जपान

Hea vixoiavoir Romi Konknnint boroil'lem pan vach: Japan
Flag of Japan
जपान चो बावटो
Imperial Seal of Japan
जपान चें प्रतीक
Japan-CIA WFB Map
जपान

जपान, आशीयांतलो देस आसा। ताची राजधानी टोकियो नगर आसा।[1][2]

संदर्भ

  1. http://www.bbc.com/news/world-asia-pacific-14918801
  2. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ja.html
अमेरिकेचीं संयुक्त राज्यां

Hea vixoiavoir Romi Konknnint boroil'lem pan vach: Amerikechim Sõyukt Rajyam

अहिंसा

== अहिंसा: ==anhisa ho bhartiya samaj jivnacha ek mahatvache aanga aasa.

भारतीय आर्य धर्माच्या जायत्या उदात्त तत्वांतलें एक मुखेल तत्व. अहिंसा हो धर्म म्हणूनय मानिल्लो आसा. भारतीयांच्या ४८ संस्कारांत अहिंसेक आत्मसंस्कार अशें मानतात.सुर्वेक अहिंसा एक मोक्षसाधन म्हूण प्रचारांत आयली. आत्मगिन्यानी मनीस कोणाचीच हत्या करिना वा कोणाक दुखयना कारण प्राणिमात्र म्हळ्यार एकाच इश्वराची रुपां हें ताका खबर आसता. अहिंसा धर्म हो बौध्द वा जैन हांणी पयलीं उपदेशांत हाडला अशें कांय जाणांचें मत आसा. पूण भारतीय आर्य धर्मांत जैन आनी बौध्द हांच्याकूय आदीं अहिंसा तत्वाचो उदय जाल्लो दिश्टी पडटा.

गिन्यानरुपी मनशान खंयचेंय मोक्षसाधन आपणावचे खातीर अहिंसा तत्व मान्य करूंकच जाय असो सिध्दांत भारतीय तत्त्वगिन्यानी लोकांनी पूर्विल्ल्या काळांत मांडिल्लो. अहिंसा धर्म हो सगळ्यांनी पाळपाचो धर्म आसा आनी कसल्याय तरेची हिंसा करप हें पातक जावन आसा अशें मत महाभारत काळांत लोकसमाजांत आशिल्लें. संवसार सोडून वानप्रस्थाश्रम आपणावपी निवृत्तीमार्गी यतिमुनी हिंसा करीनासले आनी मांस खायनासले अशी गवाय ग्रीक इतिहासकार हिरोडोटस ( इ.स.प. ४५० ) हाणें दिल्ली आसा. आर्यांच्यो आहारा विशीं ज्यो कल्पना आसल्यो तांतूंत मांस खाल्ल्यान मनीस अशुध्द जाता अशीय एक कल्पना आशिल्ली, जिचे वरवीं अहिंसेच्या प्रचाराक बरोच पाळो मेळ्ळो. फुडल्या स्मृतीकारांनी अशी कल्पना काडली की जो मनीस ज्या प्राण्यांचें मांस खाता तो प्राणी दुसऱ्या जल्मांत त्या मनशाचें मांस खाता. तेखातीर मांस आहारांत व्हड प्रमाणांत बंदी आयली. पूण ही कल्पना सुर्वेक नासली. जेन्ना आर्य लोक भारतांत येवन उदेंते कडेन आनी दक्षिणे कडेन वचत रावले तशें तांकां धान्य आनी भाजीपालो चड प्रमाणांत मेळत रावलो. तेखातीर तांकां मांस खावपाची तितलिशी गरज उरली ना.

जायत्या वर्सां सावन जांचे पूर्वज मांस खाताले त्या भारतीय लोकांनी अहिंसा धर्माक म्हत्व दिलें आनी मांसाहाराचो त्याग केलो. ही मनशाच्या इतिहासांतली तोखणायेची गजाल अशें म्हणटात.

जैनाच्या काळांत अहिंसा तत्वाक खुबूच पाळो मेळ्ळो. जैन साधूंक अहिंसा, सत्य, अस्तेय, ब्रह्मचर्य आनी अपरिग्रह हीं पांच महाव्रतां पाळचीं पडटात.

तातूंतलें ‘अहिंसा’ हें सगळ्यांत व्हड व्रत आसा. जैन धर्मात अहिंसा तस्वाची फोडणीशी बारीक साणीन केल्या. एकाद्र्या जिवाक मारप वा ताका त्रास दिवप असो हिंसेचो स्पश्ट अर्श जाता. राग येतकच मनीस विचार करिनासतना दुसऱ्या जिवाक त्रास दिता, ताकाय हिंसा म्हणू येता. तेभायर वायट विचार मनांत दवरून केल्लें खंयचेंय काम हिंसा जावंक शकता.

अहिंसा पुराय तरेन पाळपाखातीर जैनातले स्थानवासी पंथाचे यती भोंवतना वाट निवळ करूंक आपले वांगडा सुताचो कुंचो दवरताले. जीव जंतू तोंडांत वचून तांची हत्या जावंची न्हय म्हूण तोंडार लुगटाची फाळी बांदताले. आंगावेले कपडे फांफुडल्यार ताचेवेले जीव मरत म्हूण कपडे फांफडीनासले.

बौध्दांनीय अहिंसेक मान्यताय दिली आसली तरी ती पाळपांत कांय आडवाद आसात. ह्या धर्मांत मनीस धर्माक अनुसरूनच अहिंसे विशी येवजप जालां. बौध्द धर्माच्या अष्टांगीक मार्गांत अहिंसा ही योग्य आकांक्षांच्या वळेरेंत एक फावट आनी सव्दर्तनाच्या वळेरेंत दुसरे फावट आयिल्ली दिश्टी पडटा.

बौध्दांनी आपल्या पंचशिलांत अहिंसेक पयली सुवात दिल्या. अहिंसे विशीं खासा बुध्दचीं तत्वां मात्शीं वेगळीं आशिल्लीं. जी वस्त भिक्षा म्हणून दितात ती आपणावची असो ताचो आदेश आशिल्लो. ताच्या मताप्रमाण मांस भक्षणान मनीस भश्टना तर वायट कर्तुपांनी भश्टता. भश्टप वा ना भश्टप हें कितें खाता हाच्यावेल्यान थारना तर मनीस कितें करता आनी कशें करता हाचे वेल्यान थारता. एकदां चंड नांवांच्या धवडाच्या घरांत भिक्षा म्हूण मेळिल्लें दुकराचें मांस बुध्दान

खाल्ल्याची आख्यायिका आसा. सद्या चीन, जपान सारकिल्या देशांत जंय बौध्द धर्माचे अनुयायी आसात ते मांसाहार वर्ज्य मानीनात.

सम्राट अशोकान अहिंसेचें स्वता आचरण केल्लें आनी दुसऱ्यांकूय तेविशीं आज्ञा आसात. खंयच्याच जीवाची हत्या जावंची न्हय अशें अशोकाक दिसतालें. त्या काळांत सोयऱ्यांक जनावरांचें मांस दिवन खोशी करताले. अशोकान हे चालीचेर बंदी हाडली. तशेंच आपल्या राजवाड्यांत जावपी जनावरांची हत्या ताणें थांबयली.

भागवत धर्मांत अहिंसा मंत्राक मान्यताय दिवन हिंसा प्रधान यज्ञाक विरोध केला.महाभारतांतल्या नारायणीथोपाख्यानांत उपरिचर राजाचे आख्यान दिल्लें आसा. हो राजा भागवत धर्माक मानतालो. ताणें आपल्या अश्वमेध यज्ञांत पशुहत्या करचे बदला यवांची आहुती दिवन यज्ञकर्म पुराय केल्लें. भगवान नारायणान ब्रह्मादीदेवाक वैष्णव धर्माचो सिध्दांत सांगतना असो आदेश दिला.

यत्र वेदाश्च यज्ञाश्च तप: सत्यं दमस्तथा।

अहिंसाधर्मसंयुक्ता: प्रचेरेयु: सुरोत्तमा:। स वो देश: सेवितव्यो मां वोS धर्म: पदा स्पृशेत्।। अर्थ: ज्या देशांत वेद, यज्ञ, तप, सत्य दम ही अहिंसा धर्मान भरिल्ली आसा त्या देशांत तुमी रावात. अधर्माची तुमकां मात्तूय बादा जावची न्हय.

वेदविरयत यज्ञांत जनावरांक मारताले. जैनांनी आनी बौध्दांनी जनावरांचे हत्येआड चळवळ उबारली आनी भौशिक लोकांचें मत जनावरांचे हत्येआड बदल्ले. तरी वैदीक धर्माचे खर वांगडी ब्राह्मण आनी क्षत्रिय हाणी मात जनावरांक मारपाचें सोडलें ना. महाभारताच्या काळा मेरेन हिंसक यज्ञ जातालेच. महाभारताच्या काळा उपरांत जेन्ना बौध्द आनी जैनाचो पाडाव करून आर्य धर्म वयर सरलो तेन्ना पराक्रमी क्षत्रिय राजांनी अश्वमेध यज्ञ केल्ल्याचें दाखले मेळटात. पूण वैष्णव धर्माच्या भरभराटीच्या काळांत लोकांचे ह्या यज्ञाच्या वायट आनी भिरांकूळ चालीविशीं मत बदल्ले.

गीतेंतल्या ज्ञानलक्षणांत अहिंसेचो आस्पाव आसा आनी अहिंसा म्हळ्यार शारिरीक तप आशिल्ल्याचेंय तातूंत म्हळां. श्रीकृष्णाच्या काळांत यज्ञ यागाचें बरेंच बळगें आशिल्लें. श्रीकृष्णाच्या काळांतल्यानच हिंसक यज्ञा आड लोकांचें मत ल्हव ल्हव करून बदलूंक लागलें.

हिंदू संस्कृतायेंतली अहिंसेची सुवात स्पश्ट आसा. वैदीक धर्मांत धर्मीक म्हत्व आशिल्ल्या यज्ञांत जरी जनावरांची हत्या करपाची चाल आशिल्ली तरी काळांतरान हे यज्ञ बंद पडले आनी भक्ती मार्गाचेर आदारीत मोक्षमार्ग रुढ जालो. अहिंसा, सत्य आनी ब्रह्मचर्य हीं तत्वां हिंदू धर्माचीं खाशेलीं आंगां जालीं.

महात्मा गांधी चालू काळांतलो अहिंसेचो एक व्हड उपासक. ताणें सत्याग्रहाचें एक नवें तत्व उपेगांत हाडलें आनी ताका आदार म्हूण अहिंसेक म्हत्व दिलें. आचार्य विनोबा भावे हो अहिंसेचो दुसरो व्हड उपासक. ताच्या मतान निर्भयता, मोग आनी सहकार्य अशे अहिंसेचे तीन अर्थ आसात.

अहिंसे विशीं अस्तंती विचारवंतांची विचारसरणी वेगळी आसा. आमच्यांत धर्म आनी आहार हातूंत जितलो लागसल्लो संबंद आसा तितलो तांच्या विचारवंत आनी धर्मीक लोकांत तो दिसना. मांस भक्षण केलें वा सोरो पियेलो म्हूण ते अस्तंती लोकांच्या धर्मा आड जावंक शकना.

मनशाचो सभाव संघर्शशील आशिल्ल्यान ताका स्वताची आनी स्वताचे आस्पतीची राखण करचे खातीर झुजचेंच पडटा. हें मतींत घेत जाल्यार अहिंसा तत्व आपणावंक सोंपे न्हय.पूण दुसरे वटेन स्वता जियेवचें आनी वांगडाच दुसऱ्यांकूय दियेवचे खातीर पालव दिवचो अशें मत आपणायल्यार आहिंसेचें म्हत्व जाणवता.

आझाद हिंद सेना

भारतीय फुडारी नेताजी सुभाषचंद्र बोस हाच्या फुडारपणाखाल भारतीय स्वतंत्रतायेचे चळवळीखातीर सिंगापूर हांगा जुलय 1943 वर्सा तयार केल्लें लश्करी संघटन.

