Bainney

She ushlagh bane as troar veih fairaigyn keeaghagh ny sheeintee eh bainney. She bun-arrane y veaghey da sheeintee aegey roish my t'ad jargal sorçhyn elley jeh'n vee y lheie. Ta'n leah-vluightys cummal bainney nooys as eh gymmyrkey noi-chorpeenyn ny mayrey gys y lhiannoo as t'eh cur streean er jargaght ram sorçhyn dy ghorlaghyn 'sy lhiannoo.

Myr troar eirinagh, ta bainney tayrnit magh ass sheeintee as ymmydit myr sorçh bee da deiney. 'Sy vlein 2011 ren gowaltyssyn bainney er feie yn dowan troarey mysh 730 millioon thunnaghyn dy vainney. She yn Injey y troareyr as y ceaueyder smoo jeh'n vainney, agh cha nel y bainney 'syn Injey goll er ymphurtal ny assphurtal. T'ad y Teelynn Noa, yn Unnaneys Oarpagh, yn Austrail as ny Steatyn Unnaneysit ny h-assphurteyderyn smoo as t'ad y Roosh as y Çheen ny h-ymphurteyderyn smoo.

Glass of milk on tablecloth
Gless dy vainney baa pasteurit
Bee conning

She lus yn-ee eh bee conning (Sonchus oleraceus). Ta enmyn elley echey goaill stiagh bee muc, onnane veein as onnane vuc. Foddee bainney muc çheet er chammah's er Sonchus arvensis. T'eh dooghyssagh da'n Aishey as yn Europey, agh t'eh ry-akin ayns çheeraghyn elley. Dy cadjin, t'ad cur sarkyl er. T'eh skeaylley liorish rassyn ta goll er skeaylley magh er y gheay ny er ushtey.

Caashey

She troar vainney fondagh yn-ee jeant ass cooid phroteenagh ny bainney eh caashey. Ta ymmodee sorçhyn dy chaashey ayn, as blass as cummey er lheh ec dagh fer; ta'n chooid smoo jeu jeant ass casein liorish glubbey.

Cro bainney

Ta'n cro bainney (Cocos nucifera) ny oltey scanshoil jeh'n chynney Arecaceae (kynney palm). T'eh ny dooie lomarcan ta goit stiagh 'sy ghenus Cocos, as t'eh ny phalm mooar, as eh 30 m er yrjid, lesh duillagyn fedjagagh eddyr 4 as 6 m er lhiurid, as fedjagee eddyr 60 as 90 cm er lhiurid; ta shenn duillagyn tuittym neose veih'n villey as ad faagail y corp glen as rea. Cha nel y sheel ec y villey cro bainney ny chro lus-oaylleeagh, agh ny vess.

Faaroish

She çhengey ellanagh Loghlinagh ee Faaroish. T'ee goll er loayrt ec 48,000 deiney ayns Ellanyn ny Geyrragh as ec mysh 25,000 deiney 'sy Danvarg as ayns buill elley. T'ee coontit mastey kiare sluightee - t'eh shen yn Eeslynnish, y Norlynnish, as y Nornish varroo - y Çhenn Loghlinish Heear va goll er loayrt car ny Mean Eashyn. T'eh er credjal dy row y Norlynnish so-hoiggal rish yn 'aaroish. Cha nel yn 'aaroish as yn Eeslynnish, y conastagh jerrinagh bio, so-hoiggal rish nyn geilley rere co-loayrtys, agh ta ny çhengaghyn screeuee feer chosoylagh rish nyn geilley.

Keyrrey

Ta'n cheyrrey (Ovis aries) ny sheeintagh aachaignagh as kiare-chassagh. T'ad nyn grubbee rea-vairagh (Artiodactyla), ny "skeilt-chassagh" dy mennick. Ga dy vel keyrrey ennym ymmodee keintyssyn, t'eh çheet er Ovis aries son y chooid smoo.

S'cosoylagh eh dy vel kirree jeianagh jeh sliught vouflonyn feie yn Europey as Aishey. V'ad mastey ny beiyn s'leaie hie er meeinaghey; t'ad goll er sheelraghey son ollan, feill as bainney. Ta ollan kirree ollan smoo cadjin y theihill.

