16oo eash

Far-reayrt

Taghyrtyn

Sleih er-lheh

Jeihaghtyn as bleeantyn

1490yn 1490 1491 1492 1493 1494 1495 1496 1497 1498 1499
1500yn 1500 1501 1502 1503 1504 1505 1506 1507 1508 1509
1510yn 1510 1511 1512 1513 1514 1515 1516 1517 1518 1519
1520yn 1520 1521 1522 1523 1524 1525 1526 1527 1528 1529
1530yn 1530 1531 1532 1533 1534 1535 1536 1537 1538 1539
1540yn 1540 1541 1542 1543 1544 1545 1546 1547 1548 1549
1550yn 1550 1551 1552 1553 1554 1555 1556 1557 1558 1559
1560yn 1560 1561 1562 1563 1564 1565 1566 1567 1568 1569
1570yn 1570 1571 1572 1573 1574 1575 1576 1577 1578 1579
1580yn 1580 1581 1582 1583 1584 1585 1586 1587 1588 1589
1590yn 1590 1591 1592 1593 1594 1595 1596 1597 1598 1599
1600yn 1600 1601 1602 1603 1604 1605 1606 1607 1608 1609
Ashkelon

She caayr 'sy Clyst Yiass er coose Meanvooiragh Israel eh Ashkelon (Ewnish: אַשְׁקְלוֹן; Arabish: عسقلان‎ ʿAsqalān ; Ladjyn: Ascalonia ; Akkadish: Isqalluna ). T'eh ny hoie 50 km çheu yiass veih Tel Aviv as 13 km çheu hwoaie veih'n joarey rish Straih Gaza. Ta'n chaayr noa-emshyragh soit er purt ta cha eashit as yn Eash Noa-littagh. Va'n chaayr stiurit as cummaltit ec ny Canaanee, ny Philistinee, ny h-Egyptee, ny h-Israeliteyn, ny h-Assyree, ny Babylonnee, ny Greagee, ny Feaneeckee, ny Hasmonee, ny Rauee, ny Pershee, ny h-Arabee as Sidooryn ny Croshey, derrey yn vlein 1270 tra v'ee scryssit ec ny Mamlukee.

Va'n balley beg Arabagh al-Majdal ny al-Majdal Ascalun (Arabish: المجدل‎; Ewnish: אל-מג'דל, מגדל) currit er bun faggys da'n voayl shenndeeagh 'sy 16oo eash fo reirey ny Turkee. 'sy vlein 1918, hie yn balley beg fo stiurey Lught Reill er Thallooyn Cummaltit ny Noidyn as 'sy vlein 1920 v'eh coontit myr cooid jeh'n Yn Phalasteen Anneydagh. Car y chaggey Israelagh-Arabagh 'sy vlein 1948 va'n chaayr ny voayl toshee jeh Forseyn Contoyrtyssagh ny h-Egypt as y bun-ynnyd oc ayns Gaza.

Haink ny forseyn Israelagh stiagh 'sy valley beg er 5 Sauin 1948. Tra haink ad stiagh 'sy valley beg v'eh jee-chummaltit hannah hene as ren Ewnyn arraghey stiagh ayn ny s'anmey 'sy vlein shen. By ad Migdal Gaza, Migdal Gad as Migdal Ashkelon ny h-enmyn va currit er y valley Ewagh hoshiaght agh 'sy vlein 1953 va'n nabooys Afridar cochorpit rish y valley beg as va'n ennym "Ashkelon" doltit reesht myr ennym y valley. 'Sy vlein 1961 va Ashkelon ny 18oo valley smoo ayns Israel as 24,000 deiney cummal ayn. 'Sy vlein 2010 va 112,900 deiney cummal ayn.

