Cultoor

Ta cultoor çheet er eieyn, cliaghtaghyn, ymmyrkey sheshoil, cooid as aght baghee heshaght, pobble ny eash ennagh; rere'n cheeayll shoh, t'eh çheet er y çheshaght, pobble ny eash hene, myr sampleyr, "cultoor Vannin vean-eashagh".[1]

Ayns ynnyd cadjin, foddee cultoor çheet er ny h-ellynyn ooasle as studeyrys-sheelnaue. Mychione buill, foddee eh çheet er cadjinaght ellyn, chiaullee, dramey as scoillaraght 'syn ynnyd. Mychione sleih, foddee eh cowraghey dy vel fys oc er y lheid, ny s'mie lheid y lheid. Ayns antrapoaylleeaght, as oaylleeaght sheshoil ta cultoor cowraghey bun neu-vea-oaylleeagh sheshaght; ny ta shin gynsaghey, soiaghey noi ny ta coruggyragh.

Imraaghyn

  1. "cultural anthropology", Encyclopædia Britannica Online (Eddyr-voggyl) (Baarle). Feddynit er 31-03-2009.
A' Ghàidhealtachd

Ta Gàidhealtachd ny A' Ghàidhealtachd (fockley magh Ghaelg ny h-Albey: [kɛːəɫtaxk]) çheet dy cadjin er ardjyn Gaeltaght as ellanyn ny h-Albey, as er cultoor Gaelgagh Albinagh er lheh jeh ny h-ardjyn shen. Ta'n fockle co-reggyrtagh Yernagh - Gaeltacht - çheet dy cruinn er ardjyn raad ta'n Yernish goll er loayrt ayndaue. Ta'n fockle currit er ardjyn Gaelgagh ny h-Albey Noa 'sy Chanadey myrgeddin.

Ashoonyn Celtiagh

T'ad ny h-Ashoonyn Celtiagh ny buill noa-emshiragh ny h-Oarpey lesh cultoor ny çhengey ny Celtiee ayndaue.

Burgoonish (Oïl)

She çhengey Romanagh ee yn Vurgoonish (Bregognon; goll er enney fo ny h-enmyn Frangish Bourguignon-morvandiau, Bourguignon, as Morvandiau), fer jeh ny çhengaghyn Oïl, as t'ee ry-chlashtyn 'sy Rank. T'ee coontit mastey çhengaghyn ardjynagh ny Frank. T'ee goll er loayrt ayns ard Morvan er lheh 'sy Vurgoon.

Creneash

Ta Creneash (Baarle: Cregneash) ny valley beg fadaneagh ta soit er Cronk Meayll ayns jiass Vannin, faggys da Purt Çhiarn as Purt le Moirrey. Ta enney share er y valley beg myr boayl ruggyree Ned Maddrell, boayl va ram Gaelgeyryn goit stiagh ayns y traa v'ayn. Jiu, ta ard-eaillaghyn Manninagh ayn dagh blein as t'eh ny "thie tashtey beaghey" son cultoor Ellan Vannin. Va ram bwaaneyn as thieyn tradishoonagh freilt as cosnit as t'ad foast ry-akin 'sy valley beg.

]

Fillee beg

Ta'n fillee beg ny gharmad lesh pleatyn ec y chooyl, as eh goaill toshiaght ayns eaddagh tradishoonagh jeh ny fir as ny guillyn ayns Gaeltaght ny h-Albey 'sy 16-oo eash. Veih'n 19-oo eash, haink er dy ve kianglt rish cultoor lheeadagh ny h-Albey er lheh, as rish eiraght Cheltiagh dy lheeadagh. T'eh jeant seose jeh ollan son y chooid smoo ayns soylley breckanagh.

Gaelg

She Gaelg (graït: /gɪlg/) çhengey Ghaelagh Vannin. Haink y Ghaelg woish Shenn-Yernish, as t'ee cosoylagh rish Yernish as Gaelg ny h-Albey.