Myr baagh scanshoil ayns shennaghys deiney, ta paart mooar ec kirree ayns cultoor. Son y chooid smoo t'ad kianglt rish eieyn boçhillagh. T'ad ry-akin ayns feayn-skealleydaght (m.s., y Loamrey Airhey) as craueeaghtyn, ny craueeaghtyn Abrahamagh erskyn ooilley. Ta ymmyd jeant jeu myr ouralyn.

She aachaighnagh beg dy liooar ee keyrrey, as fynney craplagh oc son y chooid smoo. Ta eairkyn ec kuse dy cheintyssyn; un phiyr caslagh son y chooid smoo, agh ta daa phiyr ec loaghtanyn as ny smoo ec fir elley. Ta kirree feiey dhone son y chooid smoo, as cha nel monney anchaslys ec keintys ennagh. Ta ymmoddee daaghyn ec kirree thie, eddyr bane as dhone dorraghey, ny breck ny keayrtyn. Ta sleih cliaghtey shirrey ollan vane son daaghey aashagh, as she tro kioneyssagh eh, myr shen t'eh skeaylley aashagh dy liooar. Ny yei shen, ta kirree ghaahit ry-akin ayns shioltaneyn jeianagh, eer mastey shioltaneyn baney liorish gienyn biallagh. Ga dy vel margaghyn mooarey traghtee shirrey ollan vane, ta sur-vargey son loamrey ghaahit, son sneeu laue dy cadjin. Ta anchaslyssyn mooarey eddyr kynneeyn, veih gloo as craplagh dys liauyr as foltagh. Ta anchaslyssyn eer mastey shioltane, as myr shen, t'ad sorçhal yn ollan roish my t'eh goll er obbraghey.

Lhune doo

Ta lhune doo, ny bainney ny baa doo, çheet er lhuneyn doo ta jeant ass braih rostit ny oarn, lus y lhionney, ushtey, as jiastyn. Ta lhuneyn doo goaill stiagh ram sorçhyn lheid as y lhune doo Yernagh, y lhune doo impiroil as y lhune doo Baltagh mastey lhuneyn doo elley. She Guinness y lhune doo smoo ennoil ayns ny h-Ellanyn Goaldagh, foddee.

Mannin

She Croghane-Crooin hene-reiltagh Goaldagh Mannin, as ish ny lhie eddyr Nerin as yn Vretyn Vooar ayns mean Vooir Vannin. She Çhairn Vannin yn ennym t'ad cur da'n chione-çheerey, as eshyn yn peiagh cheddin ta cummal crooin yn Reeriaght Unnaneysit. Er yn oyr shoh, ta Fo-Chiannoort ayn, myr ynnydagh oikoil Hiarn Vannin. She Doolish yn preeu-valley, as ta'n Punt Manninagh ymmydit myr yn argid-cadjin oikoil. Kyndagh rish e shennaghys, cultoor as çhengey, tadyr gra dy nee nane jeh ny h-ashoonyn Celtiagh t'ayn.

Va sleih cummal ayns Mannin roish y vlein 6500 RC, as haink cultoor Gaelgagh ayns yn 5oo lhing BNJ as veih shen haink Gaelg Vanninagh. Voish mysh BNJ 850, haink Mannin dy ve ny sheshaght Gaelgagh-Loghlynagh, kyndagh rish Loghlynee garraghey dys yn Ellan. Lurg lhing jeh reiltys neuchinjagh, eddyr reeaghyn Nalbin as Hostyn, haink Mannin dy ve fo çhiarnys Chrooin Hostyn ayns 1765 liorish yn Slattys Aa-Ghreim.

Mynvioagh

She bioag do-akin da'n tooill eh mynvioagh (ny mynorgaanagh). Hooar magh Anton van Leeuwenhoek dy row ad ayn ayns 1675. She myn-vioagh-oaylleeaght y studeyrys er lheid ny bioagyn, lesh mynreayrtan son adsyn y 'akin.

