1916

Blein:
1913 1914 1915 - 1916 (MCMXVI) - 1917 1918 1919

Taghyrtyn

Ruggyryn

Baaseyn

Aundyryn Nobel

  • Fishig - Cha row er briwnys
  • Kemmig - Cha row er briwnys
  • Lheeys - Cha row er briwnys
  • Lettyraght - Carl Gustaf Verner von Heidenstam
  • Shee - Cha row er briwnys
Argon

Ta argon (ASE: [ˈarɡɑn]) ny vunstoo kemmigagh lesh y chowrey Ar. Ta'n earroo breneenagh 18 echey as t'eh ny treeoo bunstoo ayns possan 18 jeh'n taabyl reiltagh. Ta'n argon ny treeoo bunstoo s'menkey ayns aeraght ny Cruinney as eh jannoo seose 0.93% jeh'n aeraght, ny smoo na daa-ocseed charboan. Ta'n ennym echey "argon" çheet ass αργος (argos) ny Greagish as eh çheet er "gyn bree", red ta cowraghey nagh vel y bunstoo goll fo ym-obbraghey kemmigagh.

Gas ooasle

Ta ny gassyn ooasle ayns possan 0 (ta shin gra possan VIII rish shen neesht) ta ry-gheddyn er y laue yesh jeh taabyl ny bunstooghyn. Ta ooiley ny gassyn ooasle feer neu-ymobbreeagh (ta'n fockle 'argon' çheet veih fockle Greagish as y cheeall 'litçheragh' echey) - ta ny gassyn ooasle jeant ass un vreneen ny lomarcan.

By eh William Ramsay (1852-1916) y kemmigagh Albinagh ren feddyn magh queig jeh ny gassyn ooasle. Rug eshyn ayns Glaschu, as ren eh studeyrys er kemmig 'sy Ghermaan fo stiurey Robert Bunsen. Ta sleih cooinaghtyn er Ramsay er yn oyr dy dooar eh magh argon (1894), hailium (1895), neoin (1898), krypton (1898) as xenon (1898). Scarr eh neoin, krypton, as xenon veih aer va jeant ny ushlagh. Chossyn William Ramsay Aundyr Nobel ayns 1904 son geddyn ny queig gassyn ooasle imraait heose.

Hoshiaght, va sleih gra 'ny gassyn taaue' rish ny gassyn ooasle, son dy row ad cho neu-ymobbreeagh. Agh eisht v'eh feddynit magh dy noddagh krypton as xenon ymobbraghey ny keayrtyn. Foddee nagh vel co-vunstoo jeh hailium, jeh neoin ny jeh argon feddynit foast. Er y fa dy vel ny gassyn ooasle cho neu-ymobbreeagh, t'ad ymmydoil. Myr sampleyr, foddee hailium goll er ymmydey dy hauçhey ayns mollagyn aeragh as ayns lhongyn-aer. S'gaueagh mollag aeragh ny lhong-aer ta lheent lesh hiddragien. 'Sy vlein 1937, y lhong-aer Ghermaanagh Hindenburg va lheent lesh hiddragien, ren ee sheidey seose ayns lossanyn erskyn New Jersey. Va mysh lieh-cheead troailtagh marrooit kyndagh rish shen as, son y chooid smoo, va shen y jerrey jeh ny lhongyn-aer myr saase-arraghey. Bentyn da neoin, ta ymmyd jeant jeh ayns cowraghyn-soilsheydys. Ta fillamad tungsten ayns bolgan ta lhieent lesh neoin. Tra ta stroo lectragh roie trooid y fillamad, ta'n argon gymobbraghey lesh y tungsten, ta çheet dy ve ny vrasnag vane-çheh (2500°C) ta cur magh ram soilshey. Ta ymmyd jeant jeh krypton as xenon ayns londeyryn niartal ayns thieyn-soilshey as fotografeeaght.

Glion Faba

Ta Glion Faba (Baarle: Glenfaba) nane jeh ny sheadinyn ayns Mannin. Ta daa skeerey ayns Glion Faba, Carmane as Perick.

Hailium

She bunstoo eh hailium (ASE: [ˈheːlʲʊm]). She yn trimmid breneenagh ta echey ny 4.002602 g·mol−1. Ta earroo breneenagh 2 as cowrey He er.

Krypton

Ta krypton (ASE: [ˈkrɪpt̪ɑn̪]; veih'n Ghreagish: κρυπτός, kryptos "y fer follit") ny vunstoo kemmigagh lesh y chowrey kemmigagh Kr as yn earroo breneenagh 36. T'eh ny oltey jeh Possan 18 as Çhymcheayrt 4. Ta krypton ny ghas taaue gyn daah, gyn blass, gyn soar as t'eh ry-gheddyn 'syn aeraght ayns mooadyn beggey. T'eh ymmydit lesh gasyn goan elley ayns stroo-hoilshaghey.

