Ashoonyn Celtiagh

T'ad ny h-Ashoonyn Celtiagh ny buill noa-emshiragh ny h-Oarpey lesh cultoor ny çhengey ny Celtiee ayndaue.

Map of Celtic Nations
Ny shey ashoonyn Celtiagh noa-emshiragh

Ny 'Shey Ashoonyn'

Ashoon Ennym Celtiagh Çhengey Sleih Earroo yn phobble Ear. Loayreyderyn Dooghyssagh
Nalbin Alba Gaelg Albinagh (Gàidhlig) Albinee 5m 92,400
Nerin Éire Yernish (Gaeilge) Yernee 6m 355,000
Mannin Ellan Vannin Gaelg Manninee 70,000 59-1,700
Bretin Cymru Bretnish (Cymraeg) Bretnee 3m 750,000+
Yn Chorn Kernow Cornish (Kernewek) Cornee 500,000 3,500
Yn Vritaan Breizh Britaanish (Brezhoneg) Britaanee 4m 500,000

Jeeagh neesht er

Mannin

She Croghane-Crooin hene-reiltagh Goaldagh Mannin, as ish ny lhie eddyr Nerin as yn Vretyn Vooar ayns mean Vooir Vannin. She Çhairn Vannin yn ennym t'ad cur da'n chione-çheerey, as eshyn yn peiagh cheddin ta cummal crooin yn Reeriaght Unnaneysit. Er yn oyr shoh, ta Fo-Chiannoort ayn, myr ynnydagh oikoil Hiarn Vannin. She Doolish yn preeu-valley, as ta'n Punt Manninagh ymmydit myr yn argid-cadjin oikoil. Kyndagh rish e shennaghys, cultoor as çhengey, tadyr gra dy nee nane jeh ny h-ashoonyn Celtiagh t'ayn.

Va sleih cummal ayns Mannin roish y vlein 6500 RC, as haink cultoor Gaelgagh ayns yn 5oo lhing BNJ as veih shen haink Gaelg Vanninagh. Voish mysh BNJ 850, haink Mannin dy ve ny sheshaght Gaelgagh-Loghlynagh, kyndagh rish Loghlynee garraghey dys yn Ellan. Lurg lhing jeh reiltys neuchinjagh, eddyr reeaghyn Nalbin as Hostyn, haink Mannin dy ve fo çhiarnys Chrooin Hostyn ayns 1765 liorish yn Slattys Aa-Ghreim.

Ny Celtiee

Ta Celtiee ny fockle noa-emshiragh t'er ny ymmyd son dy yannoo cur sheese er un sleih Oarpagh as çhengey Cheltiagh goll er loayrt oc, ny va goll er loayrt oc derrey kuse dy vleeantyn er dy henney. Ta'n enmys ymmydit son dy yannoo cur sheese ny smoo reamyssagh er sluight noa-emshiragh ny pobbylyn shen, as er adsyn ta goaill paart ayns cultoor Celtiagh.

Va ny Celtiee henndeeagh nyn bossan neuchasley dy heshaghtyn eggyssagh ayns yn Oarpey Yiarn-eashagh. Ghow cultoor Proto-Cheltiagh toshiaght 'syn Eash Yiarn Leah (1200 RC - 400 BNJ) 'syn Oarpey Veanagh (eash Hallstatt - ennym y voayl noa-emshiragh 'syn Austeyr). 'Syn Eash Yiarn yeianagh (eash La Tène), va ny Celtiee er ny sheeyney magh harrish thallooyn reamyssagh: sheear dys Nerin as Lieh-innys ny h-Ibeir, shiar dys Galatia (yn Aishey Veg veanagh) as twoaie dys Nalbin.She'n feanish yeeragh s'leah jeh çhengey Cheltiagh ayn na ny cowraghyn grainnit Lepontagh, ta goaill toshiaght veih'n 6oo cheead-bleeaney RC. Cha nel feanish ayn er ny çhengaghyn Celtiagh mooarheeragh agh ayns cowraghyn grainnit as buill-enmyn. Ta feanish ayn jeh'n Cheltish ellanagh veih'n chiarroo cheead-bleeaney BNJ ayns cowraghyn grainnit ogham. Ta'n tradishoon lettyragh goaill toshiaght 'sy Çhenn Yernish veih'n hoghtoo cheead-bleeaney BNJ. Ta teksyn colhiantynagh dy lettyraght Yernish leah, lheid as Táin Bó Cúailgne, er mayrn ayns aavaghtyn y 12oo cheead-bleeaney.