Ta ymmodee sorçhyn dy vyn-vioagh ayn; t'ad goaill stiagh bacteyryn, fungyssyn, archaea, protista, algaghyn glassey as kuse dy veiyn beggey, myr sampleyr, plankton. Ta kuse dy vyn-vioagh-oayllee cur veeryssyn nyn mast'oc, agh fir elley, er lhieusyn nagh vel ad bio. Ta’n chooid smoo jeu nyn mioagyn un-chillagagh, agh cha nel dagh ooilley fer; ta kuse dy vioagyn yl-chillagagh mynreayrtagh, as kuse dy phrotistyn as bacteyryn macroreayrtagh, dy ghra myr shen, ry-akin da’n tooill (myr sampleyr, Thiomargarita namibiensis).Ta mynvioee cummal er feie ny cruinney, ayns dagh rheynn ny bea-chruinney raad ta ushtey fliugh, goaill stiagh thalloo, çhibbraghyn çhehey, er grunt ny marrey, ard ‘syn aeraght, as duinid ayns bleayst ny cruinney. Ta feme orroo er son aa-choorsal beaghey ayns eggochoryssyn. Ta jargaght tashtey nitrageen ec kuse dy vyn-vioee, as myr shen, ta laue scanshoil oc ‘sy chorys nitrageen. Foddee dy vel laue oc ayns frassaghey as emshir myrgeddin.Ta ymmyd jeant jeh mynvioee ayns bea-haghnoaylleeaght chammah, ayns gyle as braghey tradishoonagh, as ayns çhaghnoaylleeaght jeianagh ta jannoo ymmyd jeh jeshaghteyrys gienntagagh. Er y laue elley, ta mynvioee ghorlagh lane assee; t'ad goll stiagh bioagyn elley as gaase ayndaue, as shen bun aslayntyn ta marroo millioonyn dy 'leih, beiyn as lossreeyn.

Nerin

She yn ellan 'syn Oarpey bun-chooish y duillag shoh. My ta sym ayd ayns y çheer neuchroghagh t'er enney fo'n ennym cheddin, lhaih Pobblaght Nerin.

Ta Nerin (Yernish: Éire, Baarle: Ireland, Ullanish: Airlann) yn trass ellan smoo 'syn Oarpey as ny feedoo ellan smoo 'sy Chruinney. T'ee ny soie ayns sheear hwoaie ny h-Oarpey as t'ee cruinnit lesh keeadyn dy ellanyn as ellaneenyn. Ta'n Vretyn Vooar soit da'n shiar as ish scarrit veih Nerin liorish Mooir Vannin. Ta Pobblaght Nerin coodaghey 5/6 dy eaghtyr yn ellan. Ta Nerin Hwoaie, cooid jeh'n Reeriaght Unnaneysit, coodaghey'n chooid elley, as t'ee ny soie ayns shiar hwoaie yn ellan. Ta'n ellan jeant seose jeh cruink as sleityn injil ta cruinnlaghey strah rea lheeadagh as ta awinyn yn-shiaulley sheeyney stiagh çheu sthie. Ta glasseraght rank 'syn ellan - troar jeh'n speyr faarkagh vog ayn. Va çheshvean yn ellan coodit liorish keylljyn gloo derrey ny 1600yn agh jiu t'ee ny h-ard smoo jee-cheyllit 'syn Oarpey. Ta shey sheeintee ghooghyssagh as feed ayns Nerin. Ta'n shynnagh ruy, yn arkan sonney, as y broc so-akin dy mennick, agh ta'n mwaagh Yernagh, y feeaih ruy as kiyt ny miljyn ry-gheddyn chammah.