Ayns 1974, hooar yn çhenn loayrtagh dooghyssagh s'jerree, Ned Maddrell, baase, agh ny laaghyn t'ayn jiu ta loayrtee dooghyssagh noa ayn. Myr sampleyr, ta ymmoddee paitçhyn ec y Vunscoill Ghaelgagh, raad she yn Ghaelg yn çhengey t'ad gynsagh ayn.

Helsinki

She preeu-valley as y balley smoo Finnlynn ee Helsinki (Soolynnish: Helsingfors). T'ee ny lhie ayns jiass ny çheerey er coose Lhoob Finnlynn, rish y Vooir Valtagh. 'Sy vlein 2009 va 578,126 cummaltee 'sy valley as ny smoo na millioon 'sy valjaght.

Ta Helsinki, myrane lesh ny baljyn gerroil Vantaa (Vanda), Espoo (Esbo), as Kauniainen (Grankulla), jannoo seose yn ard preeu-valjagh lesh ny smoo na millioon cummaltee ayn. Ta Helsinki Vooar jeant seose jeh 12 valjaght as ta ny smoo na 1,300,000 cummaltee ayn. Ta kiarroo pobble ny çheerey ayn, myrane lesh 29% ny kiartagyn, as un trass jeh LTS.

Ta Helsinki ny preeu-valley ry hoi dellal, ynsagh, ronsaghey, cultoor, as reiltys Finnlynn. Ta hoght ollooscoillyn as shey pairkyn çhaghnoaylleeaght 'sy valley. Ta mygeayrt 70% jeh colughtyn joarree ta gobbraghey ayns Finnlynn nyn lhie ayns ard Helsinki. Rere inymmyrkey cummaltee çheerey, t'ee nane jeh ny h-ardjyn moirvaljagh ta gaase s'tappee 'syn Oarpey.

Ta'n phurt-aeragh eddyr-ashoonagh smoo scanshoil eck, Purt Aeragh Helsinki-Vantaa, soit 40 minnidyn magh as çheshvean y valley lesh bollee etlagh jeeragh er feie ny cruinney. Ta'n bollagh tarrooagh Helsinki-Tallinn 1.5 oor er mayrnaght er mooir as 18 minnidyn liorish coptyr. Ta'n daa ard-valley, Tampere as Turku, nyn lhie 1.5-2 oor magh ass Helsinki er traen as 1.5-2.5 oor liorish gleashtan.

Mannin

She Croghane-Crooin hene-reiltagh Goaldagh Mannin, as ish ny lhie eddyr Nerin as yn Vretyn Vooar ayns mean Vooir Vannin. She Çhairn Vannin yn ennym t'ad cur da'n chione-çheerey, as eshyn yn peiagh cheddin ta cummal crooin yn Reeriaght Unnaneysit. Er yn oyr shoh, ta Fo-Chiannoort ayn, myr ynnydagh oikoil Hiarn Vannin. She Doolish yn preeu-valley, as ta'n Punt Manninagh ymmydit myr yn argid-cadjin oikoil. Kyndagh rish e shennaghys, cultoor as çhengey, tadyr gra dy nee nane jeh ny h-ashoonyn Celtiagh t'ayn.

Va sleih cummal ayns Mannin roish y vlein 6500 RC, as haink cultoor Gaelgagh ayns yn 5oo lhing BNJ as veih shen haink Gaelg Vanninagh. Voish mysh BNJ 850, haink Mannin dy ve ny sheshaght Gaelgagh-Loghlynagh, kyndagh rish Loghlynee garraghey dys yn Ellan. Lurg lhing jeh reiltys neuchinjagh, eddyr reeaghyn Nalbin as Hostyn, haink Mannin dy ve fo çhiarnys Chrooin Hostyn ayns 1765 liorish yn Slattys Aa-Ghreim.

Manninee

Ta ny Manninee nyn gynney ass Mannin ayns Mooir Vannin 'syn Oarpey Hwoaie. Dy cadjin ta cur sheese currit orroo myr sleih Celtiagh, agh ta cooylrey mestit oc goaill stiagh cleaynaghyn Loghlynagh as Sostynagh.