दुसरें म्हाझूज चालू आसतना नेताजी सुभाषचंद्राक ब्रिटीश सरकारान कलकत्ता हांगा नदरकैदेंत दवरिल्लो. थंयच्यान तो 17 जानेवारी 1941 दिसा सुटलो आनी जर्मनींत पावलो.जर्मनींत भारताभायल्या भारतीयांचें संघटन करून स्वातंत्र्यसेना उबी करपाचो निर्धार ताणें केलो आनी तेखातीर जर्मन सरकारचो पालव मेळयलो. जर्मनी आनी फ्रांसांतले भारतीय नागगीक आनी जर्मनांच्या ताब्यांतले झूजबंदी हातूंतल्यान सुमार तीन हजारांची फौज तयार जाली. पूण थंयच्यान भारत खूब पयस आशिल्ल्याकारणान नेताजीक प्रचार सोडल्यार प्रत्यक्ष कृती करप शक्य जालें ना.आग्नेय आशियांत 1942 च्या सुमाराक झुजाक आरंब जालो आनी 15 फेब्रुवारी दिसा जपानान सिंगापूरचो ब्रिटीश आरमारी तळ काबीज केलो. मलाची मोहिमेत जपान्यांच्या हातांत मेळिल्लो ब्रिटीश सेनेंतलो भारतीय सैन्याधिकारी कॅप्टन मोहन सिंग हाणें जपानाच्या आलाशिऱ्याखाला भारतीय राश्ट्र सेनेची थापणूक केल्ली. त्याच वेळार थंय स्वतंत्रताय चळवळीचो वावर बेगीन जावंचो, म्हूण भारतीय स्वतंत्रताय संघ स्थापन करून राशबिहारी बोस हाचे अध्यक्षतेखाला एक कृतिमंडळ नेमिल्लें.

कॅ. मोहनसिंगच्या आपोवण्यावेल्यान बँकॉकचे परिशदेक हाजीर रावपाखातीर जर्मन आनी जपानी सरकारच्या पालवान व्हडा कश्टांनी पाणबुडीचो प्रवास करून नेताजी जून 1943 वर्सा सिंगापूराक पावलो. इतले मजगतीं मोहनसिंगाचे जपानाकडेन मतभेद जावन जपान्यांनी ही सेना बरखास्त केली. पूण ‘ भारतीय स्वतंत्रताय संघ ’ ही संस्था थंय अस्तित्वांत आशिल्ली. नेताजीन जपान्यांचो पालव घेवन मोहनसिंगाचें लश्करी संघटनेचें पुनरुज्जीवन करून तिका ‘आझाद हिंद सेना ’ अशें नांव दिलें. 2 जुलय 1943 दिसा नेताजी सिंगापूराक गेलो आनी ताणें रशबिहारी बोसाकडल्यान भारतीय स्वतंत्रताय संघाची जापसालदारकी आपल्या हातांत घेतली. 5 जुलय 1943 दिसा औपचारिक रितीन आझाद हिंद सेनेची थापणूक जाली. ‘ चलो दिल्ली ’ हे घोशवाक्यूय तांणी प्रसारांत हाडलें.

जपानचे बंदखणींतले भारतीय झूजबंदी, भारतीय नागरिक आनी बायलो आपखोशयेन देशसेवेखातीर हे सेनेंत आयल्यो. जपानच्या हातांत लागिल्ल्या ब्रिटीश शस्त्रसामग्रीच्या आदाराचेर दोन लश्करी विभाग जातले येदें व्हड सैन्य तयार केलें. जगन्नाथराव भोसले,शाहनवाजखान आनी मेजर सैगल ह्या भारतीय झूजबंदी लश्करी अधिकाऱ्यांक मेजर जनरल हो हुद्दो दिलो. तांच्यो अनुक्रमान चीफ ऑफ जनरल स्टाफ आनी विभागीय सेना मुखेली म्हूण नेमणुको जाल्यो. नेताजी सुभाषचंद्रान हे सेनेचें सरसेनापतीपद आपलेकडे घेतलें. बायलांचें ‘ झांशीची राणी पथक ’ तयार केल्लें, ताचें फुडारपण कॅ. लक्ष्मी स्वामिनाथन हिचेकडेन सोंपयलें. ह्या सगळ्या सैन्याक लश्करी शिक्षण दिलें.

21 ऑक्टोबर 1943 ह्या दिसा नेताजीन आझाद हिंदचें तात्पुरतें सरकार प्रस्थापित केल्ल्याची घोशणा केली. जपान, इटली, जर्मनी ह्या राश्ट्रांनी ताका बेगोबेग औपचारिक मान्यताय दिली. आझाद हिंदच्या तात्पुरत्या सरकारान नागरी शासन वेवस्थेंत लेगीत लक्ष केंद्रित केलें आनी कांय मुलकी खातीं सुरू केलीं. तातूंतलीं म्हत्वाचीं खातीं अशीः अर्थ, प्रसिध्दी, लश्कर-भरती, भलायकी आनी समाजकल्याण, पुरवण,

घरबांदप आनी येरादारी. लोकांचें फाटबळ मेळचें म्हूण नेताजीन बसका घेतल्यो आनी आकाशवाणीवेल्यान उलोवपां केलीं. कांय दिसांनी आझाद हिंद सेनेक जपानी सेनेचो पांवडो प्राप्त जालो आनी तिचो वावर सुरू जालो. नेताजीच्या खडेगांठ व्यक्तिमत्वाक लागून भारतीय सैनिकांचो आंकडो तीस हजारांवयर गेलो. गांधी, नेहरू, आझाद अशा तीन पथकांत सेनेची वांटणी केली. ह्या पथकांतल्या वेंचीक लोकांचें एक स्वतंत्र पथक ‘ नंबर एक गनिमी पथक ’ ह्या नांवान तयार केलें आनी शाहनवाजखान हाच्या मुखेलपणाखाल ताचो वावर सुरू जालो. हेंच पथक फुडें ‘ सुभाष पथक ’ ह्या नांवान लोकप्रिय जालें.

मार्च 1944 त, जपान्यांनी हिंदुस्थानचे ईशान्य शीमेर केल्ल्या हल्ल्यांत हे सेनेंतलीं कांय पथकां धाडलीं. शिमेवयल्या इंफाल हांगा जाल्ले लडायेंत ह्या सैन्यांतल्या कांय पथकांनी बरी कामगिरी केली. मे, 1944त शाहनवाजखानच्या फुडारपणाखाल एका पथकान भारतीय शीमेंत प्रवेश करून मोडोक ठाणें जिखलें. ब्रिटिशांचे व्हडले फौजेची आनी विमान माऱ्याची पर्वा करिनासतना ते म्हयनोभर लडले. कॅप्टन सुरजमल हाच्या हातासकयल्या एके जपानी सेनेन मोडोक भाशेनूच हेरकडल्या झुजांत लेगीत खूब पराक्रम केले. लेफ्टनंट मनसुखलाल हाणें मूठभर सैनिकांक घेवन झुजता आसतना जखमी जावन लेगीत एक दोंगुल्ली जिखली. दुस्मानाचें प्रचंड संस्थाबळ, अपुरी शस्त्र आनी अन्न पुरवण, रसद मेळपाचीं आडमेळीं, जपानी लोकांचो लहरी पालव हाका लागून झूज थांबोवचें पडलें. आझाद हिंद सेना फाटीं सरता आसतनाच ब्रिटिशांनी विमानांतल्यान पत्रकां उडयलीं आनी ब्रिटीश सैन्यांत परत येयात अशी हाव दाखयली. पूण सैन्यांतलो एकटोय सैनिक तांकां बदलोना. भारत शीम हुंपून फुडें ब्रह्मदेशांत वचपी ब्रिटीश सैन्याक आझाद हिंद पथकां शरण आयलीं.

2 मे 1945 ह्या दिसा रंगून जिखतकच थोड्याच दिसांभितर जपान शरण आयलें. त्या वेळार नेताजी सिंगापूरच्यान विमानांत टोकियो हांगा वता आसतना वाटेर विमानाक अपघात जावन ताका मरण आयलें, अशी खबर आयली. उपरांत आझाद हिंद सेनेच्या अधिकाऱ्यांक आनी सैनिकांक बंदी केले आनी भारत सरकाराआड बंड केल्ल्याचो आरोप तांचेर दवरलो. शाहनवाजखान, सैगल ह्या अधिकाऱ्यांचेर कोर्टात खटले भरले. पूण भारतीयांच्या हेविशींच्या प्रक्षुब्ध लोकमताचे जाणविकायेक लागून ब्रिटीश सरकारान ह्या अधिकाऱ्यांची ख्यास्त माफ केली (3 जानेवारी 1946). भारतीय स्वतंत्रताय चळवळीच्या इतिहासांत आझाद हिंद सेनेक खाशेलें म्हत्व आसा.

इंडोनेशिया

Hea vixoiavoir Romi Konknnint boroil'lem pan vach: Indonesia

आगनेय आशियांतलें कितल्याशाच जुंव्यांचें एक प्रजासत्ताक राश्ट्र. क्षेत्रफळ-19,04,345 चौ. किमी.

एक्वादोर

Hea vixoiavoir Romi Konknnint boroil'lem pan vach: Ecuador

दक्षिण अमेरिकेचे अस्तंत देगेवयलें एक राश्ट्र. क्षेत्रफळ २,७०,६७० चौ. किमी. लोकसंख्या १६,४७,०००(१९८६). विस्तार १° २३’ ३०” उत्तर ते ५° १’ दक्षिण आनी ७५° ११’ ४४ ” अस्तुंत ते ८१° ०१’ अस्तंत. विषुववृत्त (equator) ह्या देशांतल्यान वता, ताचे वेल्यानन ताका ‘एक्वादोर’ हें नांव मेळ्ळां. हाचे उत्तरेवटेन कोलंबिया, उदेंतेक आनी दक्षिणेक पेरू आनी अस्तंतेक पॅसिफिक महासागर आसा. गालॅपागस हे जुंवे एक्वादोरचे मालकेचे आसात. कीतो ही ह्या देशाची राजधानी जावन आसा.

गणितीय संस्था आनी नेमाळीं

गणितीय संस्था आनी नेमाळीं: गणितीय संशोधन आनी प्रश्न हांचे दिवप- घेवप करपाचे गरजेंतल्यान गणितीय संस्था जल्माक आयल्यो. सतराव्या शतमानामेरेन असले म्हायतीचें दिवप-घेवप व्यक्तिगत संपर्क आनी ग्रंथांचें उजवाडावप हांचेवरवीं जातालें. तेउपरांत मात जायत्या गणितीय संस्थांची थापणूक जाली आनी गणिताविशींच्या समकालीन संशोधनाची म्हायती दिवपी कितलींशींच नेमाळीं उजवाडाक येवपाक लागली. पयलींच्यो चडश्यो संस्था, शार वा एकाद्रें विद्यापीठ हांच्या इतल्योच मर्यादीत आसून थळाव्या स्वरुपाच्यो आशिल्ल्यो. आयज कितल्योश्योच गणितीय संस्था राश्ट्रीय आनी आंतरराश्ट्रीय मळाचेर संशोधन आनी उजवाडावप हे विशीं वावर करतात.

सगळ्यांत पोरनी आनी अजुनूय वावर करीत आशिल्ली गणितीय संस्था म्हळ्यार हँबर्ग हांगा १६९० त थापणूक जाल्ली ‘मॅथेमातिश गेझेलशाफ्ट’ (Methematische Gesellschaft). १८८१ त हे संस्थेन ‘मिट्टेइलूंगन’ (Mitteilungen) नांवाचें छापील नेमाळें उजवाडावपाक सुरवात केली. ॲम्स्टरडॅम हांगा १७७८ त थापणूक जाल्ल्या ‘विस्कुंडिश गेनूटशाप’ (Wiskundig Genootschap) हे संस्थेन बरींच नेमाळीं उजवाडायल्यांत.

आउगुस्ट क्रेले (१७८०-१८५५) ह्या जर्मन अभियंत्यान १८२६ त थापणूक केल्ल्या ‘Journal fur die reine and angewandte Mathematik’ ह्या नेमाळ्यांच्या सुरवातीच्या कांय अंकांनी आबेल, याकोबी, श्टाइनर, डीरिक्ले, प्ल्यूकर ह्या नामनेच्या गणितज्ञांचे लेख येताले. हेंच नेमाळें फुडें ‘क्रेलेज जर्नल’ ह्या नांवान येवपाक लागलें. एकुणिसाव्या आनी विसाव्या शेंकड्यातल्या कितल्याशाच नामनेच्या गणितज्ञांचे लेख हातूंत उजवाडाक आयल्यात.