'Sy chied cheead-bleeaney BNJ leah, eaisht bishaghey yn Impiraght Romanagh as Eash Arraghee ny Germaanee, haink er y chultoor Celtiagh dy ve lhiettalit dys ny h-Ellanyn Goaldagh (Celtiagh ellanagh), as haink jerrey lesh ny çhengaghyn Celtiagh mooarheeragh myr çhengaghyn reamyssagh 'sy çheyoo cheead-bleeaney. Ta'n ennym "yn Oarpey Cheltiagh" çheet jiu er ny thallooyn ta cruinnlaghey Mooir Vannin (Mannin, Nerin, Nalbin, Bretyn, as, ny keayrtyn, Sostyn), myrane lesh y Chorn as y Vritaan er dagh çheu jeh Mooir yn Eeaght. Ta'n Ghaleesh as yn Astoor 'sy Spaainey Hwoaie coontit mastit ny thallooyn Celtiagh ny keayrtyn, ga nagh vel çhengey Cheltiagh vio ayndaue.

Yn Chorn

Ta'n Chorn (Cornish: Kernow, Baarle: Cornwall) ny choontae ayns sheear yiass Hostyn. Ta'n coontae soit er lieh-innys çheu heear jeh awin An Tamer. Cha nel agh un ard-valley 'sy choontae, Truru, as t'eh ny phreeu-valley er y choontae. Ta'n Chorn 3,563 km² er eaghtyr, cur ny Skillee, ta soit 45 km magh 'syn aarkey, 'syn earroo. Ta 513,528 cummaltee 'sy choontae lesh glooaght injil y phobble ta mygeayrt 144/km².

Ta'n Chorn ard-ennymagh er son y voanee feie, y choose foddey as eigsoylagh, as yn emshir bog. T'ee ard-ennymagh er son shenndaaleeaght yn eash chloaie as yn eash çhynskylagh, y çheer yalloo meaineraght er-lheh, as ee ny ynnyd eiraght y dowan. She yn turrysagh nane jeh ny çhynskylyn smoo scanshoil (24%) 'sy choontae, agh ta'n Chorn foast nane jeh ny coondaeghyn smoo boght 'sy Reeriaght Unnaneysit (62% faillee meanagh y Reeriaght Unnaneysit)Nane jeh ny h-ashoonyn Celtiagh t'ayns y Chorn, as ta çhengey Cheltiagh, y Chornish, loayrit aynjee, ga-yeih agh ec tree thousane seyranee. Ta sleih ennagh feyshtaghey stayd bunraghtagh ny Corn laaragh as ta sleih elley geearree hene-reiltys ny Corn.

Yn Chruinnaght

She feailley cultooragh Manninagh ee Yn Chruinnaght ta kelloorey kiaull, çhengey as cultoor Vannin, myrane lesh ny kianglaghyn eddyr Mannin as ny h-ashoonyn Celtiagh elley.

Va roie-haghter yn Chruinnaght currit er bun 'sy vlein 1924 myr Cruinnaght Vanninagh Ashoonagh. By heiltynys ec William Cubbon, y chied stiureyder er Thie Tashtee Vannin as Tashteyder Onnoragh yn Çheshaght Ghailckagh as Heshaght Vanninagh y Theihll (SVT).

Ta claareeyn veih ny feaillaghyn lheah gra dy vel "Yn Cruinnaght [sic] Vanninagh Ashoonagh goll fo currym Heshaght Vanninagh y Theihll as y Çheshaght Ghailckagh ayns cooinaghtyn da'n Feelee Ashoonagh mooar as son dy 'reayll y smooinaght ashoonagh". By chur sheese er yn feelee Thomas Edward Brown (1830-1897) eh "yn Feelee Ashoonagh mooar" ren screeu daanyn, goaill stiagh rane-skeealyn liauyrey 'sy Vaarle Vanninagh (lesh focklyn ennagh jeh'n Ghaelg ny mast'oc) as ad er nyn gur magh ec Macmillan.