Neoin

Ta neoin ny neon (ASE: [nʲoːn]; veih νέον (neon) ny Greagish ta çhyndaait myr "noa") ny vunstoo lesh y chowrey Ne as yn earroo breneenagh 10. Ga dy vel neoin ny vunstoo feer chadjin 'sy Tuinney, cha nel mooarane jeh'n stoo shen ry-gheddyn er y Chruinney. Ayns foaynooyn cadjin, ta'n neoin ny ghas taaue gyn daah, agh t'eh soilshean lesh daah ruy-oranje buigh tra t'eh ymmydit ayns çhoobyn lhiggee as lampaghyn neoin as fograghyn soilsheenys. T'eh goit ass yn aer dy traghtee raad t'eh ry-gheddyn ayns mooadyn beggey.

Pobblaght Nerin

She yn steat as y phobblaght 'syn Oarpey Heear Hwoaie bun-chooish y duillag shoh. My ta sym ayd ayns yn ellan ta enmyssit "Nerin", "Éire", ny "Ireland", lhaih Nerin.Ta Nerin (Yernish: Éire, Baarle: Ireland) ny çheer ayns sheear hwoaie ny h-Oarpey. Ta'n steat seyr noa-emshiragh goaill stiagh 5/6 ellan Nerin. Ta'n çheer çhemmit liorish Nerin Hwoaie (ny cooid jeh'n Reeriaght Unnaneysit) da'n twoaie, y Cheayn Sheear da'n sheear, Mooir Vannin da'n shiar, as y Vooir Cheltiagh as Mooir Vretyn da'n jiass as y shiar yiass. Dy leighoil, she cur sheese y steat ee Pobblaght Nerin (Yernish: Poblacht na hÉireann, Baarle: Republic of Ireland) agh she Nerin yn ennym eck.

Ta Nerin ny h-oltey jeh'n UO, OECD as AU/UN.

Traa ynnydagh ny h-Oarpey Heear

Ta traa ynnydagh ny h-Oarpey Heear (WET, UTC+1, ny GMT dy cliaghtagh ayns y Reeriaght Unnaneysit as Nerin) ny chryss hraa ayns roankyn ny h-Oarpey Heear as ny h-Oarpey Heear Hwoaie, as cur ny h-ardjyn shoh 'syn earroo:

Ny h-Ellanyn Chanaaragh, veih'n vlein 1946 (Ta mooarheer ny Spaainey soit ayns Cryss Hraa CET, .i. UTC+1)

Ellanyn ny Geyrragh, veih'n vlein 1908

Greenlynn Hiar Hwoaie (Danmarkshavn as yn ard mygeayrt)

Yn Eeslynn, veih'n vlein 1968

Yn Phortiugal, veih'n vlein 1911 lesh farkiaghtyn (faagail magh ny h-Ellanyn Asoar)

Pobblaght Nerin veih'n vlein 1916 lesh farkiaghtyn

Reeriaght Unnaneysit (cur Sostyn, Nerin Hwoaie, Nalbin, Bretin, Mannin as Ellanyn Vooir Eeaght 'syn earroo), veih'n vlein 1847 ayns Sostyn, Bretin as Nalbin, as veih'n vlein 1916 ayns Nerin Hwoaie, lesh farkiaghtynCar y gheuree ta WET ta cosoylagh liorish Traa Cadjinit (UTC+0), ry-ymmydit ayns ny çheeraghyn heose. Agh car y touree ta traa souree ny h-Oarpey Heear (UTC+1) ry-ymmydit ayns y chooid smoo jeh ny çheeraghyn shoh.

Traa ynnydagh ny h-Oarpey Meanagh

Ta traa ynnydagh ny h-Oarpey Meanagh, ny CET (veih Central European Time y Vaarle) ny chryss hraa ta goll er ymmyd 'sy chooid smoo jeh'n Unnaneys Oarpagh as ayns çheeraghyn Oarpagh elley er lheh. Ta'n chryss hraa shoh un oor er oaie jeh'n Traa Cho-oardit Chadjin.

Car y tourey ta CEST, ny Traa Houree ny h-Oarpey Meanagh, ymmydit ayns dagh çheer ta goaill ymmyd jeh CET.

William Ramsay

By eh William Ramsay (1852-1916) y kemmigagh Albinagh ren feddyn magh queig jeh ny gassyn ooasle. Rug eshyn ayns Glaschu, as ren eh studeyrys er kemmig 'sy Ghermaan fo stiurey Robert Bunsen. Ta sleih cooinaghtyn er Ramsay er yn oyr dy dooar eh magh argon (1894), hailium (1895), neoin (1898), krypton (1898) as xenon (1898). Scarr eh neoin, krypton, as xenon veih aer va jeant ny ushlagh. Chossyn William Ramsay Aundyr Nobel ayns 1904 son geddyn ny queig gassyn ooasle imraait heose.

Xenon

Ta xenon ny vunstoo lesh y chowrey kemmigagh Xe. She 54 yn earroo breneenagh echey. T'eh ny ghas taaue gyn daah, gyn blass, gyn soar, as t'eh ry-gheddyn ayns mooadyn beggey ayns aeraght ny Cruinney. Ta xenon ymmydit ayns lostanyn laue as arc-lostanyn as myr cadlaghan.

Ayns çhengaghyn elley

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.