T'eh oolit dy vel 6.2 millioonyn dy 'leih ayns Nerin. Ta beggan ny sloo na 4.5 millioonyn dy 'leih cummal ayns Pobblaght Nerin as ta beggan ny sloo na 1.8 millioonyn dy 'leih cummal ayns Nerin Hwoaie. Ta ny h-earrooyn shen taishbyney bishaghey mooar ayns sleih-earroo yn ellan veih'n 4.2 millioonyn va cummal ayn ayns ny 1960yn, agh t'eh foddey ny sloo veih'n 8 millioonyn va cummal er yn ellan ayns ny 1840yn leah roish çheet y Ghortey Mooar.Ayns ny Mean Eashyn haink ny Normanee dys Nerin as fo-yerrey haink jerrey lesh y lhing Normanagh as toshiaght lesh y chioneys Sostynagh ayns ny 1500yn. Ayns ny 1600yn, va corys dy chioneys Sostynagh Protestoonagh er ny chummey dys neuvondeish dy chur er y vooar chooid Chatoleagh Raueagh as Phrotestoonagh yiooldagh, as v'eh sheeynt car ny 1700yn. Ayns 1801, haink er Nerin dy ve ny cooid jeh'n Reeriaght Unnaneysit. Rere caggey er son seyrsnys 'sy 20-oo eash leah haink er y çheer dy ve rheynnit ayns daa ayrn - Steat Seyr Nerin as Nerin Hwoaie. Haink er Steat Seyr Nerin dy ve ny smoo seyr harrish ny jeihaghtyn agh hannee Nerin Hwoaie lesh y Reeriaght Unnaneysit. Haghyr boirey theayagh ayns veih ny 1960yn jeianagh derrey ny 1990yn. Huitt y mooadys dy voiraghyn lurg conaant politickagh ayns 1998. Ayns 1973, hie'n daa ayrn jeh'n ellan stiagh 'sy Voodeeys Tarmaynagh Oarpagh (yn Unnaneys Oarpagh jiu). Haghyr bishaghey tarmaynagh neusampleyrit ayns Pobblaght Nerin veih ny 1990yn meanagh derrey'n gheyre-ghaue argidoil Yernagh ayns 2008-2010.

Norlynn

Ta Norlynn (Norlynnish: Norge (bokmål) ny Noreg (nynorsk)), ny Reeriaght Norlynn dy oikoil, ny reeriaght vunraghtoil 'syn Oarpey Hwoaie ta soit er y choose heear jeh lieh-innys Loghlin. Ta'n çheer çhemmit liorish y Toolynn, Finnlynn as y Roosh, as ta'n Reeriaght Unnaneysit as Ellanyn ny Geyrragh nyn lhie da'n sheear harrish Mooir Hostyn, as ta'n Danvarg ny lhie çheu yiass voish harrish Keyllys Skagerrak. Ta enney share er e coose marrey er son ny keyllyssyn sailley ard-ghooagh eck.

Ayns ny 1920-yn, va Jan Mayen goit stiagh ec Norlynn, as va kiondeeaght yn ellanree Svalbard, fo conaantyn Chonaant Spitsbergen currit jee. Ta ny thallooyn poullagh, Ellan Bouvet, Ellan Peddyr I as Thalloo ny Benrein Maud, nyn groghaneyn mooie jeh Norlynn chammah. Cha nel ronney Norlynnagh jeh'n Antarctagh er enney rish y cho-phobble dowanagh.

Veih'n Nah Chaggey Dowanagh daase tarmaynys ny çheerey dy tappee, as nish t'ee ny lhie mastey ny çheeraghyn smoo berçhagh 'sy theihll. Ta Norlynn ny kiarroo creckeyder ooill 'sy dowan as ta mygeayrt kiarroo LTS ny çheerey jeant seose jeh çhynskyl ooill ny greg.

Sheeintagh

She baagh dreeym-juntagh eh sheeintagh, 'sy phylum Chordata. Ta'n ennym oayleeagh Mammalia ec y phossan. Ta ny troyn er lheh shoh oc: fairaignyn ollish, fairaghyn ollish caghlaait dy haaley bainney, folt ny fynney, tree craue 'sy chleaysh sthie, as ard noa-chorteish 'syn inçhyn.

Ta sheeintee bio-vreyagh, er lhimmey jeh ny untowlee, as adsyn ooh-vreyagh. Ta sur-eecklyn ec cooid mooar jeu, as 'syn phossan smoo, ny sheeintee chrooagh, ta crooagh oc car y traa ymmyrkey.

Yn Ghrianchryss

She ard mygeayrt Cryss ny Cruinney ee yn Ghrianchryss ny yn Chryss Heh. T'ee roshtyn Çhyndaa yn Phartan 'sy twoaie ec 23° 26′ 16″N (ny 23.4378°) N as Çhyndaa yn Ghoayr 'sy jiass ec 23° 26′ 16″ (ny 23.4378°) S. Ta'n Ghrianchryss goaill stiagh dagh ooillay ynnyd 'sy teihll raad ta'n Ghrian dy jeeragh er-dty-skyn keayrt ennagh 'sy vlein (poynt fo-ghreiney).

T'ad scarrey yn Ghrianchryss veih daa chryss elley ny cruinney: dowan-lheeadyn meanagh as ardjyn ardoil.

Ayns çhengaghyn elley

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.