Va'n Chruinnaght Ashoonagh Vanninagh er ny reaghey ec William Cubbon trooid earish-lioar yn SVT, Ellan Vannin. By 'eailley un-laa, cohirreydagh v'er ny gholl er shooyl ec Sauin, lesh commee veih'n Ellan (ga dy daink un vriw er y chooid sloo, J. E. Lyon, harrish ny tonnyn). By olteynyn jeh ny fo-vingyn eigsoylagh ad Archibald Knox, J. J. Kneen as Mona Douglas, mastey deiney elley. Va'n feailley jeant seose jeh'n arraneys (goaill stiagh arraneyn 'sy Ghaelg), y chiaull, as cuirrey kiaull mooar myr cooish yerrinagh, chammah as ny h-ellynyn, ny keirdyn, as y choagyraght. Haink jerrey lesh yn 'eailley tra vrish y Nah Chaggey Dowanagh magh.

By reayrtys ec Mona Douglas Yn Chruinnaght y aavioghey myr feailley ashoonagh Vannin ny lurg. Ren aavioghey cultooragh ayns ny 1960yn jeianagh aavioghey 'sy Ghaelg, myrane lesh aavioghey 'sy chiaull tradishoonagh, as 'sy daunse Manninagh er lheh. Ren Douglas cur enney er yn aght dy voddagh Yn Chruinnaght cloie paart myr cree son immeeaghtyn cultooragh as myr mod son dy chur ny smoo enney 'sy chultoor tradishoonagh ayns Mannin.

'Sy vlein 1977 ren Douglas reaghey Feailley Vanninagh Rhumsaa. Haghyr eh er Jerdein er y 1d laa Mean Fouyir marish co-obbraghey lesh yn reagheydys Ellynyn ny Gael. Va cowrey noa-emshyragh Yn Chruinnaght ry-akin er coodagh, as çheu sthie, jeh'n chlaare. Ec jerrey yn chlaare va fogrey ayn mychione aavioghey Yn Chruinnaght ayns Rhumsaa ayns Luanistyn-Mean Fouyir 1978, as dy "nee feailley Eddyr-Cheltiagh queig-laa dy beagh ayn". Haghyr eh eddyr y 21d as y 25oo laa Luanistyn 1978.

Ayns notey 'sy chlaare screeu Douglas 'sy vlein 1979 dy row yn reaghey goll er chur er ny reagheyderyn yn feailley y chuirrey ayns Rhumsaa, er-yn-oyr nagh row feailley scanshoil mooar ec y valley neughollrish ny baljyn elley er yn ellan, as er-yn-oyr dy row Rhumsaa, gollrish Purt ny h-Inshey, myr nane jeh ny h-ynnydyn da'n aavioghey ashoonagh.

Ga nagh row 'sy Chruinnaght Vanninagh Ashoonagh agh feailley v'er kelloorey yn cultoor Manninagh, ren Douglas cur Yn Chruinnaght er bun 'sy chummey noa-emshyragh myr feailley eddyr-Cheltiagh, as va caa currit da commee ny shey h-ashoonyn veih Mannin, Nalbin, yn Vritaan, Nerin, Bretyn as y Chorn. Hooar yn Chruinnaght enney oikoil veih An tOireachtas (Nerin), Gorsedd y Beirdd as Yr Eisteddfod Genedlaethol (Bretyn), as Am Mòd (Nalbin).

Haghyr cloiaghyn er feie yn Ellan, agh eddyr ny bleeantyn 1978 derrey 2006, by eh Rhumsaa cree yn Chruinnaght. Va ram caaghyn ayn ayns Rhumsaa da'n Chruinnaght 'sy valley, goaill stiagh thieyn oast eigsoylagh as y Halley Baljey, kialteenyn eigsoylagh, as margey ny sthock. Beggan as beggan, cha row cha mooar as ny h-ynnydyn shen ry-gheddyn as dirree er paalan buillvollee dy ve ny chowrey 'syn 'eailley. Ansherbee, er-yn-oyr nagh row yn boayl da'n phaalan buillvollee ry-gheddyn da'n Chruinnaght 'sy vlein 2007, va'n cree arrit dys Purt ny h-Inshey raad va ny caaghyn ayns Laare y Cheead Blein kiarail boayl ree-vie.