Bretnish

She çhengey Vrythonagh Cheltiagh ee yn Vretnish (Cymraeg ny y Gymraeg), ayns y chynney çhengey Ind-Oarpagh. She çhengey ghooghyssagh Vretin t'ayn, as ard-hengey Vretin derrey toshiaght y 20oo eash. T'ee ry-chlastyn chammah ec cochiangle Vretin as Sostyn, as ayns Chubut 'syn Argenteen. Ta Bretneyryn er feie ny cruinney er coontey arraghey magh, ayns Bretin Vooar, ny Steatyn Unnaneysit, y Chanadey as y Teelynn Noa er lheh. Cha nel ee ro-ghoan myr monney çhengaghyn Cheltiagh; t'ee loayrit ec 21-25% jeh'n sleih Bretnagh, as ec mysh 90% jeh'n sleih ta cummal ayns buill myr Caernarfon ayns Bretin Heear Hwoaie. Ta paitçhyn dy ynsaghey eddyr 5 as 16 bleeantyn d'eash, as ta ymmodee scoillyn Bretnish ayn.

Caayl blaa

She troarag yn-ee 'sy dooie Brassica oleracea eh caayl blaa ny collish. Son y chooid smoo, ta sleih gee y dhossan blaaghey bane. She mooinjer caayl, caaylag, callish Rangagh as lossreeyn elley t'ayn.

Haink caayl blaa ass Iddaal, foddee. Haink ad dys y Rank 'sy 16oo eash, as t'ad ry-akin ayns lioar Olivier de Serres' Théâtre de l'agriculture (1600), myr cauli-fiori. Ta feanish ayn dy row caayl blaa cadjin rish 1651, rish cur magh lioar aarlee Frangagh Le cuisinier françois. Rish eash Louis XIV ny Frank v'ad ry-akin ayns lhongaghyn thieyn ooasle.

Clou iddaalagh

Ayns clougraafeeagh, ta clou iddaalagh çheet er clou roie bunnit er cummey aghtit jeh lauescreeuee penneyragh. Er oyr y chleayney veih'n phenneyraght, ta e lheid jeh clouyn shen sceau beggan da'n jiass. Ta cummaghyn glyffyn anchasley veih'n chlou romanagh ymmydit chammah–cleaney elley veih'n phenneyraght.

Ta'n ennym "iddaalagh" currit er y chlou er oyryn shendeeagh. Va clouyn penneyragh kiaddit 'syn Iddaal son cooishyn ardreiltagh. V'ad Ludovico Arrighi as Aldus Manutius (y daa jeu eddyr y 15oo as y 16oo eash) ny preeu-chiaddeyderyn 'syn obbraghey ec y traa shen.

Coondaeghyn Nerin

She rheynnyn fo-ashoonagh dy chur creeagh er çheer-oaylleeaght y çheer son cooishyn gurneilys ynnydagh ad coondaeghyn Nerin (Yernish: contaetha na hÉireann; Baarle: counties of Ireland; Baarle Albinagh Ultagh: coonties o Airlann). Ta'n chooid smoo jeh ny coondaeghyn tradishoonagh ayns Pobblaght Nerin foast goll er ymmyd myr unnidyn reiree, agh haink jerrey lesh y rolley shen ayns Nerin Hwoaie tra va slystyn currit ayns bree ayns nyn ynnyd. Va ny coondaeghyn currit er bun lurg cur stiagh ny Normanee myr coip jeh'n chorys cheddin va ymmydit ayns Reeriaght Hostyn ec y traa shen. Va ny coondaeghyn currit er bun son stiurey reeoil ayns keeshyn, shickyrys as reirey cairys y chur ayns bree er y cheim ynnydagh. Hoshiaght, cha row agh y chooid hiar yiass jeh'n ellan currit fo stiurey ny Cambro-Normanee as, er-yn-oyr shen, cha row rheynn magh Nerin ayns coondaeghyn creaghnit derrey yn 16oo eash.

Iuar

She lettyr bun-chooish y duillag shoh. My ta sym ayd ayns billey, lhaih euar.

She nuyoo lettyr abbyrlhit ny Gaelgey eh iuar (I, i), rere'n abbyrlhit Romanagh, as myr shen, nuyoo lettyr ny abbyrlhittyn elley haink ass.

John Phillips (aspick)

By Aspick Anglicaanagh Sodor as Mannin eddyr ny bleeantyn 1604/1605 as 1633 eh John Phillips (m. 1555 - 7 Luanistyn 1633). Ta enney mooar er Phillips er-yn-oyr dy nee eshyn ren screeu sheese yn Ghaelg.

Juys (lettyr)

She lettyr bun-chooish y duillag shoh. My ta sym ayd ayns keeall elley yn 'ockle shoh, lhaih juys.