मॉस्को हांगा १८६७ त थापणूक जाल्ली Moskovskoe Mathematichesko Obshchestvo ही सगळ्यांत पोरनी गणितीय संस्था. ही संस्था ‘Matematicheskij Sbomik’ (१८६६) आनी ‘Trudy Moskovskoe Matematicheskogo Obshchestvo’ (१९५२) हीं दोन म्हत्वाचीं नेमाळीं उजवाडायता. लंडन मॅथेमॅटिकल सोसायटी १९६५ त स्थापन जाली. सुर्वेक थळाव्या स्वरुपाची आशिल्ली ही संस्था रोखडीच इंग्लंडची राश्ट्रीय गणितीय संस्था जाली. हे संस्थेवरवीं ‘Proceedings’ (१८८३) आनी ‘Journal’ (१९२६) हीं नेमळीं उजवाडाक येतात. १८८३ त थापणूक जाल्ल्या एडिंबरो मॅथेमॅटिकल सोसायटीवरवीं ‘Proceedings’ (१८८३) आनी ‘Mathematical Notes’ (१९०९) हीं नेमळीं उजवाडाक येतात. फ्रांसाची राश्ट्रीय संस्था Societe Mathematique de France १८७२ त थापणूक जाली. हे संस्थेवरवीं Bulletin (१८७२) हें नेमाळें उजवाडाक येता. १८८८ त थापणूक जाल्ल्या न्यूयॉर्क मॅथेमॅटिकल सोसायटीचेंच फुडें १८९४ त अमेरिकन मॅथेमॅटिकल सोसायटींत रुंपांतर जालें. ही संस्था संवसारांतली एक म्हत्वाची गणितीय संस्था अशें मानतात. ही संस्था संवसारांतली एक म्हत्वाची गणितीय संस्था अशें मानतात. हे संस्थेवरवीं ‘Bulletin’ (१८९१), ‘Transactions’ (१९००), ‘Proceedings’ (१९५०) हीं नेमाळीं उजवाडाक येतात. जर्मनीची राश्ट्रीय संस्था Deutsche Mathematiker Vereinigung १८९० त स्थापन जाली. हे संस्थेवरवीं ‘Jahresbericht’ (१८९२) हें नेमाळें उजवाडाक येता. इटलींत १८८४ त थापणूक जाल्ली Circolo Matematico di Palermo ही संस्था आंतरराश्ट्रीय पांवड्याची अशें मनातात. ‘Rendiconti’ (१८८७) हें हे संस्थेवरवीं उजवाडाक येवपी नेमाळें कितलींशींच वर्सा संवसारांतलें एक म्हत्वाचें गणितीय नेमाळें म्हूण गाजलें. दुसऱ्या म्हाझुजाउपरांत जपानांत ‘मॅथेमॅटिकल सोसायटी ऑफ जपान’ हे आंतरराश्ट्रीय पांवड्याचे संस्थेची थापणूक जाली. अर्जेंटिना, ऑस्ट्रिया, ब्राझील, चीन, हंगेरी, इझाएल, मेक्सिको, नॉर्वे, पोलंड, स्पेन ह्या देशांत राश्ट्रीय पांवड्याच्यो गणितीय संस्था आसून तांचेवरवीं जायतीं नेमाळीं उजवाडाक येतात.

भारतांत मद्रास हांगा १९०७ थळाव्या स्वरुपांत थापणूक जाल्ली ‘इंडियन मॅथेमॅटिकल सोसायटी’ आतां आंतरराश्ट्रीय नामनेची जाल्या. तिचें कार्यालय सद्या दिल्ली हांगा आसून तिचेवरवीं ‘Journal of the Indian Mathematical Society’ आनी ‘Mathematics student’ हीं नेमाळीं उजवाडाक येतात. हे संस्थेखेरीज भारतांतली ‘अलाहाबाद मॅथेमॅटिकल सोसायटी’ (थापणूक- १९५८), ‘भारत गणित परिशद’ (थापणूक- १९५०) आनी ‘कलकत्ता मॅथेमॅटिकल सोसायटी’ (थापणूक- १९०८) ह्यो हेर म्हत्वाच्यो संस्था जावन आसात. ह्यो संस्था वेगवेगळीं नेमळीं उजवाडायतात. दिल्ली हांगाच्या इंडियन नॅशनल सायन्स ॲकॅडेमीवरवीं उजवाडांत येवपी ‘Indian Journal of pure and applied Mathematics’ तशेंच बंगलोर हांगाच्या इंडियन ॲकॅडेमी ऑफ सायन्सेसचें ‘Proceedings (Section A)’ आनी शिवानी (बिहार) हांगा उजवाडाक येवपी ‘The Mathematical Education’ ह्या नेमाळ्यांतल्यान गणिताच्या संशोधनाविशींची म्हायती उजवाडाक येता.

गणिताचीं हेर कांय भारतीय नेमाळीं अशीं: एकुणिसाव्या शतमानांत गणितज्ञांच्यो कांय आंतरराश्ट्रीय बसका भरिल्ल्यो. पूण खऱ्या अर्थान आंतरराश्ट्रीय स्वरुपाची पयली बसका १८९७ त स्वित्झर्लंडांतल्या झुरिक हांगा भरली. हे बसकेक २०४ प्रतिनिधी हाजीर आशिल्ले. १९०० वर्साउपरांत पयल्या आनी दुसऱ्या म्हाझुजाचो खंड सोडल्यार ह्यो बसका दर चार वर्सांनी भरत आयल्यात आनी दरेक बसकेची म्हायती आनी तातूंत वाचिल्ले निबंद उजवाडाक आयल्यात. १९६६ त मॉस्को हांगा भरिल्ले बसकेक ५,००० प्रतिनिधी हाजीर आशिल्ले.

१९५२ त International Mathematical Union हे संस्थेची झुरिक हांगा थापणूक जाली आनी ती इंटरनॅशनल काउन्सिल ऑफ सायंटिफिक युनियन्स हे युनेस्को प्रणीत संस्थेंत आस्पावपांत आयली. चाळीसेक राश्ट्रां ह्या युनियनचे वांगडी आसून शुध्द, अनुप्रयुक्त आनी शिक्षणीक ह्या तीनूय गणितीय मळांचेर तिचो वावर चालू आसा. गणिताच्या अध्यापनाविशींचे आंतरराश्ट्रीय समितीन जर्मनी, इटली, ऑस्ट्रिया, फ्रांस, अमेरिकेचीं संयुक्त संस्थानां, जपान ह्या राश्ट्रांतल्या गणितीय अध्यापन पध्दतींविशींचे विस्तृत अहवाल उजवाडायल्यात. हे समितीचें L’ Enseignement Mathematique हें नेमाळें १८९९ सावन उजवाडाक येत आसून तातूंत गणिताचें अध्यापन, इतिहास आनी तत्त्वगिन्यान ह्या विशयांचो आस्पाव जाता. द बायोमेट्रिक सोसायटी, द इकॉनॉमेट्रिक सोसायटी आनी द टेन्सॉर सोसायटी ह्यो संस्थाय आपापल्या मर्यादीत मळांचेर वावर करीत आसात. गणिताच्या हेर शाखांतल्या विशयांखातीर थापणूक जाल्ल्यो कांय संस्था आसात. देखीक- अमेरिकन स्टॅटिस्टिकल ॲसोसिएशन, इंडियन स्टॅटिस्टिकल इन्स्टिट्यूट, द ॲसोसिएशन फॉर सिंबॉलिक लॉजिक, द ॲसोसिएशन फॉर काँप्यूटिंग मशिनरी, द इंडस्ट्रियल मॅथेमॅटिक्स सोसायटी आदी.

चडशीं नेमाळीं इटालियन, फ्रेंच, जर्मन आनी इंग्लीश ह्या भासांनी उजवाडाक येतात. हालींच्याच काळांत रशियन भाशेंतूय कांय नेमाळीं उजवाडाक येतात. संवसारांत सुमार १,२०० गणितीय नेमाळीं उजवाडाक येतात. तातूंतल्या म्हत्वाचे म्हायतीचो आपरोस आनी परीक्षम दिवपी कांय नेमाळीं आसात. फ्रांसांत ‘Bulletin Analitique’ हें अशेंच तरेचें नेमाळें १९४० सावन उजवाडाक येता. १९४० त अमेरिकन मॅथॅमॅटिकल सोसायटीन ‘Mathematical Reviews’ हें नेमाळें सुरू केलें. हें नेमाळें अमेरिकन मॅथॅमॅटिकल सोसायटी, मॅथॅमॅटिकल ॲसोसिएशन ऑफ अमेरिका, इंडियन मॅथॅमॅटिकल सोसायटी, लंडन मॅथॅमॅटिकल सोसाटी ह्या तेरा राश्ट्रीय पांवड्याच्या गणितीय संस्थांनी पुरस्कृत केलां. गणिताच्या अध्यापनाविशींय वेगवेगळ्या देशांनी कांय म्हत्वाचीं नेमाळीं उजवाडाक येतात.

गनिमी झूज

गनिमी झूज: लडाय करपाचें एक तंत्र. ‘गनीम’ हो शब्द अरबी भाशेंतल्या ‘घनीम’ (अर्थ-लुटारु) ह्या शब्दावयल्यान आयला. इंग्लीश भाशेंतल्या ‘गेरिला वॉरफेअर’ ह्या शब्दप्रयोगाक ‘गनिमी झूजतंत्र’ अशें म्हण्टात. स्पॅनिश भाशेंतलो झूजवाचक शब्द ‘ग्युएर्रा’(guerra) हाचेवयल्यान लघुत्वदर्शक शब्द ‘ग्यूएर्रिला’ आयला. ‘गेरिला वॉरफेअर’ हाचो अर्थ ल्हान लडायांचें तंत्र असो जाता. ‘गनीम’ आनी ‘गेरिला’ ह्या दोनूय शब्दांतल्यान गनिमी झूडतंत्राचें एकूच सूत्र सूचित जाता:अनपेक्षित छापे घालप, लुटमार करप आनी चकमकी घडोवन हाडप. दुस्मानापरस आपलें सैन्यबळ आनी शस्त्रबळ खूब कमी आसता, तेन्ना चडसो गनिमी पध्दतीचो वापर करतात.

भारतीय झूजतंत्राचे परंपरेंत असलो झूजप्रकार पूर्विल्ल्या काळासावन दिसून येता अथर्ववेद, रामायण, महाभारत, कौचिल्याचें अर्थशास्त्र हातूंत असल्या प्रकारच्या तंत्राचे उल्लेख मेळटात. जांका ‘असूर’ अशें म्हण्टात ते भारतीय आदिवासी लोक, ‘सुर’ म्हळ्यार ‘आर्य’ लोकांकडेन अधर्मान झुजताले, अशें वर्णन मेळटा. कौटिल्यान ह्या तंत्राक ‘कूटझूज’ हें नांव दिलां. कल्हणाचे राजतरंगिणींत हाका ‘तूष्णीं झूज’ अशें म्हळां (तूष्णीम्=गुपचुप).

महाराष्टांत सतराव्या शेंकड्यांत छत्रपती शिवाजी महाराजान विजापूरकर सुलतान आनी दिल्लीचो मोगल बादशहा हांचेआड जें एक हेच पध्दतीचें झूज केलें, ताका ‘गनिमी कावा’ अशें म्हण्टात. हाकाच ‘मराठी कावा’ अशेंय कांय जाण म्हण्टात.

विसाव्या शेंकड्याच्या पयल्या अर्दांत अमेरिका, युरोप, फ्रांस, जर्मनी, जपान, रशिया, युगोस्लाव्हिया, चीन, व्हिएतनाम, क्यूबा, आफ्रिका ह्या राश्ट्रांतूय ह्या झुजतंत्राचो वापर जालो. इतिहासांत ह्या झुजतंत्राचो उपेग वेगवेगळ्या तीन प्रकारच्या परिस्थितींनी केल्लो तो असो: १. आपलें राश्ट्र जेन्ना बळिश्ट अशा परकी राश्ट्राच्या दास्यांत सांपडटा, तेन्ना ताचेआड मुक्तिसंग्राम ह्याच तंत्रान करतात. २. परकी घुरयेचो प्रतिकार अशक्य वा अयशस्वी जातकच स्वराश्ट्राचें विस्कळीत जाल्लें सैन्य आनी देशभक्त नागरिक संघटित जावन प्रतिकार सुरू करतात आनी आपल्या झुजाक लोक-झुजाचें स्वरुप दितात. ३. स्वकीय पूण जुलमी आनी अन्यायी राजवट हुमटून उडोवपाखातीर शोशित लोक अंतर्गत झूज करतात, तेन्ना ह्या झूजतंत्राचे वापर करतात.