Yn Cohaglym Celtiagh

Ny jean jarrood eddyr y reagheydys shoh as y Chommeeys Celtiagh.Ta'n Cohaglym Celtiagh ny y Cohaglym Celtiagh Eddyr-ashoonagh ny reagheydys cultooragh ta shirrey ny çhengaghyn Celtiagh dy chur er oiae, as ny çhengaghyn shen goaill stiagh Gaelg, Gaelg Albinagh, Yernish, Bretnish, Cornish as Britaanish. V'eh currit er bun lurg çheet ry-cheilley jeh ny reagheydyssyn lheid as y Çheshaght Cheltiagh as y Cohaglym Ooilley-Cheltiagh. Hie daa chruinnaght jeh Cohaglym Eddyr-Cheltiagh ry cheilley ayns 1838 as 1867.

Haghyr y chied chruinnaght ec Eisteddfod Chione Beih 'sy vlein 1917, as t'eh er çheet ry-cheilley son cruinnaghtyn begnagh dagh vlein neayr's shen. Ta crouw er lheh ayns dagh fer jeh ny çheeraghyn Celtiagh, agh cha row crouw ec y Chorn derrey ny 1920yn, ga dy row paart eck 'sy Çheshaght Cheltiagh veih'n vlein 1904. Ta dagh crouw lhiantyn rish deanyn y Chohaglym 'sy çheer hene oc.

Cha nel y çheshaght ny sheshaght pholitickagh, faagail magh dy ren Partee Ashoonagh ny h-Albey (roie-haghter y Phartee Ashoonagh Albinagh) eiyrtys paart dy ghoaill 'sy Chohaglym, as dy ren Taoiseach Nerin ec y traa shen, Éamon de Valera, coardail rish dy ve ny phatroon er y Chohaglym ayns ny 1930yn.

Yn Commeeys Celtiagh

Ta'n Commeeys Celtiagh ny heshaght neu-reiltyssagh ta cur hene-reddey as enney as cultoor Celtiagh er oaie ayns Nerin, ayns Nalbin, ayns Bretyn, 'sy Vritaan, 'sy Chorn as ayns Mannin. T'eh cur trimmid er lheh er ny çhengaghyn Celtiagh dooghyssagh. Ta enney currit er y çheshaght ec ny h-Ashoonyn Unnaneysit myr sheshaght neu-reiltyssagh as "Staydys Rolley" eck. Ta'n çheshaght ny h-oltey jeh Coonseil Hoshiallagh as Harmaynagh ny h-Ashoonyn Unnaneysit.

Yn Vritaan (çheer)

She yn çheer bun-chooish y duillag shoh. My ta sym ayd ayns keeall elley yn 'ockle shoh, lhaih Yn Vritaan.She ard cultooragh ee yn Vritaan (Britaanish: Breizh, focklit magh myr [bʁɛjs] ny [bʁɛχ]; Frangish: Bretagne, focklit magh myr [bʁə.taɲ]; Galloish: Bertaèyn, focklit magh myr [bəʁ.taɛɲ]). She nane jeh ny h-Ashoonyn Celtiagh ee. Roish dy daink urree dy ve ny cooid jeh Reeriaght ny Frank 'sy vlein 1532 myr queiggey, by reeriaght as, eisht, ghiucaght neuchrogheydagh ee.

Ta'n Vritaan coodaghey y lieh-innys heear hwoaie jeh mooar-heer yn Oarpey ayns shiar hwoaie y Rank. T'ee çhemmit liorish Mooir yn Eeaght 'sy twoaie, liorish y Vooir Cheltiagh as y Cheayn Sheear 'sy neear as liorish Baie ny Biscaayn 'sy jiass. T'ee 34,023 km2 er eaghtyr. T'ee goll er rheynn magh ayns queig rheynn: Penn-ar-Bed 'sy neear, Aodoù-an-Arvor 'sy twoaie, Il-ha-Gwilen 'sy niar hwoaie, Liger-Atlantel 'sy jiass as Mor-Bihan 'sy jiass.