Myr t'ayns possanyn kynneeagh elley, cha nel feysht enney jeeragh. Ta'n enney kynneeagh bunnit ny smoo er enney cultooragh na er sluight. Er bun-chooishyn tarmaynagh as sheshoil, va ram Manninee ruggit magh ass yn ellan, ny haink orroo dy ve gobbyr ayns buill elley.

Mareeish

She macro-hengey 'sy lught-çhengagh Ooralagh Mareeish (Mareeish: марий йылме, marii jəlme, Rooshish: марийский язык, mariyskiy yazyk). T'ee loayrit ayns Mari El 'sy Roosh son y chooid smoo, chammah's 'syn Tatarstaan, 'syn Udmurt as ayns Perm Krai.

Nerin

She yn ellan 'syn Oarpey bun-chooish y duillag shoh. My ta sym ayd ayns y çheer neuchroghagh t'er enney fo'n ennym cheddin, lhaih Pobblaght Nerin.

Ta Nerin (Yernish: Éire, Baarle: Ireland, Ullanish: Airlann) yn trass ellan smoo 'syn Oarpey as ny feedoo ellan smoo 'sy Chruinney. T'ee ny soie ayns sheear hwoaie ny h-Oarpey as t'ee cruinnit lesh keeadyn dy ellanyn as ellaneenyn. Ta'n Vretyn Vooar soit da'n shiar as ish scarrit veih Nerin liorish Mooir Vannin. Ta Pobblaght Nerin coodaghey 5/6 dy eaghtyr yn ellan. Ta Nerin Hwoaie, cooid jeh'n Reeriaght Unnaneysit, coodaghey'n chooid elley, as t'ee ny soie ayns shiar hwoaie yn ellan. Ta'n ellan jeant seose jeh cruink as sleityn injil ta cruinnlaghey strah rea lheeadagh as ta awinyn yn-shiaulley sheeyney stiagh çheu sthie. Ta glasseraght rank 'syn ellan - troar jeh'n speyr faarkagh vog ayn. Va çheshvean yn ellan coodit liorish keylljyn gloo derrey ny 1600yn agh jiu t'ee ny h-ard smoo jee-cheyllit 'syn Oarpey. Ta shey sheeintee ghooghyssagh as feed ayns Nerin. Ta'n shynnagh ruy, yn arkan sonney, as y broc so-akin dy mennick, agh ta'n mwaagh Yernagh, y feeaih ruy as kiyt ny miljyn ry-gheddyn chammah.

T'eh oolit dy vel 6.2 millioonyn dy 'leih ayns Nerin. Ta beggan ny sloo na 4.5 millioonyn dy 'leih cummal ayns Pobblaght Nerin as ta beggan ny sloo na 1.8 millioonyn dy 'leih cummal ayns Nerin Hwoaie. Ta ny h-earrooyn shen taishbyney bishaghey mooar ayns sleih-earroo yn ellan veih'n 4.2 millioonyn va cummal ayn ayns ny 1960yn, agh t'eh foddey ny sloo veih'n 8 millioonyn va cummal er yn ellan ayns ny 1840yn leah roish çheet y Ghortey Mooar.Ayns ny Mean Eashyn haink ny Normanee dys Nerin as fo-yerrey haink jerrey lesh y lhing Normanagh as toshiaght lesh y chioneys Sostynagh ayns ny 1500yn. Ayns ny 1600yn, va corys dy chioneys Sostynagh Protestoonagh er ny chummey dys neuvondeish dy chur er y vooar chooid Chatoleagh Raueagh as Phrotestoonagh yiooldagh, as v'eh sheeynt car ny 1700yn. Ayns 1801, haink er Nerin dy ve ny cooid jeh'n Reeriaght Unnaneysit. Rere caggey er son seyrsnys 'sy 20-oo eash leah haink er y çheer dy ve rheynnit ayns daa ayrn - Steat Seyr Nerin as Nerin Hwoaie. Haink er Steat Seyr Nerin dy ve ny smoo seyr harrish ny jeihaghtyn agh hannee Nerin Hwoaie lesh y Reeriaght Unnaneysit. Haghyr boirey theayagh ayns veih ny 1960yn jeianagh derrey ny 1990yn. Huitt y mooadys dy voiraghyn lurg conaant politickagh ayns 1998. Ayns 1973, hie'n daa ayrn jeh'n ellan stiagh 'sy Voodeeys Tarmaynagh Oarpagh (yn Unnaneys Oarpagh jiu). Haghyr bishaghey tarmaynagh neusampleyrit ayns Pobblaght Nerin veih ny 1990yn meanagh derrey'n gheyre-ghaue argidoil Yernagh ayns 2008-2010.