पूर्विल्लो चिनी झूजशास्त्रज्ञ सून झू हाणें आपल्या ‘बुक ऑफ द वॉर’ ह्या पुस्तकांत तशेंच नामनेचो झूजशास्त्रज्ञ क्लाउझेव्हिट्स हाणें आपल्या ‘ऑन वॉर’ ह्या ग्रंथांत गनिमी झूजतंत्राची विस्तारान म्हायती दिल्या. आर्विल्ल्या काळाचे फाटभुंयेचेर आनी समृध्द अणभवांचेर आदारीत गनिमीय झुजतंत्राची अधिक खोलायेन चर्चा माओ त्से तुंग, जनरल जियाप आनी चे गुव्हेरा हांच्या ग्रंथांनी आसा.

माया खरंगटे

माया खरंगटे ही कोंकणीतली नामनेची लेखिका आनी कवियत्री.

माया खरंगटे हांची वळख

माया खरंगटे (20-06-1956)

आदल्यो माया पुंडलीक शेल्डेकार.

हांचो जल्म केपें म्हालांतल्या असोल्डें गांवांत जालो. ताणी आयजवेर कविता, कथा, आश्णकार, प्रवास वर्णन आनी बालसाहित्य अशें साबार साहित्यप्रकार केळयल्यात. आतां मेरेन 25 पुस्तकां उजवाडाक आयल्यात. ' कायपंजी ' (1988) आनी ' श्रावणशिंवर ' (2011) हे कवितां झेले, ' घोंटेर ' (2000) ' मळबझेप ' (2006) आनी ' मृगजळ ' (2009) हे तीन कवितां झेले, ' जपान पळोवन आलो ' (2008) आनीनिकोबारच्यो लोककाणयो ' (2009) ही दोन अणकारीत पुस्तकां जाल्यार बालसाहित्याची 20 पुस्तका तिच्या नावार असता. तिच्या कथांचे मराठी, हिंदी, कन्नड, गुजराती, तेलुगू, सिंधु अश्या साबार भासांनी अणकार जाल्यात. आयजवेर तांकां एनसीइआरटी दिल्लीचो बालसाहित्य पुरस्कार, कोंकणी भाशा मंडळाचो कथा पुरस्कार, एआयसीपी खुर्जाचो माँ शारदा काव्य पुरस्कार, गोवा कोंकणी अकादेमीचो 2010 वर्साचो कथा पुरस्कार, अशें साबार पुरस्कार फावो जाल्यांत. तांची 'काटळ्याळे हार ' ही कथा ' घोंटेर ' ह्या कथा झेल्यांत आसपावता.

मोरारजी रणछोडजी देसाई

Hea vixoiavoir Romi Konknnint boroil'lem pan vach: Morarji Desai

मोरारजी रणछोडजी देसाई भारताचो चवथो प्रधानमंत्री. ताची आवय मणिबेन ही निरक्षर आनी बापूय प्राथमिक शिक्षक आशिल्लो. ताचें मुळावें शिक्षण बलसाडाक जालें. तो 15 वर्सांचो आसतनाच ताच्या बापायक मरम आयलें. घराब्यांत तोच व्हड आशिल्ल्यान कुटुंबाची जबाबदारी ताचेर पडल. त्याच वर्सा ताचें गजराबेन हिचेकडेन लग्न जालें. ताका एक चलो आनी एक जली आसा. 1912त तो मॅट्रीक जालो आनी ताणें मुंबयच्या विल्सन म्हाविद्यालयांतल्यान बी. ए.ची पदवी मेळयली. 1918त तो त्या काळांतल्या मुंबय प्रांताचो उपजिल्हाधिकारी जालो.

फुडें 1930त ताणें उपजिल्हाधिकारी पदाचो राजिनामो दिवन गांधीजीचे सविनय कायदेभंगाचे चळवळींत वांटो घेतलो, जाका लागून ताका फुडें तीन फावट बंदखण भोगची पडली. 1931-37 ह्या काळांत तो गुजरात काँग्रेस कमिटीचो सचीव आशिल्लो. उपरांत ताणें 1937-39 ह्या काळांत मुंबय प्रांताचो महसूल, सहकार, शेती आनी जंगल खात्याचो मंत्री म्हणून काम केलें. ताणें 'भारत छोडो' आंदोलनांत वांटो घेतलो. ह्या निमतान ताका 1945 मेरेन परत बंदखणींत वचचें पडलें. 1946-52 ह्या काळांत तो मुंबय प्रांताचो मुखेलमंत्री म्हणून काम पळेलें. ह्या काळांत ताणें पयलेंच खेपे जमीन महसुलांविशीं सुदारणा केली आनी मुंबय प्रांताची प्रशासन वेवसेथा कार्यक्षम केली. उपरांत तो 1956-58 ह्या काळांत केंद्रीय मेत्रीमंडळांत वेपार आनी उद्देग मंत्री जालो. जायत्या देशांनी भोंवडी करून ताणें भारताक रीण मेळोवपाक हातभार लायलो. 1958 उपरांत अर्थ मंत्री आसतना ताणें स्वित्झर्लंड. अमेरिका आनी जपान देशांची भोंवडी केली. तेचपरी 1955त राश्ट्रकूल परिशदेंत तशेंच 1960त संवसारीक बँक आनी आंतरराश्ट्रीय चलन निधी परिशदेंत ताणें वांटो घेतिल्लो. उपरांत ताणें कामराज येवजणे प्रमाण आपल्या पदाचो राजिनामो दिलो. मार्च 1966-67 ह्या काळांत ताणें प्रशासकीय सुदारणा आयोगाचीं सुत्रां सांबाळ्ळीं. 1967त तो इंदिरा गांधीच्या मंत्रीमंडळांत अर्थ मंत्री आनी उपप्रधान मंत्री जालो. प्रधानमंत्री इंदिरा गांधी हिचेकडेन मतभेद जाल्ल्यान ताणें 1969त उपप्रधान मंत्रीपदाचो राजिनामो दिलो आनी तो संघटना काँग्रेसीचे लोकसभेंतलो फुडारी जालो. 1962, 1967 आनी 1971 ह्या वर्सांनीतो लोकसभेचेर वेंचून आयिल्लो. तेभायर गुजरात विदयापिठाचो कुलगुरू, नवजीवन ट्रस्टाचो अध्यक्ष, हिंदी प्रचारसभेच्या सल्लागार मंडळाचो वांगडी, अखिल भारतीय सोरोबंदी परिशदेचो वांगडी, गांधी स्मारक निधी, गांधी शांतताय प्रतिश्ठान आनी कस्तुरबा ट्रस्ट हांचो विश्वस्त आदी नात्यांनी ताचो जायत्या विधायक, संस्कृतीक आनी समाजीक संस्थाकडेन लागशिल्लो संबंद आयलो. पाकिस्तान देशाचो 'निशान-इ-पाकिस्तान' हो पाकिस्तान देशाचो व्हडलो किताब ताका फाव जालो (1992). तशेंच भारत सरकाराचो 'भारत रत्न' हो सर्वोच्च किताब ताका मेळ्ळो (1991).

25 जून 1975 ह्या दिसा पुराय देशांत आणीबाणी जाहीर केली आनी तेच रातचो ताका अदक केलो. उपरांत 18 जानेवारी 1977 दिसा लोकसभेच्या वेंचणुको घेवपाविशींच्यो घोशणा जाहीर जातकच ताची सुटका केली. उपरांत संघटना काँग्रेस, भारतीय जनसंघ, भारतीय लोकदल आनी समाजवादी पक्ष आदी चार पक्षांचें विलीनीकरण जावन 23 जानेवारी 1977 ह्या दिसा जनता पक्षाची स्थापणूक जाली. ह्या पक्षाचो पयलो अध्यक्ष म्हणून ताका वेंचून काडिल्लो. मार्च 1977त जनता पक्ष भोवमतान वेंचून आयलो आनी ह्या पक्षाचें केंद्र सरकार स्थापन जालें. तेन्ना 81 वर्सां पिरायेचेर प्रधानमंत्री म्हणून ताका वेंचून काडलो. फुडें 1979त जनता पार्टींत फूट पडटकच ताणें प्रधान मंत्री पदाचो राजिनामो दिलो. भांगर नियंत्रण कायदो, सत्तेची बचत येवजण, सोरोबंदी कायदो अशे कांय वादग्रस्त निर्णय ताणेंआपले कारकिर्दीत घेतले आनी ते यशस्वीपणान अंमलात हाडले.

जबर आत्मविश्वास, निर्भय वृत्ती, तत्वांकडेन तडजोड ना करपाची प्रवृत्ती, सत्य आनी नैतिकता हे मोरारजी देसायचे खाशेले गूण आशिल्ले. शिवांभू पध्दतीचें आचरण करपी पुराय शाकाहारी ह्या वादग्रस्त फुडाऱ्याक पिरायेच्या 99 व्या वर्सां मरण आयलें.

यशवंत चित्ताल

यशवंत चित्ताल

यशवंत विठ्ठल चित्ताल हो कन्नड साहित्यांतलो एक नामनेचो कथाकार आनी कादंबरीकार. ताचे कुमठा, धारवाड, मुंबय आनी अमेरिकेंत जालें. 1951त, ताका अभ्यास करून, ताणें 1972 त रसायनीक तंत्रविज्ञान विशयांत एमएस्स. पदवी मेळयली. थंय आपली प्रामाणिकता, कामाची शिस्त, सतत अभ्यास-संशोधन ह्या गुणांक लागून एक-एक पांवडो वयर चडत तो संस्थेचो विपणन संचालक (मार्केटिंग डायरेक्टर) जालो आनी 1988त अँण्ड डेव्हलपमेंट ह्या संस्थांच्या पालवान ताणें युरोप, अमेरिका, जपान हांगा पावलो. ताणें बरयल्ले जायते इंग्लीश लेख संवसारांतल्या जाणकारांक मानवल्यात. इंडियन इंस्टिटयूट ऑफ टॅक्नॅलॉजी आनी प्लस्टिक रबर ताचो व्हडलो भाव गंगाधर चित्ताल हो एक नामनेची कवी आशिल्लो. यशवंत चित्ताल हाची पयली काणी 1949 त उजवाडाक आयली. (1957), ’आबोलीन’(1960), ’आट’ (1969), ’आय्द कयेगळु (1976) हे काणयांझेले विमर्शकांचे तोखणायेक पात्र थारले. ’मुरु दारिगळु आनी ’शिकारी’ ह्या नांवाच्यो ताच्यो दोनूय कादंबन्यो छापपाचे काम चालू आसा. ’शिकारी’ हे ताचे कादंबरीक 1979 वसांची कर्नाटक साहित्य अकादेमीचो पुरस्कार तशेच 1988 वसाची साहित्य अकादेमी पुरस्कार फाव जाला. ताच्या विचारांचेर एम .एन रॉय,माक्रूस, येता. ताच्या साहित्यांत जोण. मरणाची संबंद सोदून काडपाचे यत्न, यत्न तो पावला कणकणी करीत आयला. ताच्या काणयांनी आनी दिसून येता.

युरोप

युरोपः एक खंड. ऑस्ट्रेलिये फाटल्यान युरोप हो संवसारांतलो सगळ्यांत ल्हान खंड. क्षेत्रफळ १,०५,२२,६०० चौ. किमी. संवसारांतले वट्ट लोकसंख्येंतली सुमार ११% लोकसंख्या ह्या खंडांत आस्पावल्या.

नॉर्वेतलें सगळ्यांत उत्तरेकडचें उत्तर भुशीर, हो खंडाचो सगळ्यांत उत्तरेकडलो बिंदू (अक्षांक्ष ७१०१०′२०” )उत्तर जाल्यार स्पेनांतलें दक्षिणेकडचें तरीफा भुशीर, हो खंडाचो सगळ्यांत दक्षिणेकडचो बिंदू (अक्षांश ३६००१’ उत्तर). पुर्तुगालांतलें रोका भूशीर रेखांश ९०३०’ अस्तंत) हो खंडाचो सगळ्यांत अस्तंतेकडचो भाग आनी उदेंतेक रशियेंतलो उराल पर्वत हो खंडाचो सामको उदेंतेकडचो भाग. पूण युरोप खंडांत आस्पाव जावपी कांय जुंवें ह्या बिंदू परसूय भायर आसात. खंडाची चडांतचड लांबाय पुर्तुगालच्या नैऋत्य तोंकासावन ते उरल पर्वताच्या तोंकामेरेन ५,३०० किमी. आसा. जाल्यार उत्तर दक्षिण रुंदाय ग्रीसाच्या दक्षिण तोंकासावन ते नॉर्वेच्या उत्तर तोंकामेरेन ३९०० किमी. आसा. ह्या खंडाचे उत्तरेक आकिर्टक म्हासागर, अस्तंतेक अॅटलांटीक म्हासागर, दक्षिणेक भूंयमध्य दर्या, काळो दर्या आनी कॉकेशस पर्वत, जाल्यार उदेंतेक खंडाचे शिमेर उराल शिमेर उराल पर्वत, उराल न्हंय आनी कॅस्पियन दर्या आसा.