She jeihoo lettyr abbyrlhit ny Gaelgey eh juys (J, j), rere'n abbyrlhit Romanagh jeianagh, ga nagh row eh ec yn abbyrlhit Ladjynagh.

Katowice

She caayr 'sy Tileesh ayns jiass y Pholynn eh Katowice (focklit magh myr [katɔˈvʲit​͡sɛ]; Germaanish: Kattowitz). T'eh soit er ny h-awinyn Kłodnica as Rawa, fo-awinyn ny h-awinyn Odra as Wisła ayns Ard-heer ny Sileesh.

Ta Katowice ny slyst veanagh jeh Moir-valley ny Sileesh Eaghtyragh as eddyr 2.2 millioon as 3.5 millioon deiney cummal ayn. She cree yn oaylleeaght, y chultoor, y çhynskyl, dellal as arraghey ayns jiass y Pholynn t'ayn. She preeu-valley Wheiggey ny Sileesh t'ayn. Roish dy daink er dy ve ny phreeu-valley er y wheiggey shen v'eh ny phreeu-valley er Queiggey Katowice (1975-1998), er Queiggey ny Sileesh (1920-1939) as er Queiggey ny Sileesh Eaghtyragh 'sy Ghermaan.

Leffyr

She preeu-valley Choontae Ghoon ny Ghoal, Nerin, eh Leffyr (Yernish: Leifear; Baarle: Lifford). T'eh ny lhie ayns Glion Abhainn na Finne ayns shiar y choontae raad ta Abhainn na Finne çheet ry-cheilley rish an Mughdhorn. She boayl toshee Abhainn an Fheabhail t'ayn. Ta'n Strah Bane ny lhie harrish yn awin 'sy niar ayns Nerin Hwoaie as ta Leffyr kianglt rish liorish Droghad Leffyr.

Hie yn balley er ny hroggal mygeayrt cashtal va troggit ayn ec Manghus Ó Domhnaill, fer toshee Heer Chonnal (y chooid smoo jeh Coontae Ghoon ny Ghoal) 'sy 16oo eash. Haink er y valley dy ve ny valley garrastyn jeh Armee yn Vretyn Vooar derrey seyrsnys jeh'n chooid smoo jeh'n ellan 'sy vlein 1922.

Magnus VI

By ree Norlynn eh Magnus VI Lagabøte (Shenn Norlynnish: Magnús lagabœtir, Gaelg: Magnus karreyder leigh) ny Magnus Håkonsson (Shenn Norlynnish: Magnús Hákonarson) eddyr 1263 as 1280.She mac saa Håkon Håkonsson as Margrét Skúladóttir v'ayn. Rug eh ayns Tønsberg er 1 Mee ny Boaldyn 1238, as goll er bashtey. V'eh troggit ayns Bergen. Hooar e vraar Håkon ayns 1257 as faagail Magnus myr eirey y reeriaght. Er 11 Mean Fouyir 1261, phoos eh ben-phrinse Ingeborg, inneen Ree Erik Plogpenning Ghanvarg marroo. Hooar Ree Håkon baase er 16 Mee ny Nollick 1263 rish caggey noi ree Nalbin er ny h-Inshyn Goal, as hie Magnus er crooinaghey ny ree Norlynn.

Nahuatl Chlassicagh

Ta Nahuatl Chlassicagh (ny Asteckish, ny Nahuatl) ny ennym da abbyrtyn ny çhengey Nahuatl v’er nyn loayrt ayns Glion Vecsico (as mean Vecsico myr lingua franca) er yn Barriaght Spaainagh jeh Mecsico ‘syn 16oo eash. Car ny eashyn erreish da shen, hie ish er scughey liorish Spaainish son y chooid smoo, as ren ee caghlaa: haink kuse dy abbyrtyn jeianagh Nahuatl j’ee, as adsyn goll er loayrt foast. Abbyrtyn elley, haink ad jeh abbyrtyn elley yn 16oo eash. Ga dy vel ee enmyssit myr çhengey marroo, ta Nahuatl Chlassicagh ry-akin ayns ymmodee binn screeuit ren sleih Nahua as Spaainee aascreeu 'syn abbyrlhit Romanagh.