Ny Celtiee

Ta Celtiee ny fockle noa-emshiragh t'er ny ymmyd son dy yannoo cur sheese er un sleih Oarpagh as çhengey Cheltiagh goll er loayrt oc, ny va goll er loayrt oc derrey kuse dy vleeantyn er dy henney. Ta'n enmys ymmydit son dy yannoo cur sheese ny smoo reamyssagh er sluight noa-emshiragh ny pobbylyn shen, as er adsyn ta goaill paart ayns cultoor Celtiagh.

Va ny Celtiee henndeeagh nyn bossan neuchasley dy heshaghtyn eggyssagh ayns yn Oarpey Yiarn-eashagh. Ghow cultoor Proto-Cheltiagh toshiaght 'syn Eash Yiarn Leah (1200 RC - 400 BNJ) 'syn Oarpey Veanagh (eash Hallstatt - ennym y voayl noa-emshiragh 'syn Austeyr). 'Syn Eash Yiarn yeianagh (eash La Tène), va ny Celtiee er ny sheeyney magh harrish thallooyn reamyssagh: sheear dys Nerin as Lieh-innys ny h-Ibeir, shiar dys Galatia (yn Aishey Veg veanagh) as twoaie dys Nalbin.She'n feanish yeeragh s'leah jeh çhengey Cheltiagh ayn na ny cowraghyn grainnit Lepontagh, ta goaill toshiaght veih'n 6oo cheead-bleeaney RC. Cha nel feanish ayn er ny çhengaghyn Celtiagh mooarheeragh agh ayns cowraghyn grainnit as buill-enmyn. Ta feanish ayn jeh'n Cheltish ellanagh veih'n chiarroo cheead-bleeaney BNJ ayns cowraghyn grainnit ogham. Ta'n tradishoon lettyragh goaill toshiaght 'sy Çhenn Yernish veih'n hoghtoo cheead-bleeaney BNJ. Ta teksyn colhiantynagh dy lettyraght Yernish leah, lheid as Táin Bó Cúailgne, er mayrn ayns aavaghtyn y 12oo cheead-bleeaney.

'Sy chied cheead-bleeaney BNJ leah, eaisht bishaghey yn Impiraght Romanagh as Eash Arraghee ny Germaanee, haink er y chultoor Celtiagh dy ve lhiettalit dys ny h-Ellanyn Goaldagh (Celtiagh ellanagh), as haink jerrey lesh ny çhengaghyn Celtiagh mooarheeragh myr çhengaghyn reamyssagh 'sy çheyoo cheead-bleeaney. Ta'n ennym "yn Oarpey Cheltiagh" çheet jiu er ny thallooyn ta cruinnlaghey Mooir Vannin (Mannin, Nerin, Nalbin, Bretyn, as, ny keayrtyn, Sostyn), myrane lesh y Chorn as y Vritaan er dagh çheu jeh Mooir yn Eeaght. Ta'n Ghaleesh as yn Astoor 'sy Spaainey Hwoaie coontit mastit ny thallooyn Celtiagh ny keayrtyn, ga nagh vel çhengey Cheltiagh vio ayndaue.

Ny h-Ellanyn Heear

Ta ny h-Ellanyn Heear (Gaelg Albinagh: Na h-Eileanan Siar, Baarle: Western Isles ny Outer Hebrides) ellanragh t'ayns y Keayn Sheear er y sheear twoaie jeh Nalbin. Ta ny h-ellanyn scarrit rish y çheer vooar lesh y cheayn veg, an Cuan Sgìth. V'eh Suðreyjar yn ennym va currit orroo tra dy vel ad fo stiurey Norlynn. Ayns 1266 rere Conaant Perth va'n ellanragh astreeaghit fo stiurey Nalbin.