युरोप खंडांत आल्बेनिया, अँडोरा, आझरबायझान, आयसलँड, आयर्लंड, ऑस्ट्रिया, बॅलोरूस, बेल्जियम, बॉस्निया हर्झगोविना, बल्गेरिया, क्रोएशिया, चॅकस्लोवाकिया, डॅन्मार्क, एस्टोनिया, फिनलँड, फ्रांस, जोर्जिया, जर्मनी, ग्रीस, हंगेरी, इटली, कझाकस्तान, लाटवीया, लिख्टेनश्टायन, लिथुआनिया, लक्सॅम्बर्ग, मॅसेडोनिया, माल्टा, मॉल्डोवा, मोनाको, नॅदर्लंड्स, नॉर्वे, पोलंड, पुर्तुगाल, रुमानिया, रशिया, सान मारिओ, स्लोवेनिया, स्पेन, स्विडन, स्वित्झर्लंड, तुर्कस्तान, युक्रेन, युनायटेड किंग्डम, वॅटिकन सिटी आनी युगोस्लाविया ह्या देशांचो आस्पाव जाता. हांचेभायर उत्तरेकडच्या आकिर्टक म्हासागरांतल्या साबार जुंव्यांचोय आस्पाव ह्या खंडांत जाता.

इ. स. प. पांचव्या शेंकडयांत ग्रीसी कल्पनेप्रमाण धर्तरी आशिया, युरोप आनी लिबिया अशा तीन खंडांनी विभागिल्ली. तांच्या मताप्रमाण वट्ट भुंयेंतलो अर्दो भूंयभाग आशिया, जाल्यार उरिल्लो युरोप आनी लिबिया खंडांनी रेवाडिल्लो. सुर्य अस्ताक वता तो देश ह्या अर्थाच्या ‘एरिब’ ह्या सेमेटिक उतरापसून युरोप हें उतर आयलां अशें कांय तज्ञांचें मत आसा. युरोप आनी आशिया हे दोनूय खंड खंयच्याच दर्यांनी एकमेकांसावन वेगळे जावंक नाशिल्ल्यान कांय भूंयतज्ञ युरोप-आशिया हांकां मेळून युरेशिया असो एकूच खंड मानतात. जाल्यार कांय भूंयतज्ञ, आफ्रिका आनी आशिया मेळून युफ्रेशिया असो एकूच खंड मानतात. भुगोलीक वा लोकसंख्येचे नदरेन युरोप खंडाची भूंय स्पश्टपणान वेगळी दाखोवप शक्य ना. रशिया ह्या युरोपी देशाचो बरोच व्हडलो भाग आशिया खंडांत आसा. जाल्यार तुर्कस्तान ह्या आशिया देशाचो कांय भाग युरोप खंडांत आस्पावला. सदया भूंयमध्य दर्या, काळो दर्या, कॉकेशस पर्वत, कॅस्पियन दर्या, उराल न्हंय, उराल पर्वत, बॅरेंट्स दर्या, नॉर्वेजियन दर्या आनी उत्तर अॅटलांटीक म्हासागर हांणीं शिमीत केल्ल्या भूंयखंडाकूच युरोप खंड म्हण्टात.

भूंयवर्णनः भूंयविज्ञानीक नदरेन युरोप हो हेर खंडापरस खूब उसरां निर्माण जाल्लो खंड. कांय भूंयतज्ञांच्या मतान ह्या खंडाचे निर्मितीची प्रक्रिया सुमार ५७ कोटी वर्सांपयलीं सुरू जाल्या. कँब्रियन-आदीं, पुराजीव, मध्यजीव म्हाकल्प ह्या विंगड विंगड म्हाकल्पांतल्यान यरोप खंडाची घडण जाल्ली आसा. युरोपांत मुखेल अशो तीन गिरीजनक हालचाली जावन तेप्रमाण थंय कॅलिडोनियी, हर्सिनियी आनी आल्पायन अशो तीन पर्वतसंहती मेळटात. सुमार ३४.५ कोटी वर्सांपयलीं डेवोनियन कालखंडाचे अखेरेक जाल्ले पयले व्हड गिरीजनक हालचालींतल्यान कॅलिडोनियन पर्वतसंहती निर्माण जाली. सदयाच्या अस्तंत नॉर्वे, उत्तर आनी मध्य ब्रिटन आनी आयर्लंडच्या चडशा भागांनी ही पर्वत संहती मेळटा. कारबॉनिफॅरस कल्पाचे निमाणेकडेन आनी पर्मियन कल्पांत सुमार २८ कोटी वर्सांपयलीं जाल्ले गिरीजनक हालचालींतल्यान हर्सिनियन पर्वतसंहती निर्माण जाली. हे पर्वत संहतीचो विस्तार पुर्तुगाल आनी दक्षिण आयर्लंडासावन पोलंडमेरेन जाला. मध्यजीव म्हाकल्पाच्या उत्तरार्दंत म्हळ्यार सुमार ६.५ कोटी वर्सांपयलीं सुरू जाल्ले हालचालींतल्यान निर्माण जाल्ल्या पर्वतांक आल्पायन पर्वतसंहती म्हण्टात. ही पर्वतसंहती दक्षिण स्पेनासावन काळ्या दर्यामेरेन पातळ्ळ्या. सुमार १० ते २० लाख वर्सांपयलीं सुरू जावन धा हजार वर्सांपयलीं मेरेन तिगून आशिल्ल्या हीमयुगांत म्हळ्यार प्लायस्टोसीन कल्पांत सबंद युरोप खंड हिमान भरिल्लो. उपरांत हीम विरगळिल्ल्यान दर्याचो पांवडो ६०मी. मेरेन वाडलो अशें म्हणटात.

भूंयरचणुकेचे नदरेन युरोप खंडाचे मुखेलपणान चार वांटे केल्यात ते अशे- १)वायव्येकडचो पर्वतीय प्रदेश २)ग्रेट युरोपीयन प्लेन ३)मध्यवर्ती उचेली भूंय आनी ४)दक्षिणेकडच्यो आल्पायन पर्वतांवळी. वायव्येकडच्या पर्वती प्रदेशांत वायव्य फ्रांस, आयर्लंड, उत्तर ग्रेट ब्रिटन, आयसलँड, नॉर्वे, स्विडन, उत्तर फिनलंड आनी युरोपीय रशियेच्या वायव्य भागाचो ह्या प्रदेशांत आस्पाव जाता. ह्या भागांतलो चडसो प्रदेश पर्वतांनी रेवडायला. हांगाची खडप रचणूक ही धर्तरेवयली सगळ्यांत आदली. साबार वर्सांसावन ह्या प्रदेशाची झीज चालूच आसून लेगीत थंय कांय उंचेलीं तेमकां आसात. गाल्डोपीजन हें तातुंतलें सगळ्यांत उंचेलें (२,४६९ मी.).

ग्रेट युरोपीटयन प्लेन ह्या भागान युरोपाची अर्दापरस चड भूंय रेवडायल्या. युरोपी रशियेचो चडसो भाग, तशेंच रशियेसावन अस्तंतेकडेन फ्रांसामेरेनच्या सपाट प्रदेशाचो आस्पाव ह्या भागांत जाता. इंग्लंडाच्या दक्षिण भागाचोय आस्पाव हातूंत जाता. ही सपाट भूंय पोलंड आनी जर्मनी देशांतल्यान पासार जातना मातशी अशीर जाल्या. पूण फ्रांसाचे अस्तंतेक ती रूंद जाल्या. संवसारांतलो सगळ्यांत पिकाळ प्रदेश म्हणून हाची नामना आसा.

रशिया सोडल्यार युरोपाच्या मध्य भागांत उणें उंचायेचे पर्वत आनी सडे आसात. तांची उंचाय ३०० ते १,८०० मी. हांचेभितर आसा. वाटकुळ्यो दोंगुल्ल्यो, खर देंवत्यो, खोल आनी अशीर देगणां अशी वेगवेगळ्या स्वरुपाची ही भूंय. पुर्तुगाल आनी स्पेनांतलो ‘मेसेटा’ सडो, फ्रांसांतलो मासीफ सँट्रल, मध्य जर्मनी आनी अस्तंत चॅक आनी स्लोवाकियेंतले सडे आनी ऊंच प्रदेश हे ह्या भागांतले मुखेल उचेले प्रदेश. हांगाची चडशी भूंय फातराळ आसून ह्या भागांत ज्वालामुखी प्रकारच्या तळपांचे थर आसात.

आल्पायन पर्वतांच्यो रांको खंडाच्या दक्षिण भागांत स्पेनासावन कॅस्पियन दर्यामेरेन पातळ्ळ्यात. स्पेनांतलो सिएरा नेवाडा, स्पेन-फ्रांस हांचे शिमेर आशिल्ली पिरेनीज पर्वतांवळ, आग्नेय फ्रांस, उत्तर इटली, स्वित्झर्लंड, जर्मनी, ऑस्ट्रिया आनी उतर युगोस्लाविया ह्या प्रदेशांनी पातळिल्ले आल्स पर्वत, इटलींतलो अॅपेनीझ युगोस्लाविया आनी ग्रीसंतलो दिनारीक आल्प्स, बल्गेरियेंतलो बाल्कान पर्वत, रूमानियेंतलो कार्पेथियन पर्वत उदेंतेकडचो कॉकेशस पर्वत ह्या सगळ्यांचो आल्पायन पर्वतांवळींत आस्पाव जाता. कॉकेशस पर्वतांतलें माऊंट एलब्रुस (उंचाय ५,६३३ मी.) हें ह्या प्रदेशांतलें सगळ्यांत उंचेलें तेमूक.

रशियेंतल्यान व्हावंत वचून दक्षिणेक कॅस्पियन दर्याक मेळपी वोल्गा ही युरोपांतली सगळ्यांत लांब न्हंय (३,५३१ किमी.). डॉन ही रशियेंतली दुसरी म्हत्वाची न्हंय. तिचें पात्र रूंद आसून ती काळ्या दर्याक मेळटा. ऱ्हायन न्हंयेचो उगम आल्प्स पर्वताचोर जाला. ती जर्मनी आनी नॅदर्लंड्सामदल्यान व्हांवत वचून काळ्या दर्याक मेळटा. डॅन्युब ही युरोपांतली दुसऱ्या क्रमांकाची लांब न्हंय. तिची लांबाय २,८६० किमी. इतली आसून ती जर्मनी, ऑस्ट्रिया, चॅक आनी स्लोवाकिया, हंगेरी, युगोस्लाविया, बल्गेरिया आनी रुमानियेंतल्यान व्हांवत वचून काळ्या दर्याक मेळटा. रशियेंतल्यो नीपर, नीस्तर, नेमन, उत्तर द्वीना, अस्तंत द्वीना आनी पेचोरा; पोलंडांतल्यो ओडार आनी विश्र्वेला, चॅक आनी स्लोवाकिया आनी जर्मनींतली एल्व न्हंय, इटलींतली पो, फ्रांसांतल्यो गारॉन, ल्वार, ऱ्होन आनी सेन; स्पेनांतल्यो एब्रो, स्पेन आनी पुर्तुगाल शिमेवयल्यो टेगस, ग्वाद्याना आनी डोरू तशेंच इग्लंडांतली टेम्स ह्यो युरोप खंडांतल्यो चड म्हत्वाच्यो न्हंयो.

हवामानः सादारणपणान युरोप खंडाचें हवामान सौम्यूच उरता. अमेरिका आनी आशिया खंडांपरस त्याच अक्षवृत्तांत युरोपांतलें हवामान सौम्य आसता. अॅटलांटीक म्हासागरावयल्यान युरोपांत येवपी वाऱ्याक लागून हांगाचें हवामान सौम्य आसता. सादारणपणान दक्षिण युरोपापरस उत्तर युरोपांतले शिंयाळे चड तेंप उरपी आनी थंड, जाल्यार गीम उणे दीस उरपी आनी शितळ आसता. तशेंच अस्तंत युरोपापरस उदेंत युरोपांतले शिंयाळे चड तेंप उरपी आनी थंड, जाल्यार गीम अल्पकालीन आनी उश्ण आसतात. स्कॉटलंडांतल्या ग्लासगो शारांतलें जानेवारी म्हयन्यांत सरासरी तापमान ३० सॅ. जाल्यार त्याच अक्षवृतांत आस्पाव जावपी मॉस्को शारांतलें जानेवारींत सरासरी तापमान - १०० उरता. युरोपाच्या चडशा भागांत वर्सुकी पावस ५० ते १५० सेंमी. पडटा. अस्तंत ग्रेट ब्रिटन, अस्तंत नॉर्वे आनी अस्तंत युगोस्लाविया प्रदेशांनी सुमर २०० सेंमी. इतलो पावस पडटा. स्पेनाच्या मध्य आनी आग्नेय भागांत, युरोपी रशियेच्या आग्नेय आनी भागांत, युरोपी रशियेच्या आग्नेय आनी उत्तर भागांत, तशेंच उत्तर स्कॅडिनेविया ह्या भागांनी फकत ५० सेंमी. इतलो पावस पडटा.