'Sy vlein 1956, va gurneilys ynnydagh y Rank aachummit as va ny h-ardjyn currit er bun. Va Ard y Vritaan currit er bun ec y traa shen, agh cha nel yn ard coodaghey agh 80% jeh eaghtyr yn ard cultooragh. Va Liger-Atlantel, mygeayrt y chaayr Naoned, scarrit magh ass y Vritaan as currit stiagh 'syn ard Broioù al Liger.

Ayns Jerrey Geuree 2006 va 4,300,500 dooiney cummal ayn. Ta 72% jeh'n phobble cummal ayns Ard y Vritaan as 28% ayns Ard Broioù al Liger. 'Sy vlein 1999 v'ad Naoned (711,120), Roazhon (521,188) as Brest (303,484) ny caayryn smoo ayn.She çheer ghooie ny Britaanee ee yn Vritaan as ta'n çheer coontit myr fer jeh ny h-Ashoonyn Celtiagh as ee freill enney cultooragh ta aahoilshaghey e shennaghys. Ta deiney ennagh cur feysht er staydys bunraghtoil roie yn Vritaan, as ta gleashaght ashooneyragh shirrey ny smoo hene-reiltys da'n Vritaan çheusthie jeh'n Rank.

Çhengaghyn ny h-Oarpey

Son ny smoo fys jeeagh-shiu er: Çhengaghyn yn Unnaneys Oarpagh, Rolley çhengaghyn marroo ny h-Oarpey, as Rolley çhengaghyn ayns gaue ny h-Oarpey

She fir jeh ny çhengaghyn Ind-Oarpagh y chooid smoo jeh çhengaghyn yn Oarpey. Ta'n kynney shen goll er rheynn magh ayns ram crouwyn, goaill stiagh ny crouwyn Romanagh, Germaanagh, Baltagh, Slavagh, yn Albaanish as y Ghreagish. Ta faare mooar chammah ec ny çhengaghyn Ooralagh, crouw ta goaill stiagh yn Ungaarish, yn 'innlynnish, as yn Estaanish. Ta olteynyn ny çhengaghyn Turkagh as ny çhengaghyn Mongoilagh ry-gheddyn 'syn Oarpey chammah, as ta scansh vooar ec ny çhengaghyn Coagaashagh Hwoaie as ny çhengaghyn Kartvelagh 'syn Oarpey hiar yiass. She çhengey anerit y Vascish ta ry-gheddyn ayns ny Sleityn Pyreanagh as she yn Valtish yn un çhengey Hemittagh 'syn Oarpey as staydys ashoonagh eck.

Ashoonyn Celtiagh as ny cultooryn oc
Ashoonyn
Ashoonyn Celtiagh
Çhengaghyn
Cultoor

Yn Vritaan · Kernow · Nerin · Mannin · Nalbin · Bretin

Kiaull

Yn Vritaan · Kernow · Nerin · Mannin · Nalbin · Bretin   

Spoyrt

Cammag · Iomaint Kernowagh · Gleckey Kernowagh · Curlal · Bluckaneyrys · Bluckan laue Gaelgagh · Golf · Gouren · Cloie cruinn · Gammanyn ny Gaeil  · Iomaint · Boulleraght raad Yernagh · Shinty

Sleih Britaanee · Cornee · Yernee · Troailtee Yernagh · Manninee · Albinee · Ultee · Bretnee
Ny Celtiee
Shenn Celtiee
as Studeyrys Celtiagh
Celtic round dogs
Celtiee Jeianagh
as
Aavioghey Celtiagh
Kiaull Celtiagh · Ashoonyn Celtiagh · Noa-phaganaght Cheltiagh · Ooilley-Cheltiaghys (Y Cohaglym Celtiagh · Y Commeeys Celtiagh) · Fockley magh Celtiagh
Çhengaghyn
Feaillaghyn Celtiagh Samhain · Imbolc · Beltain · Lughnasadh
Rollaghyn Rolley cleinyn Celtiagh · Rolley jeeghyn Celtiagh · Rolley Celtiee

Ayns çhengaghyn elley

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.