Pictish

Ta Pictish jannoo cur sheese er y çhengey ny ny çhengaghyn marroo va goll er loayrt ec ny Pictee, sleih va cummal ayns twoaie as mean ny h-Albey car ny Mean Eashyn Leah. T'eh er enney dy row çhengey er lheh ayn 'sy Phictish as yn 'eanish ry-akin ayns Historia ecclesiastica gentis Anglorum liorish Beda 'sy 8-oo eash. 'Syn obbyr shen ta'n Phictish enmyssit er lheh myr çhengey va anchasley rish y Vretnish as y Çhenn Ghaelg.

Cha nel jarrooaghey jeeragh ny Pictish ayn son y chooid smoo, faagail magh kuse veg dy vuill-enmyn as enmyn deiney ta ry-gheddyn er lhiaghtyn cooinaghtyn as ny recortyssyn co-emshiragh 'syn ard va fo stiurey ec Reeriaght ny Pictee.

Va'n enmys "Pictish" ymmydit liorish Jackson (1955), as ren Forsyth (1997) ymmyd jeh ny s'anmey, son dy chur sheese er y çhengey va goll er loayrt çheu hwoaie jeh'n linney Keyllys-Y Cleayee ayns ny Mean Eashyn Leah. T'ad cur "Pritennish" son dy chur sheese er y çhengey Proto-Phictish va goll er loayrt 'syn ard shen car yn Eash Yiarn.

Pobblaght Nerin

She yn steat as y phobblaght 'syn Oarpey Heear Hwoaie bun-chooish y duillag shoh. My ta sym ayd ayns yn ellan ta enmyssit "Nerin", "Éire", ny "Ireland", lhaih Nerin.Ta Nerin (Yernish: Éire, Baarle: Ireland) ny çheer ayns sheear hwoaie ny h-Oarpey. Ta'n steat seyr noa-emshiragh goaill stiagh 5/6 ellan Nerin. Ta'n çheer çhemmit liorish Nerin Hwoaie (ny cooid jeh'n Reeriaght Unnaneysit) da'n twoaie, y Cheayn Sheear da'n sheear, Mooir Vannin da'n shiar, as y Vooir Cheltiagh as Mooir Vretyn da'n jiass as y shiar yiass. Dy leighoil, she cur sheese y steat ee Pobblaght Nerin (Yernish: Poblacht na hÉireann, Baarle: Republic of Ireland) agh she Nerin yn ennym eck.

Ta Nerin ny h-oltey jeh'n UO, OECD as AU/UN.

Reeriaght Unnaneysit

She çheer ayns sheear hwoaie ny h-Oarpey Reeriaght Unnaneysit ny Bretyn Mooar as Nerin Hwoaie (Baarle: United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland) ny yn Reeriaght Unnaneysit, yn RU, yn Vretyn Vooar ny Çheer ny Goal ny keayrtyn. T'eh ny heer ellanagh ta goll reish y Vretyn Vooar, shiar hwoaie Nerin, as ram ellanyn beggey. Cha nel joarey thallooin ayns y Reeriaght Unnaneysit agh ayns Nerin Hwoaie liorish Pobblaght Nerin. Faagail magh y joarey shoh, ta'n RU caglit liorish y Cheayn Sheear, Mooir Hostyn, Mooir yn Eeaght, as Mooir Vannin. Ta'n ellan smoo, yn Vretyn Vooar, kianglt rish y Rank liorish Thiollane Vooir Eeaght.