वनस्पत आनी मोनजातः सद्या मध्य आनी दक्षिण युरोपापरस उत्तर युरोपांत व्हड आनी दाट रानां आसात. पूण शेतवड, मनशाचो राबितो आनी वेगवेगळ्या लांकूड उद्देगांक लागून रूख मारिल्ल्यान खंडांतलें रानांखाल आशिल्लें क्षेत्र दिसानदीस उणें जायत गेलां. खंडाचे उत्तरेक आशिल्ल्या रानांनी सदापाचवी उरपी सूचिपर्णी रानां आसून, तातूंत फर, बर्च, पायन आनी स्प्रूस हे वनस्पतीचे प्रकार चड आसात. रशियेच्या मध्य आनी दक्षिण भागांत रूंदपानी पानझडी रुखांचीं रानां आसात. तातूंत अॅश, बीच, बर्च, एल्म, मॅपल आनी ओक हे वनस्पती प्रकार मेळटात. ह्याच भागांनी कांयकडे रूंदपानी आनी सूचिपर्णी रुख एकठांय वाडिल्ले दिसतात. भूंयमध्य दर्यादेगांच्या प्रदेशांनी सदापाचवी रुंदपानी रुखांचीं रानां आसून कॉर्क आनी ऑलिव हे तातुंतले मुखेल रुख. युरोपांत स्टॅप आनी प्रेरी अशे दोनूय तरांचे तणाचे प्रदेश आसात. रशियेच्या आग्नेय भागांत स्टॅप, जाल्यार रशियेच्या मध्यभागांत प्रेरी प्रकारचें तण वाडटा.

हांगाच्या रानांत विंगड विंगड प्रकारची मोनजात सांपडटा. व्हड प्रमाणांत जावपी शिकार आनी हेर कारणांक लागून मोनजातीचें प्रमाण उणें जायत गेलां. मोनजातीची राखण करचेखातीर चडशा सगळ्या युरोपी देशांनी प्राणीसंग्रहालयां बांदल्यांत, जाल्यार कांय रानां मोनजातींचे रक्षीत भाग म्हणून घोशीत केल्यांत. रशिया आनी उत्तर स्कँडिनेविया हांचे मजगतींच्या प्रदेशांत पुडीकोराचीं वांस्वेलां खूब मेळटात. कोले आनी कोलसुणीं सगळ्याकूच दिश्टीं पडटात. नैऋत्य युरोपांतल्या ऊंच पर्वतांचेर शॅमॉय आनी आयबॅक्स ह्या बोकडांभाशेन दिसपी मोनजातीची संख्या चड आसा. हांचेखेरीज खंडाच्या वेगवेगळ्या रानांनी एल्क, रेनडियर, हरणांचे साबार प्रकार, सोंशे, बिजू, हेजहॉग, लेमिंग्ज, मोल, ऑटर, चानी, रानदुकर आनीट हेर मोनजात सांपडटा. हांगा सांपडपी सवण्यांभितर गरूड, ससाणो, फिंच, पिटकूळीं, बुलबूल, घुघूम, म्हारकावळो, कोगूळ, पारवे हे मुखेल आसात.

भुगोलीक विभागः भुगोलीक नदरेन युरोपाचे सात विभाग केल्यात ते अशे- १)भूंयमध्य सागरी दक्षिण विभाग, २)अस्तंती दर्यादेगांचो प्रदेश, ३)द्वीपीय प्रदेश, ४)जर्मनीचो अंतरक प्रदेश, ५)उदेंत युरोपी विभाग आनी ७)युरोपी रशिया.

भूंयमध्य सागरी विभागांत ग्रीस, इटली, स्पेन आनी पुर्तुगाल, तशेंच तुर्कीच्या कांय भागांचो आस्पाव जाता. अस्तंती दर्यादेगांच्या प्रदेशांत बेल्जियम, फ्रांस आनी नॅदर्लंड्स ह्या तीन देशांचो आस्पाव जाता. द्वीपीय प्रदेशांत युनायटेड किंग्डम आनी आयर्लंड ह्या जुंव्यांवयल्या देशांचो आस्पाव जाता. जर्मनीच्या अंतरक प्रदेशांत जर्मनी, ऑस्ट्रिया आनी स्वित्झर्लंड देशांचो आस्पाव जाता. उदेंत युरोपी विभागांत आल्बेनिया, बल्गेरिया, चॅक, स्लोवाकिया, हंगेरी, पोलंड, रुमानिया आनी युगोस्लाविया, क्रोएशिया ह्या देशांचो आस्पाव जाता, जाल्यार उत्तर शिमेवयल्या विभागांत नॉर्वे, स्विडन, फिनलँड, डॅन्मार्क आनी आयसलँड ह्या पांच देशांचो आस्पाव जाता. युरोपी रशिया हातूंत रशिया, युक्रेन, आझरबायझान, लाटविया, बॅलोरूस, कझाकीस्तान, लिथुआनिया ह्या देशांचो आस्पाव जाता.

इतिहासः जीवाश्मवृता वयल्यान युरोपांत धा लाख वर्सां पयलींसावन मनशांचो राबितो आशिल्ल्याचें कळटा. नियेण्डरथाल आनी क्रो-मॅग्नोन हे युरोपांतले साप्प आदले लोक. नियेण्डरथाल ह्या लोकांचो १००,००० ते ३५,००० वर्सां आदींसावन युरोपांत राबितो आशिल्लो. जाल्यार क्रो-मॅग्नोन ४०,००० ते १०,००० वर्सां आदींसावन युरोपांत रावताले. क्रो-मॅग्नोन हे शिकारी आनी हेडगे लोक आशिल्लो. तांचो पंगड चड करून २५ ते ३० लोकांचो मेळून जातालो अशें इतिहासकारांनी मत मांडलां. इ.स.आदीं ६००० च्या सुमाराक आग्नेयेकडचे युरोपी लोक पिकां काडपाक शिकिल्ले. शेतकी पद्दत आपणायले उपरांत तांचेमदीं थिराय येवन, संस्कृतीक मळार ल्हव ल्हव उदरगत जायत गेली. इ.स.प. ३०००च्या सुमाराक सबंद युरोप खंडांत शेतकी पद्दतीन पिकां घेताले.

युरोपांत कांश्यायुगांत संस्कृतायेचो उदय जालो. युरोपी संस्कृताय सुरवेक ग्रीस देशाचे उदेंतेक आशिल्ल्या इजीअन दर्यांतल्या जुंव्यांचेर उदयाक पावली. इजीअन संस्कृताय इ.स.प. ३००० ते १२०० ह्या तेंपार युबिआ, मिटिलीनी, थेसॉस, सॅमोथ्रेस, सिक्लाझीझ, सेमॉस आनी क्रीट ह्या जुव्यांचेर नंदताली. ग्रीसाचे आग्नेयेक आशिल्लो क्रीट जुंवो हें युरोपी संस्कृतायेचें पयलें मुखेल केंद्र. लिखाण, वास्तूशिल्प, कलाकुसर, चित्रकला ह्या मळांचेर भोव उदरगत जाल्ली. थंयचे लोक धाडशी तारवटी आशिल्ले. थंयच्या वेपारांतूय खूब वाड जाल्ली. माल्टा ह्या इटलीचे दक्षिणेक आशिल्ल्या जुंव्याचेरूय इजीअनाभाशेन संस्कृताय उदयाक आयिल्ली. इ.स.प. २५००च्या सुमाराक इजीअन जुंव्यावयल्या आनी माल्टा जुंव्यावयल्या तारवटयांनी वेपाराच्या निमतान युरोपाच्या अस्तंत आनी दक्षिण प्रदेशांनी वचून, थंय ल्हव ल्हव आपले संस्कृतायेचो शेक बसयलो.

इ.स.प.२०००च्या सुमाराक काळ्या दर्याचे इशान्येक आशिल्ल्यान झुजारी पंगडांनी दक्षिण आनी अस्तंत युरोपांत घुरयो घालून थंयच्या लोकांक तांणी सतावन सोडिल्ले. थंयचे प्रदेश आपल्या शेकातळा हा़डटना, तांणी आपली झुजारी प्रवृत्ती हेर युरोपी लोकांभितर पातळ्ळी.

ग्रासी संस्कृतायः युरोपी संस्कृताय फांकोवपाक ग्रीसी विचारसरणी आनी हेर मुल्यांचो तेंको आसा. इ.स.प. २००० च्या सुमाराक इंडो-युरोपी लोकांचे पंगड येवन ग्रीसांत स्थायीक जाले. उपरांत तांणी इजीयन संस्कृतायेचेर व्हडपण मेळोवन क्रेटन हातासलें. इ.स.प. ११०० च्या सुमाराक इंडो-युरोपी लोकांचे आनीक पंगड ग्रीसांत रिगले. तांणी दक्षिण ग्रीसाचेर घुरयो घालून थंयच्या थळाव्या लोकांक धांवडावन घाले. उपरांत हे साबार पंगड एकठांय येवन तांणी आपल्यो स्वतंत्र सरकारी यंत्रणां उबारल्यो. दर एके यंत्रणेक ‘पुलीस’ अशें म्हणटाले. ‘पोलिटिकल’ हें उतर ह्याच उतरावयल्यान आयलां. ग्रीसी संस्कृतायेन इ.स.प. ४०० ते ३०० ह्या काळांत तेंगशी गांठली. अॅथन्स, स्पार्टा, थीब्ज आनी हेर बळिश्ट राज्यां ह्याच तेंपार भरभराटीक आयिल्लीं. लोकशायेचोय उदय ह्याच तेंपार जालो. उपरांत पर्शिया आनी ग्रीसां भितर व्हड झूज सुरू जालें. ह्या झुजा फाटल्यान ग्रीसी राज्यभितर यादवी झूज पेटलें. हाका लागून ग्रीसाची राजकीय आनी अर्थीक स्थिती इबाडली. पूण अॅथन्स शाराची पुर्विल्लें संस्कृतीक केंद्र म्हणून प्रतिश्ठा तशीच उरली. ह्या तेंपार ग्रीसाचे उत्तरेक मॅसेडोनिया राज्य भरभराटीक आयलें. इ.स.प. ३३८त तांणी ग्रीस हातासलें. इ.स.प. ३३६त अॅलॅक्झांडर द ग्रेट हो मॅसेडोनियेचेर राज्य करतालो. तांणे युरोप आनी आशियेंत आपलें व्हड साम्राज्य उबारलें. ताका ग्रीस संस्कृतायेविशीं आदर आशिल्लो, हाका लागून ताणें ग्रीसी संस्कृतायेचो आपल्या सम्राज्यांत प्रसार केलो.

अॅलॅक्झांडरा उपरांत मॅसेडोनिया राज्याक देंवती कळा लागली. पूण ग्रीसाचेर ताचो शेक तसोच उरलो.

रोमी साम्राज्यः युरोपी संस्कृताय उबारपाक ग्रीसाफाटल्यान रोमी साम्राज्याचोय व्हड तेंको मेळ्ळा. रोमाचो उदय केन्ना जालो हाची निश्र्चीत म्हायती इतिहासकारांक मेळूंक ना. पूण इ.स.प.२७५ सावन रोमाचो इटली द्वीपकल्पाचेर शेक आशिल्लो. मुखावयल्या दोनशें वर्सांभितर रोमी लोकांनी सदयाचें स्पेन ते नैऋत्य आशियेंत, तशेंच आफ्रिकेचे उत्तर देगेमेरेन व्हड साम्राज्य उबारिल्लें. उपरांत तातूंत भर पडत गेली. ‘रोमी शांतताय’(Pax Romana) म्हळ्यार इ.स.प. २७ ते इ.स.प. १८० मेरेनच्या तेंपार रोमी साम्राज्यान तेंगशी गांठिल्ली. ह्या तेंपार बळिश्ट अशें कलाकूसरीचें, शिक्षण आनी वेपारांत चड उदरगत जाल्लें संवसारांत दुसरें आनीक साम्राज्य नाशिल्लें. रोमी लोकांनी ग्रीसी लोकांच्यो साबार कल्पना आनी चालीरिती आपणायल्ल्यो. देखून कांय इतिहासकार रोमी साम्राज्याचे संस्कृतायेक ‘ग्रॅको-रोमान’ अशें म्हणटात.

