agh ayns Nerin Hwoaie liorish Pobblaght Nerin. Faagail magh y joarey shoh, ta'n RU caglit liorish y Cheayn Sheear, Mooir Hostyn, Mooir yn Eeaght, as Mooir Vannin. Ta'n ellan smoo, yn Vretyn Vooar, kianglt rish y Rank liorish Thiollane Vooir Eeaght.

Ta'n Reeriaght Unnaneysit ny steat unnaneagh as t'eh jeant seose jeh kiare çheeraghyn: Bretin, Nalbin, Nerin Hwoaie as Sostyn. T'eh reillit liorish corys ard-whaiylagh lesh soiaghey yn reiltys ayns y preeu-valley Lunnin, agh ta tree reiraghyn ashoonagh jeeveanit ayns Beeal Feirshtey, Cayr Deeth as Doon Edin, preeu-valjyn Nerin Hwoaie, Vretin, as ny h-Albey. Ta'n RU ny reeriaght vunraghtoil lesh Benrein Ealisaid II myr ben hoshee y steat. She Croghaneyn-Crooin Ellanyn Vooir Eeaght as Mannin as cha nel ad nyn gooid jeh'n RU, agh t'ad jannoo conastey lesh. Ta kiare thallooyn har mooir Goaldagh jeig ec yn RU, as t'ad nyn remladyn jeh'n Impiraght Ghoaldagh, yn impiraght smoo ayns shennaghys y theihill. Ta'n Venrein Ealisaid II foast ny ben hoshee er Co-unnaneys ny h-Ashoonyn as ny ben hoshee er dagh ream co-unnaneysagh.

Rooshish

She nane jeh ny çhengaghyn Slavagh ee yn Rooshish (русский язык, russkiy yazyk, goll er fockley magh myr ˈruskʲɪj jɪˈzɨk) ta goll er loayrt 'sy Roosh, 'sy Velaroosh, 'syn Oosbeckistaan, 'sy Chassaghstaan, as 'sy Chyrgistaan da'n chooid smoo. Myrane lesh shen, t'ee goll er loayrt dy lheeadagh, ga nagh vel ee ny çhengey oikoil, 'syn Ookraan, ayns Moldova, 'sy Latvey, 'sy Tajikistaan, 'sy Turkmenistaan as 'syn Estaan, as, er coontey ny sloo, ayns eear-phobblaghtyn yn Unnaneys Soveidjagh.

Shetlynn

Ta Shetlynn ny yn Sheltyn (Gaelg Albinagh: Sealtainn, Baarle: Shetland Islands, Shenn-Loghlynnish: Hjaltland) ny h-ellanragh ayns y Cheayn Sheear magh veih coose shiar hwoaie ny h-Albey as ny h-Orkaid, as 280 km ass Ellanyn ny Geyrragh. T'ee 1,466 km2 er eaghtyr. She Lerwick preeu-valley yn ellanragh as ee ny soie er yn ard-ellan, Mainland.

Wigan Athletic F.C.

Ta Wigan Athletic Football Club [Gaelg: Wigan Roortagh Fwirran Bluckan-cosheyny] chlub sockyr Sostynagh ta soit ayns DW Stadium, Wigan, Lancashire. Va'n club bunnit 'sy vlein 1932.

Ec y traa t'ayn, she Graham Barrow y reireyder. Ta'n club cloie ayns Football League Championship.

F.A. Cappan cosneyder ayns Boaldyn 2013.

Yernish

Ta'n Yernish, ny Gaelg Yernagh, (An Ghaeilge) ny çhengey Cheltiagh ta loayrit ayns Nerin. Ec y traa t'ayn ta'n Yernish ec mynlagh pobble Nerin - ayns ny Gaeltaghtyn son y chooid smoo - agh ta paart mooar cowreydagh eck ayns seihll steat Nerin, as t'ee ymmydit ayns ram aghtyn ym-ysseraght, co-hecksyn persoonagh as staydyn sheshoil. Rere y vunraght, t'ee ny preeu-hengey oikoil as ny çhengey ashoonagh ayns Pobblaght Nerin as ta staydys oikoil eck 'syn Unnaneys Oarpagh. Ta staydys oikoil mynlagh urree ayns Nerin Hwoaie chammah.

Ta'n Yernish myr preeu-hengey hielagh as co-phobbylagh ec 3% phobble ny Pobblaght (as eh 4,422,100 er ooley 'sy vlein 2008). Cha nel fys jarrooagh er earroo ny loayreyderyn ry gheddyn, agh t'eh er credjal dy vel eddyr 20,000 as 80,000 loayreyderyn dooghyssagh ayn. Rere Rheynn Chooishyn Co-phobbylagh, Çheerey as ny Gaeltaght va 17,000 cummaltee ayns Gaeltaghtyn lajer as 17,000 cummaltee ayns Gaeltaghtyn as y Yernish ny çhengey hoogh, as va 17,000 cummaltee ayns lag-Ghaeltaghtyn; cha row yn Yernish ny çhengey lajer 'sy chooid elley jeh'n Ghaeltaght oikoil. Agh, er yn oyr dy vel y Yernish ynsit ayns ny scoillyn, ta ram sleih elley lesh y Yernish myr y nah-hengey oc, ansherbee. Harrish shen ta 1,656,790 (41.9% sleih-earroo ny Pobblaght as ad 3 bleeaney ny ny s'aa) dy leih gra dy vel y Yernish oc er keim ennagh. Mastey ny h-earrooyn shen ta'n Yernish ec 538,283 (32.5%) persoonyn myr çhengey laaoil (goaill loayreyderyn dooghyssagh as ad t'ayns y chorys ynsee), as 97,089 (5.9%) persoonyn myr çhengey hiaghtinoil.