Ta'n Reeriaght Unnaneysit ny steat unnaneagh as t'eh jeant seose jeh kiare çheeraghyn: Bretin, Nalbin, Nerin Hwoaie as Sostyn. T'eh reillit liorish corys ard-whaiylagh lesh soiaghey yn reiltys ayns y preeu-valley Lunnin, agh ta tree reiraghyn ashoonagh jeeveanit ayns Beeal Feirshtey, Cayr Deeth as Doon Edin, preeu-valjyn Nerin Hwoaie, Vretin, as ny h-Albey. Ta'n RU ny reeriaght vunraghtoil lesh Benrein Ealisaid II myr ben hoshee y steat. She Croghaneyn-Crooin Ellanyn Vooir Eeaght as Mannin as cha nel ad nyn gooid jeh'n RU, agh t'ad jannoo conastey lesh. Ta kiare thallooyn har mooir Goaldagh jeig ec yn RU, as t'ad nyn remladyn jeh'n Impiraght Ghoaldagh, yn impiraght smoo ayns shennaghys y theihill. Ta'n Venrein Ealisaid II foast ny ben hoshee er Co-unnaneys ny h-Ashoonyn as ny ben hoshee er dagh ream co-unnaneysagh.

Sassarish

She çhengey Romanagh ee Sassarish (Sassaresu), ayns y phossan beg dy hengaghyn Romanagh Jiass. Ta stayd oikoil eck ayns ard seyr yn Tardeen.

Yn Danvarg

Ta'n Danvarg (Danvargish: Danmark, focklit magh myr [ˈd̥ænmɑɡ̊], shenn-emshiragh: [ˈd̥anmɑːɡ̊]) ny çheer Loghlinagh 'syn Oarpey Hwoaie as t'ee ny h-oltey shinsharagh jeh Reeriaght ny Danvarg. T'ee ny çheer smoo jiassagh jeh ny Çheeraghyn Nordagh; çheu heear yiass veih'n Toolynn as çheu yiass veih Norlynn, as t'ee çhemmit da'n jiass liorish y Ghermaan. Ta'n Danvarg caglit liorish y Vooir Valtagh da'n shiar as Mooir Hostyn da'n sheear myrgeddin. Ta'n çheer jeant seose jeh lieh-innys mooar Jylland (ny Jutland) as ram ellanyn, y Teelynn (Sjælland), Fyn, Vendsyssel-Thy, Lolland, Falster as Bornholm, chammah as keeadyn dy ellanyn beggey elley as yn ennym yn Ellanragh Danvargagh currit orroo. Ta beeal dys y Vooir Valtagh stiurit as fo smaght ec y Danvarg er feie traa liauyr, er oyr nagh vel entreilys dys y Vooir harrish ushtey jargal agh trooid nane jeh tree ammyryn, er enney lhien myr "Keyllyssyn ny Danvarg".

Ta'n Danvarg ny reeriaght vunraghtoil lesh corys ard-whaiylagh myr corys reiltys eck. Ta reiltys ec keim y steat eck as reiltyssyn ynnydagh ayns 98 baljaghtyn. Ta'n Danvarg ny h-oltey jeh'n Unnaneys Oarpagh veih'n vlein 1973, agh cha nel y çheer ny cooid jeh Cryss yn oarey. Ta'n Danvarg ny bun-oltey jeh'n RCAH (NATO) as yn RCTL.

Ta'n Danvarg, lesh tarmaynys capitlagh seyr-vargagh as steat lhiassee mooar ayn, rang-oardit rere un towse, myr y chied çheer 'sy theihll lesh y cheim s'yrdjey dy cho-chormid çheet stiagh. Rere yn earishlioar dellal Americaanagh Forbes, ta'n çhymmyltaght dellal share 'sy theihll ec y Danvarg. Veih 2006 dys 2008, chur towshanyn y Danvarg myr "y boayl s'maynrey 'sy theihll," as ny h-eiyrtyssyn shen bunnit er towshanyn slaynt, lhiassee, as ynsee. Ta Ayndagh Shee Dowanagh ny bleeaney 2009 rang-oardraghey yn Danvarg myr y nah çheer 'sy theihll er cooishyn shee, lurg y Teelynn Noa. Ayns Ayndagh Tastidyn Sollaghey-Laue ny bleeaney 2008 va'n Danvarg rang-oardit myr y çheer lesh y chooid by loo jeh sollaghey-laue 'sy theihll, as y stayd shen rheynnit lesh y Toolynn as y Teelynn Noa.