बांदावळशास्त्र, लॅटीन भास, कायदयाची तत्वां ही आपली खाशेली देणगी रोमी साम्राज्यान युरोपाक दिल्या. क्रिस्तांव धर्माचो उदय पँलेस्टायनांत जालो, पूण रोमी साम्राज्यांत तो फांकारलो. इ.स. ३०० चे निमाणेकडेन क्रिस्तांव हो रोमी साम्राज्याचो राजधर्म जाल्लो. इ.स. च्या चवथ्या शेंकडयामेरेन रोमी साम्राज्याचो खूब विस्तार जाल्लो. उपरांत ह्या व्हड साम्राज्याचेर देखरेख दवरपाक कठीण जाल्ल्यान, ल्हव ल्हव ताचे कुडके जावपाक लागले. पूण ३२४त सम्राट कॉन्स्टण्टायन हाणें सगळे प्रदेश एकठांय हाडून साम्राज्यांक जोडले. उपरांत ३९५त रोमी साम्राज्याची फाळणी जावन उदेंत रोम (बायझण्टायन साम्राज्य) आनी अस्तंत रोम अशे दोन भाग जाले.

अँजल्स, फँक, जूट, सॅक्सोन, वाँडाल आनी विसीगोथ ह्या जर्मानीक लोकांचे पंगड सबंद उत्तर युरोपांत पातळिल्ले. हे लोक क्रूर आनी अशिक्षित आशिल्ले. तांणी रोमी साम्राज्याचेर साबार खेपे घुरयो घाल्ल्यो. इ.स. ३०० ते ४०० ह्या तेंपार मध्य आशियेंतल्या ह्यून पंगडांतल्या मोंगोल लोकांनी तांकां अस्तंत रोमांत धांवडावन घाले. तातुंतले वाँडाल लोक स्पेनांत विसिगोथ लोक इटली द्वीपकल्पांत पावले. तांणी रोमी साम्राज्य लुटलें. अँजल्स, जूट आनी सॅक्सोन लोक ब्रिटनांत गेले. जाल्यार फँक लोकांनी फ्रांस घेतलो. ४७६त जर्मनीचो मुखेली ऑडेसर हाणें रोमी साम्राज्याचो निमाणो सम्राट रोमुलस ऑगुस्टुलस हाका सत्तेभायरो करून आपूण सम्राट जालो.

मध्युगः अस्तंत रोमी साम्राज्याचो अंत (४७६ ते १५००) मेरेनच्या अस्तंत युरोपांतल्या काळाक मध्ययुग अशें म्हणटात. रोमी लोकांनी निर्माण केल्लें बळिश्ट साम्राज्याचे ह्या तेंपार ल्हान ल्हान कुडके जाले. ह्या काळांत पुराय खंडांत धर्म, शिक्षण, राजकारण आनी कला हांचेर रोमन कॅथलीक इगर्जेचोच शेक आशिल्लो. रोमी सत्तेवेळार भरभराटीक आयिल्ल्या वेपाराकूय मध्ययुगाचे सुरवेक सावनूच देंवती कळा लागली. हाका लागून शारांतले लोक शेतवडीवटेन घुंवले. ह्या तेंपार मध्यमवर्गीय लोकूच ना जाले. कला आनी शिक्षणीक म्हत्वूय उणें जालें. ‘मानोरिअॅलिसम’ (जमीनदार आनी शेतकामती) ही अर्थवेवस्था अस्तित्वांत आयली.

मध्य युगांत फँक लोकांनी युरोपांत बळिश्ट राज्य उबारिल्लें. तांच्या राज्यांत सदयाचे बेल्जियम, फ्रांस आनी नेदरर्लंडस् या देशांचो आस्पाव जातालो. चालर्स द ग्रेट (७६८ ते ८१४) हाच्या तेंपार फ्रँक साम्राज्याचो विस्तार आनीक वाडलो. ताणें रोमन कॅथलीक इगर्जेक उखलून धरून अस्तंत रोमी साम्राज्य परतून स्थापीत करपाचो खूब यत्न केले. पूण ताच्या मरणाउपरांत फ्रँकीश साम्राज्याचे खूब कुडके जाले. इ.स. ९०० त जर्मनीचो ओट्टो पयलो हाणें इटलीचो उत्तर भाग हातासून ‘पवित्र रोमी साम्राज्य’ उबारलें. पूण ताच्या मरणाउपरांत तेंय अस्ताक पावलें.

फ्रँकीश साम्राज्याचो अस्त जाले उपरांत, सैन्य आनी राजकारण हांचेर आदारिल्ली सरंजामशाय पद्दत अस्तित्वांत आयली. १०००चे सुरवेक ह्या सरंजाम मुखेल्यांक युरोपांत शांतताय प्रस्थापीत करपाक यश मेळ्ळें. हाका लागून व्यापार परत वाडलो. शारांचें म्हत्वय वाडलें. शेतकामती आपापलो गांव सोडून काम सोदपाच्या निमतान शारांनी वचपाक लागले. व्यापार आनी उद्देग वाडिल्ल्यान मध्यम वर्गीय लोकांच्या आदारान राजकर्ते सरंजाम मुखेल्याआड झगडापाक लागले. तशेंच शेतकामत्यांनी तांचे आड उठाव केले. अशें रीतीन ल्हव ल्हव सरंजामशाय पद्दतीचो अंत जालो.

चवदाव्या शेंकडयाचे सुरवेक यादवी झूज, पिडा, इबाडिल्ली अर्थीक स्थिती आनी दुकळ हांकां लागून युरोपी लोक उबगल्ले. पूण उपरांत तज्ञ आनी कलाकारांनी धर्मशास्त्र सोडून मनीस कुळयेचेरूय चड भर दिल्ल्यान युरेपी संस्कृतायेंत, अर्थवेवस्थेंत तशेंच राजकारणांत बदल घडून आयले. चवदाव्या शेंकडयाच्या दुसऱ्या अर्दाकसावन युरोप मध्य युगांतल्यान ल्हव ल्हव भायर सरून प्रबोधन काळांत प्रवेश केलो. अरबस्थान आनी उत्तर आफ्रिकेंत मुसलमानांचो शेक वाडलो. उपरांत तांणी आपली मोख युरोपाकडेन घुंवडायली. तांणी अस्तंत युरपांत घुरयो घालून थंयचे साबार प्रदेश हाताशिल्ले. उपरांत ते ११०० ते १३०० मेरेन युरोपी लोकांनी पॅलेस्टायन ही आपली पवित्र भूंय घेवंचेखातीर थंयच्या मुसलमानांआड साबार धर्मझुजां उबारिल्लीं. पूण युरोपी लोकांक यश मेळ्ळें ना. त्यांच काळांत तांचेभितर वेपार चलतालो. उपरांत हे वेपारी संबंद वाडत गेले. युरोपी संस्कृतायेक मुसलमानांचें खूब योगदान मेळ्ळां.

प्रबोधन काळः चवदाव्या शेंकडयाचे सुरवेक सावन युरोपांतले मध्ययुगीन स्थीती बदल जावन, नव जागृताय आनी नवनिर्मितीखातीर गरज आशिल्ली चैतन्यशील मेकळीक मेळपाक लागली. त्या काळांत विचारवंतांचो वर्ग वाडोवन तांणी अंधश्रध्दांचेर टिका करून बुध्दीवाद आनी प्रयोगशीलतेक म्हत्व दिलें. धर्मशास्त्र सोडून तांणीं मनीसकुळयेचेर चड भर दिल्लो. हातुंतल्यानूच प्रबोधन काळ सुरू जालो. प्रबोधन काळांतल्यानूच सद्याची युरोपीय संस्कृती तयार जाली अशें म्हणटात. युरोपांतलें धर्मसुदारणा आंदोलन हो प्रबोधन काळांतल्या विचारांचो एक परिणाम. धर्मसुदारणेची चळवळ मुखेलपणान धर्मीक आसली तरी तिणें युरोपाची राजकीय, समाजीक, धर्मीक आनी संस्कृतीक जीण बदलून उडयली. प्रबोधनाकाळांत युरोपांत अर्थीक भरभराटूय जाली. दर्मसुदारणा चळवळ मुखेलपणान रोमन कॅथलीक इगर्जेंत बदल घडोवन हाडपाखातीर सुरू जाल्ली. पूण तिचो परिणाम म्हळ्यार प्रोटेस्टंट धर्माचो उदय जालो. प्रोटेस्टंट धर्मीय लोक मुखेलपणान उत्तर युरोपांत मेळटात.

अर्वाचीन काळः मध्ययुगाचे अखेरेक सरंजामशायेक देवती कळा लागले उपरांत, तशेंच कॅथलीक इगर्जेचो शेक उणो जाले उपरांत राजकरत्याचो शेक वाडत गेलो. तशेंच वास्को द गामान उदका मार्गांतल्यान भारताचो सोद लायलेउपरांत वसणूकवादाक चालना मेळ्ळी. उपरांत साबार युरोपी देशांनी आशिया, आफ्रिका आनी अमेरिकेच्या खंडांनी आपापल्यो वसणूको उबारिल्ल्यो. ह्या देशांकडेन जावपी व्यापाराक लागून वसणुकवादी युरोपी देशांची संपत्ती वाडत गेली.

अठराव्या शेंकडयांत नव्या नव्या सोदाक लागून ग्रेट ब्रिटनांत उद्देगीक वाड नेटान जाली. एकुणिसाव्या शेंकडयाच्या मध्याक ही उद्देगीक क्रांती हेर अस्तंत युरोपी देशांनी पातळ्ळी. उद्देगीक क्रांतीक लागून भौशीक, अर्थीक आनी राजकीय बदल घडून आयले. मध्यम वर्गीयांचो आंकडो वाडत गेलो. हे क्रांतीक लागून भांडवलशायेचोय जल्म जालो. क्रांतीच्या सुरवेच्या काळांत कामगारांची खूब सतवणूक जाताली. उपरांत हातुंतल्यानूच कामगार संघटना, तशेंच कम्युनिझम सिध्दांतांची वाड जाली.

आधुनीक काळांत युरोपांतली सगळ्यांत म्हत्वाची गजाल म्हळ्यार लोकशायेची वाड. लोकशाय तत्वांचो उगम पुर्विल्ल्या ग्रीसांत जाल्लो. तरी तीं तत्वां सुरवेक उपेगांत ग्रेट ब्रिटनान हाडलीं. १६८९त ब्रिटीश पार्लामेंटान राजाचे साबार हक्क काडून ते आपल्याकडेन दवरले. १७८९त जाल्ले फ्रेंच क्रांती उपरांत फ्रांसान आपली शासन यंत्रणा लोकशाय पद्दतीचेर उबारली. फ्रांसेझ क्रांतीउपरांत थंय सैनिकी अधिकारी नॅपोलियन बोनापार्त हो सत्तेर आयलो. आपल्या विस्तारवादी धोरणाक लागून ताणें साबार युरोपी देशांचेर घुरी घालून ते फ्रांसाक जोडले. १९१४ आनी १९१५ त युरोपांत शांतताय प्रस्थापित करचेखातीर, तशेंच लोकशायेचो पुरस्कार करचेखातीर युरोपी मुखेल्यांची विएन्ना शारांत परिशद भरिल्ली.

आशिया आनी आफ्रिकेंतल्या साम्राज्य विस्ताराखातीर १८७० ते १९१४ मेरेन युरोपी राश्ट्रांभितर सर्त लागिल्ली. पयलें म्हाझूज हें हे सर्तीचो एक परिणाम जावन आसा. फ्रांस, ग्रेट ब्रिटेन आनी रशिया मेळून जर्मनी आनी ऑस्ट्रिया-हंगेरी हांचेआड झुजांत देंवलीं. १९१७ त अमेरिकाय जर्मनीआड झुजपाक लागली. ह्याच वेळार रशियेंत व्हड जावन थंय कम्युनिस्ट हुकूमशायेचो शेक सुरू जालो. १९१८ त जर्मनी आनी ताच्या इश्ट राश्ट्रांची हार जाली. १९१९ त वर्सायस कबलात जावन पयलें म्हाझूज काबार जालें. पयल्या म्हाझुजाक लागून ‘लिग ऑफ नेशन्स’ ही संस्था अस्तित्वांत आयली. ऑस्ट्रिया-हंगेरी हांचें ल्हाल ल्हान कुडके जावन नवीं राशट्रां उदयाक आयलीं. साबारकडेन राजशायेचो अंत जावन लोकशाय पद्दत अस्तित्वांत आयली.