Ta 14% sleih-earroo Phobblaght Nerin geaishtaght lesh claareyn radio ayns Yernish dagh laa, 16% geaishtaght eddyr daa as queig keayrtyn 'sy çhiaghtyn, as ta 24% geaishtaght lhieu keayrt 'sy çhiaghtyn.

Rere coontey-pobble ny bleeaney 2006, va 91,862 cummaltee 'sy Ghaeltaght oikoil. Mastey ny cummaltee shen, va'n Yernish loayrit ec 70.8% y phobble as va mygeayrt 60% cummaltee gra ayns Yernish dagh laa.Rere coontey-pobble ny bleeaney 2001 ayns Nerin Hwoaie va fys ennagh er y Yernish ec 167,487 (10.4%) cummaltee Nerin Hwoaie. Nar ta ny h-earrooyn shen currit ry-cheilley t'ad taishbyney dy vel tushtey ennagh ny Yernish ec 33% (~1.8 millioonyn) dy phobble yn ellan.

Er 13 Mean Souree 2005, ren shirveishee chooishyn joarree yn UO briwnys dys staydys çhengey oikoil y chur er y Yernish. Haink y briwnys ayns bree er 1 Jerrey Geuree 2007, as va'n Yernish ymmydit son y chied cheayrt ayns cruinnaght Choyrle Hirveishee yn UO er 22 Jerrey Geuree 2007 ec y Shirveishagh Noel Treacy, T.D.

Yn Orkaid

Ta'n Orkaid (Gaelg Albinagh: Arcaibh, Baarle: Orkney) ellanragh t'ayns y Keayn Sheear 10km er y twoaie jeh Nalbin. Ta ny smoo na 70 ellanyn, as ta cummal er 20 jeed. T'eh Mainland yn ellan smoo 'syn ellanragh lesh 523 km2. Ta ard-valley yn Orkaid, Kirkwall, soit er.

Çhengaghyn Gaelgagh

Tra dy row, va çhengaghyn Gaelgagh, ny çhengaghyn Gailckagh, ry-chlashtyn eddyr Nerin Yiass, Mannin as Nalbin Hwoaie. Va shenn Ghaelg Albinagh focklymagh as shenn Yernish focklymagh feer chasley rish y cheilley, as er lesh sleih she abbyrtyn jeh un çhengey v'ayn. Ta tree çhengaghyn Gaelgagh ayn nish: Gaelg, Gaelg Albinagh (Gàidhlig) as Yernish (Gaeilge). Ta Gaelg Chanadagh ny h-abbyrt jeh'n Ghaelg Albinagh.

Çhengaghyn Celtiagh
Mooarheeragh Celtibeirish · Galatish · Gallaeshish · Goalish · Lepontish · Norish
Ellanagh
Çhengaghyn mestit Beurla Reagaird · Sheltish
Ardjyn Celtish Y Fro Gymraeg · Breizh-Izel · Eilean Cheap Breatainn · An Ghaeltacht · A' Ghàidhealtachd · Y Wladfa
Thum-ynsagh Bunscoill Ghaelgagh · Diwan · Ynsagh trooid mean ny Gaelgey · Gaelscoil · Ynsagh trooid mean ny Bretnish
Ta ny çhengaghyn ayns clou iddaalagh nyn jengaghyn marroo
Ashoonyn Celtiagh as ny cultooryn oc
Ashoonyn
Ashoonyn Celtiagh
Çhengaghyn
Cultoor

Yn Vritaan · Kernow · Nerin · Mannin · Nalbin · Bretin

Kiaull

Yn Vritaan · Kernow · Nerin · Mannin · Nalbin · Bretin   

Spoyrt

Cammag · Iomaint Kernowagh · Gleckey Kernowagh · Curlal · Bluckaneyrys · Bluckan laue Gaelgagh · Golf · Gouren · Cloie cruinn · Gammanyn ny Gaeil  · Iomaint · Boulleraght raad Yernagh · Shinty

Sleih Britaanee · Cornee · Yernee · Troailtee Yernagh · Manninee · Albinee · Ultee · Bretnee
Çhengoaylleeaght ny Gaelgey
Çhengaghyn Yernish Vunneydagh  • Shenn Yernish  • Yernish Veanagh  • Gaelg
Nuvola Isle of Man flag.svg
Çhengoaylleeaght Çhengoaylleeaght ny Gaelgey

Ayns çhengaghyn elley

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.