Ta'n çhengey ashoonagh, y Danvargish, cosoylagh rish y Toolynnish as y Norlynnish, as ta kianglaghyn shendeeagh as cultooragh lajer eddyr ny tree cultooryn. Ta 82.0% jeh cummaltee ny Danvarg as 90.3% jeh ny Danvargee nyn olteynyn jeh agglish Lutheragh y steat. Ta seyraanaght joarree ec mygeayrt 9% jeh sleih-earroo ny çheerey - ta'n chooid smoo jeu çheet ass çheeraghyn Loghlinagh elley.

Yn Velg

Ta'n Velg, ny Reeriaght y Velg (Ollanish: Koninkrijk België, Frangish: Royaume de Belgique, Germaanish: Königreich Belgien) ny çheer 'syn Oarpey Heear. T'ee ny bun-oltey jeh'n Unnaneys Oarpagh as ta kione-cherroo yn unnaneys ny hoie aynjee, myrane lesh kione-cherrooyn sheshaghtyn eddyrashoonagh mooarey elley, goaill stiagh RCAH (NATO). Ta'n Velg 30,528 kilometeryn kerrinagh (11,787 mi ker) er eaghtyr as ta 10.7 millioonyn dy chummaltee 'sy çheer.

Ta'n çheer goalscarrey harrish y joarey cultooragh eddyr yn Oarpey Ghermaanagh as Ladjynagh, as ta'n çheer ny balley da daa phreeu-phossan çhengoaylleeagh, ny Flandrynee as ny Frangisheyryn, Walloonee son y chooid smoo, myrane lesh possan beg dy Ghermaanisheyryn. T'ad y daa ard smoo 'sy Velg na'n ard Ollanish - yn Flandyryn - 'sy twoaie lesh 59% jeh sleih-earroo ny çheerey, as yn ard Frangish - yn Walloon - ayns jiass ny çheerey as lesh 31% jeh sleih-earroo ny çheerey. Ta Ard Preeuvaljagh ny Brussyl, daa-hengagh dy h-oikoil, ny h-ard Frangish son y chooid smoo as eh ny hoie çheusthie jeh'n Ard Flandrynagh. Ta 10% jeh sleih-earroo ny çheerey ayn. Ta possan beg dy Ghermaanisheyryn ry-gheddyn ayns shiar ny Walloon myrgeddin. Ta neuchaslid hengoaylleeagh y Velg as ny streeuyn cultooragh as politickagh ta bentyn reeish aahoilshit ayns shennaghys politickagh ny çheerey as ta corys cast dy reiltys aynjee.Ta'n fockle 'Belg' çheet magh ass Gallia Belgica, queiggey Romanagh ayns shiar hwoaie Ghoal as y boayl shen cummaltit liorish ny Belgae, mestey Celtiee as Germaanagh. Dy shendeeagh, va'n Velg, y Çheer Injil as Lucsemburg er enney ain myr ny Çheeraghyn Injil, as ad coodaghey ard beggan ny smoo na'n ard Benelux jeh'n laa t'ain jiu. Veih jerrey ny Mean Eashyn derrey'n 17-oo eash, v'ee ny h-ynnyd raahagh son traght as cultoor. Veih'n 16-oo eash derrey irree magh y Velg ayns 1830, va shiartanse dy chaggaghyn eddyr cummaghtyn Oarpagh cosnit ayns ard y Velg, as er yn oyr shen hooar y çheer yn ennym "magher caggee ny h-Oarpey" — ambee va niartit liorish y daa Chaggey Dowanagh. Nar hooar y Velg e neuchrogheydys, ren ee commeeys 'sy Çhyndaa Çhynskylagh as, ec jerrey'n nuyoo eash jeig, va shiartanse dy choloinyn eck. Va'n nah lieh jeh'n 20-oo eash cowrit lesh irree streeuyn co-phobbylagh eddyr ny Flandrynee as ny Frangisheyryn as ad lhieenit marish anchaslidyn cultooragh er un çheu as aafilley tarmaynagh sprangagh ny Flandyryn as ny Walloon er y çheu elley. Er ny h-oyryn shen cha nel y Velg ny steat unnaneagh ny smoo, agh ny steat conastagh.

Ayns çhengaghyn elley

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.