Nollick

She feailley Chreestee ee Yn Nollick, as ish kelloorey ruggyr Yeesey Chreest. T'ee goll er kelloorey er 25oo Mee ny Nollick ec jerrey yn Çheet. Ga dy nee feailley Chreestee t'ayn, ta ymmodee neuchreestee goaill ayrn ayns cliaghtaghyn myr goaill carvallyn, cur giootyn as kaartyn Nollick, as jesheenaghey thieyn as baljyn. Ta Laa Nollick ny laa seyr ashoonagh ayns ymmodee çheeraghyn, eer kuse dy heeraghyn gyn shennaghys profete Creestee de 25 Mayrnt.

Ta kuse dy h-Agglishyn Creestee Cair-chredjuagh Hiar kelloorey y Nollick er 6oo Jerrey Geuree, er y fa dy vel 6oo Geuree corrym rish 25oo Mee ny Nollick 'syn 'eaillere Gregoiragh oc.

Yn Chreestiaght

Craueeaght un-jeeagh ee yn Chreestiaght. T'ee bunnit er seihll as focklyn Yeesey Chreest ayns ny sushtallyn agglishagh 'sy Chonaant Noa. Ta Creesteenyn credjal dy row Yeesey ny Haualtagh as, myr eiyrtys er shen, ta'n ennym Y Chreest (veih Χριστός, Christós "Y Fer Ooillit" y Çhenn Ghreagish) currit er. Ta mysh 2.1 billioon Creesteenyn er feie yn theihll, as, rere shen, t'ee ny craueeaght smoo 'sy theihll. She yn Chreestiaght yn ard-chraueeaght ayns America Hwoaie, America Yiass, 'syn Oarpey, ayns ny h-Ellanyn Philippeenagh, 'syn Aarkeylann as ayns ayrnyn mooarey jeh'n Affrick. T'ee gaase dy tappee 'syn Aishey as 'sy Çheen as 'sy Chorea Yiass er lheh.

Haink y Chreestiaght er y theihll 'sy chied eash myr shaghrynys credjue Ewagh. Ta cooid vie jeh ny teksyn crauee goll er rheynn magh lesh yn Ewaghys, y Shenn Chonaant er lheh. Myrane lesh yn Ewaghys as yn Islam, ta'n Chreestiaght coontit myr craueeaght Abrahamagh er yn oyr dy vel ny tree craueeaghtyn tayrn y bun oc veih skeeal Abraham.

She yn credjue smoo scanshoil 'sy Chreestiaght ny dy nee Yeesey Mac Jee, lane-dooinney as lane-jee, as Saualtagh y Dooieaght. Er yn oyr shen, ta Creesteenyn cur sheese er Yeesey myr Creest ny Messias. Ta Creesteenyn cur sheese er sushtallys, baase ourallagh as aavioghey Yeesey myr y Sushtal, as eh çheet er "naigh vie" (veih εὐαγγέλιον, euangélion y Ghreagish). Ayns beggan focklyn, she naigh barriaght veayn Yee er yn olk, as gialdynys y taualtys as y theihll beayn da dagh dooinney, liorish grayse jeeoil eh yn Sushtal.

Ta'n Chreestiaght goll er rheynn magh ayns tree mooar-rheynnyn - yn Agglish Chatoleagh Raueagh, Agglish Chair-chredjuagh y Niar as ny rheynnyn eigsoylagh 'sy Phrotestoonys. Ren ard-ayraghtyn yn Agglish Chatoleagh Raueagh as yn Agglish Chair-chredjuagh scarrey magh veih nyn geilley ayns 'sy Çhismey Hiar-Heear 'sy vlein 1054 BNJ, as haink y Protestoonys er y theihll car yn Aachummey Protestoonagh 'sy 16oo eash as ny h-agglishyn shen scarrey magh veih'n Agglish Chatoleagh Raueagh.

Yn Oarpey

She fer jeh shiaght mooar-rheynnyn ny cruinney ee yn Oarpey (ASE: [ˌənʲˈɔːrpə]) ny yn Europey (ASE: [ˌənʲjuˈroːpə]). T'ee coodaghey lieh-innys heear ny h-Oaraishey, as t'ee goll er scarrey magh veih'n Aishey liorish Sleityn ny h-Ooral as Sleityn ny Coagaash, Awin ny h-Ooral, y Vooir Chaspagh as y Vooir Ghoo, as ny h-ushtaghyn ta kiangley yn Vooir Ghoo rish y Vooir Aejeeanagh. Ta'n Oarpey çhemmit liorish y Cheayn Sheear da'n twoaie as da'n sheear, liorish y Veanvooir da'n jiass, as liorish y Vooir Ghoo as ny h-ushtaghyn kianglee eck da'n shiar yiass.

Ta'n Oarpey ny nah vooar-rheynn sloo rere eaghtyr thallooin, as t'ee coodaghey 10,180,000 kilomeaderyn kerrinagh (3,930,000 meeilaghyn kerrinagh), ny 2% jeh eaghtyr ny cruinney ny 6.8% jeh'n eaghtyr thallooin eck. Mastey ny 50 çheeraghyn 'syn Oarpey, she yn Roosh y fer smoo rere eaghtyr as rere earroo yn phobble eck (ga dy vel cooid vooar jeh'n çheer shen soit 'syn Aishey), as she Ard-valley yn Phaab y fer sloo. Ta'n Oarpey ny trass mooar-rheynn smoo rere earroo yn phobble, lurg yn Aishey as yn Affrick, lesh 733,000,000 dooinney, ny 11% jeh pobble ny cruinney.

She boayl ruggyree chultoor yn neear t'ayn 'syn Oarpey, as 'sy Çhenn-Ghreag er lheh. Va paart mooar eck ayns cooishyn y theihll veih'n 16oo eash er oaie, as lurg toshiaghey yn choloinaghys er lheh. Eddyr y 16oo as y 20oo eash va America, cooid vooar jeh'n Affrick, y Faarkeylann as cooid vooar jeh'n Aishey fo stiurey phooaraghyn Oarpagh. Va'n daa Chaggey Dowanagh jeerit er yn Oarpey, as rere shen haghyr failleil ayns cleayney Oarpagh er yn ardan dowanagh roish mean y 20oo eash tra dirree scansh yn Unnaneys Soveidjagh as ny Steatyn Unnaneysit. Car y Chaggey Feayr hie yn Oarpey er ny rheynn magh liorish y Churtan Yiarn eddyr NATO 'sy neear as Conaant Warszawa 'sy niar. Ren cur-ry-cheilley yn Oarpey cur Coonseil ny h-Oarpey as yn Unnaneys Oarpagh er bun 'syn Oarpey Heear. Lurg tuittym yn Unnaneys Soveidjagh 'sy vlein 1991 ren y ghleashaght shen lheanaghey magh gys y niar.

Yn Ollan

She ard ayns sheear y Çheer Injil. Ta'n enmys "yn Ollan" currit dy mennick er y lane çheer agh cha nel cooid vie jeh mooinjer y çheer soiaghey mie jeh'n enmys shen, dy mooar-vooar ayns ayrnyn elley yn çheer.

Veih'n 10oo derrey yn 16oo eash va'n Ollan ny h-ard politickagh unnaneysit fo stiurey Eearlaghyn ny h-Ollan. 'Sy 17oo eash haink er yn Ollan dy ve ny pooar vooiragh as harmaynagh as ee jannoo kioneys er ny queiggaghyn elley 'sy Phobblaght Ollanagh.

Jiu, ta'n eear-choontae jeant seose jeh'n daa wheiggey, yn Ollan Hwoaie as yn Ollan Yiass. Ta ny queiggaghyn shen goaill stiagh ny tree caayryn smoo ayns y çheer: Amsterdam (preeu-valley yn çheer), yn Haag (soiag y reiltys) as Rotterdam (soiaghey yn phurt smoo 'syn Oarpey).

Çhengaghyn Ooralagh

She kynney çhengey ny çhengaghyn Ooralagh as 39 çhengaghyn ayns y chynney çhengey shen. T’ad Finnlynnish, Ungaarish as Estoinish ny çhengaghyn smoo scanshoil mastey ny çhengaghyn Ooralagh. Ta’n chooid smoo jeu loayrit ayns y Roosh, agh ta ram loayreyderyn soit ayns yn Estaan, Finnlynn, yn Ungaar, y Romaain, y Serb, as y Clovack.

Ayns çhengaghyn elley

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.