पयल्या म्हाझुजाउपरांत युरोपांत हुकूमशाय परत वाडली. जर्मनींत हिटलराच्या फुडारणपणाखाल नाझी आनी इटलींत मुसोलिनीच्या शेकतळा फॅसिस्ट तत्वप्रणाली अस्तित्वांत आयली. त्या दोगांयनी व्हड सैन्य उबारून युरोपाची शांतताय परतून भंग केली. दोगूय हुकूमशाहा एकठांय जावन तांणी भोंवतणच्या प्रदेशांचेर घुरयो घालपाक सुरवात केली. हातुंतल्यानूच मुखार दुसरें म्हाझूज सुरू जालें. दुसऱ्या म्हाझुजांत मुखेलपणान ग्रेट ब्रिटन, फ्रांस, अमेरिका आनी रशिया एकठांय येवन जर्मनी, इटली आनी जपान हांचेआड झगडपाक लागले. ह्याय वेळार जर्मनी आनी ताच्या इश्ट राश्ट्रांचेर हार पडली. झुजा उपरांत ‘एकवटीत राश्ट्रां’ ही संस्था अस्तित्वांत आयली. तशेंच झुजांत वांटो घेतिल्ल्या राश्ट्रांची अर्थीक, भौशीक आनी राजकीय स्थिती इबाडिल्ल्यान, तांचो वसणुकांवयलो शेक उणो जायत गेलो. हाका लागून आशिया आनी आफ्रिकेंतल्या साबार वसणुकांनी आपआपलें स्वातंत्र्य जाहीर केलें. अमेरिका आनी रशिया हीं संवसारांतलीं दोन बळिश्ट राश्ट्रां म्हणून अस्तित्वांत आयलीं. रशियेन उदेंत युरोपांतल्या राश्ट्रांचेर शेक बसोवन थंय कम्युनिस्ट सरकारांची स्थापना केली. जाल्यार अस्तंत युरोपी देश अर्थीक आनी सैनिकी गरजांखातीर अमेरिकेचेर आदारून रावले. उपरांत ह्या दोनूय पंगडांभितर शीतझूज सुरू जालें. उपरांत दोनूय पंगडांतले देश स्वंत्रपणान एकामेकांकडेन वेव्हार करपाक लागिल्ल्यान १९७० मेरेन शीत झुजाचो नेट उणो जायत गेलो. १९७० उपरांत चडशा युरोपी देशांभितर वेपारी आनी सैनिकी कबलाती जावन युरोपांत शांतताय आनी उदरगत घडोवन हाडपाचे यत्न जाले. तांकां खूब प्रमाणांत यशूय मेळ्ळें.

हालींच्या तेंपार म्हळ्यार १९८० वर्साचे सुरवेक सावन सोविएत युनियन आनी उदेंत युरोपांत खूब गरजेचे अशे बदल घडून आयल्यात. सोविएत युनियनाचो मुखेली मिखायल गॉर्बाशॉव हाणें राजकीय, भौशीक आनी अर्थीक मळांचेर सुदारणा घडोवन हाडपाखातीर कांय येवजणो आंखल्यो. हाचो परिणाम म्हळ्यार पोलंड, हंगेरी, चॅक आनी स्लोव्हाकिया, जर्मनी, रूमानिया आनी बल्गेरिया ह्या देशांतल्या लोकांनी निदर्शनां करून चड स्वातंत्र्य आनी कम्युनिस्ट सत्ता बंद करपाच्यो मागण्यो केल्ल्यो. १९८९-१९९० त ह्या देशांनी उकत्यो वेंचणुको जावन कम्युनिस्टांभायर हेर पक्षांक भौमत मेळ्ळें. १९९०त अस्तंत आनी उदेंत जर्मनीचें एकीकरण जालें. १९९१त वॉरसॉ कबलात बरखास्त केली. १९९१त रशियेंतूय कम्युनिस्ट सत्तेचो अंत जालो. इस्टोन्या, लाटविया आनी लिथुआनिया हांणी रशियेसावन वेगळें जावन आपलें स्वातंत्र्य जाहीर केलें. उपरांत हेर १२ प्रजासत्ताकांनीय सोविएत युनियनासावन वेगळे जावपाचे निर्णय घेतले. १९९१-९२ त युगोस्लावियेंतल्या स प्रजासत्ताकांतल्या चार प्रजासत्ताकांनी आपलें स्वातंत्र्य जाहीर केलें. १९९२ त आल्बनियेंत जाल्ले वेंचणुकेंत कम्युनिस्टांचेर हार पडली.

रवीन्द्र केळेकार

रवीन्द्र केळेकार रायटर आनी फायटर.

लोखण आनी तिख्या उद्देग

लोखण आनी तिख्या उद्देग लोखण हें धातूरुप मूळद्रव्यांतलें सगळ्यांत उपेगी मूळद्रव्य आसा आनी भूयेंत रसायनीक संयुगाच्या रुपांत तें भरपूर प्रमाणांत मेळटा.मूळद्रव्य वा तिखें ह्या रुपांत लोखणाचीं हत्यारां,यंत्रसामुग्री,वाहनां अशो जायत्या तरेच्यो वस्तू आनी व्हड प्रमाणावयल्या बांदकामांतले चडांत चड सांरचनिक घटक म्हणून मानवी संस्कृतींत उपेग आसा.

इतिहास:लोखणाचो सोद ब्रॉँझयुगाच्या निमाणच्या काळांत अकस्मात लागलो.जमनीर उगड्या पडिल्ल्या तांबड्या लोह धातुकाचेर शेकोटी पेटयतकच ताच्या गोबरांत घातवीय लोखण पयलीं मेळ्ळें.लोखणाचे उपेगी गुणधर्म समजतकच आनी तांबडे लोह धातूक हो ताचो उद्गम आशिल्ल्याचें कळटकच लोखणाच्या उत्पादनाक सुरवात जाली.

प्रचलित वा-याक लागून उगड्या पडिल्ल्या धातुकाच्या कडांमुखावयल्या खड्ड्यांत उजो पेटोवन आनी मुखार फातराच्यो ओबडधोबड भट्टयो तयार करुन तातुंतलो उजो भात्यान फुलोवन आर्यन ऑक्सायडाच्या क्षपणान घातवीय लोखण मेळयलें.लोखणाचीं हत्यारां आनी शस्त्रां हांकांलागून अतिपुर्विल्ल्या देशांत नवें युग सुरु जालें.इजिप्तांत जायत्या पुर्विल्ल्या अवशेशांनी लोखण मेळ्ळां.इ.स.आदीं १३०० पसूनच्यो लोखणाच्यो जायत्यो प्रगलन भट्टयो इझ्रायलांत मेळ्ळ्यात.

लोह धातुकां तांब्याच्या आनी कथिलाच्या धातुकांपरस चड प्रमाणाचेर मेळटात.पूण ताचें प्रगलन करप कठीण आसता.धातुकांपसून तांबें इ.स.आदीं ३५०० च्या सुमाराक मेळयलें. प्रगलन केल्लें लोखण ते उपरांत सुमार १५०० वर्सानी दक्षिण अॅनातोलियांतल्या (आशिया मायनर)हिटाइट आनी कालबीज लोकांनी तयार केल्ल्या वस्तूंत मेळटा.इ.स. आदी सुमार १,००० मेरेन पॅलेस्टायन आनी इजिप्तांत लोखण आनी ब्रॉँज हांचो व्हड प्रमाणांत उपेग जावंक लागिल्ल्याचो पुरावो उपलब्ध आसा. नैऋत्य आशियांतल्यान लोह प्रगलन पद्दतीचो हेरकडे प्रसार जालो.

इ.स. आदी ५०० म्हळ्यार ही पद्दत चीन मेरेन पावली.चीनांत लोह धातुविज्ञानाचो विकास वेगवेगळ्या मार्गान जालो.बीडाचो(ओतिव लोखण)सोद चीनांत हेर लोकांपरस पयलीं लागलो.ह्या शतमानांत चीनांत लोखण भरपूर प्रमाणांत मेळूंक लागलें.लोणारी कोळशा जाग्यार फातरी कोळसो वापरांत आयलो आनी अवजारां तशेंच शस्त्रां तयार करपाखातीर व्हड प्रमाणांत लोखणाचो उपेग जावंक लागलो.पोलाद तयार करपाच्यो जायत्यो प्रक्रिया प्रचलित आशिल्ल्यो. सातवें शतमान म्हळ्यार चिनी तिख्यानिर्मिती पद्दत जपान मेरेन पावली.

इ.स. आदीं ३५० म्हळ्यार लोह प्रलगनाची तंत्रविद्दया नैऋत्य आशियांतल्यान सहारावरती अस्तंत आफ्रिकेंत आनी उपरांत दक्षिण आफ्रिकेंत गेली.थंय लोखणाचें व्हड प्रमाणाचेर उत्पादन करपी जायतीं केंद्रां स्थापन जालीं.पूण चडशें लोखण चाकू,भाल्यांचीं तोंका, कुदळीवरी अवजारां हे खातीर जाता. रोमी लोकांनी ग्रीक लोकांकडल्यान लोहकामाच्या तंत्राचो वारसो घेतलो आनी तातूंत बरीच सुदारणा करून ताचो उत्तर युरोपांत प्रसार केलो.

मध्य युरोपांतल्या पुरातत्त्वीय उत्खननांत हत्यारां, शस्त्रां, चिलखतां ह्या सारक्यो वस्तू मेळिल्ल्यो आसात. इ.स. २०० च्या सुमाराक उत्तर युरोपांत नवें सुविकसीत घडाई तंत्र प्रचारांत आयलें. ह्या तंत्रांत लोखण आनी तिखें हांचो सोबीत आकृती बंधांत संयोग जातालो. इ.स. सुमार १००० पसून तयार करपांत येवपी दमास्कस तलावारीक तिख्या पातें आशिल्लें. ही दमास्कस पातीं भारतीय ओतीव तिख्यापासून (वुट्स तिखें) तयार करताले. तेराव्या शतमानासावन उत्तर युरोपांत जाल्ल्या तांत्रिक विकासाक लागून युरोपीय धातुविज्ञान संवसाराच्या हेर वाठारांतम्हत्वाचे आसात.

लोखण-मँगनीज:हातूंत ऑस्टेरिटिक मँगनीज तिखें हो म्हत्वाचो मिश्रधातू.हाचें संशोधन हेडफील्ड गांवांत जाल्ल्यान ताका हेडफिल्ड मँगनीज तिखें अशेंय म्हण्टात.हातूंत १-२% कार्बन आनी १२-१३% मँगनीज आसता.

लोखण-निकेल:४० ते ६०% निकेल आशिल्ल्यान मिश्रधातू चुंबकीय नदरेन म्हत्वाचे आसात.

लोखण सिलिकॉन:वेपारी नदरेन हाचे दोन म्हत्वाचे वर्ग करतात-

(१)सहजपणान चुंबकीकरण करपाक येवपी म्हळ्यार चुंबकीय सौम्य मिश्रधातूंक सिलिकॉन वा विद्दुतीय तिखें म्हण्टात.

(२)उच्च सिलिकॉनयुक्त ओतीव लोखण ह्या नांवान वळखुपांत येवपी मिश्रधातू संरक्षणरोधक आसतात.चुंबकीय मंडलांत वापरपांत येवपी चडश्या तिख्यांत ०.५% ते ५% सिलिकॉन आसता. हाचे चडशे पत्रे आसतात.

लोखण-टंगस्टन:उच्चवेगी तिखें नांवाच्या वेगवेगळ्या जटिल मिश्रधातूंत टंगस्टन आसता.

कठीण पृश्ठभागाचे मिश्रधातू:दर्शनी भाग कठीण करपाखातीर धातूच्या वा मिश्रधातूच्या पृश्ठभागाचेर विशिश्ट संघटनांच्या मिश्रधातूंचो थर वितळजोडकाम जोडटात.ताकालागून मूळ पृश्ठभागांत नाशिल्ले कांय खास गुणधर्म ताका प्राप्त जातात. लोखणाच्या अशा मिश्र‍धातूंत सामान्यपणान ५०% परस चड लोखण आनी क्रोमियम,मँगनीज, सिलिकॉन, मॉलिब्डेनम,व्हेनेडियन,टंगस्टन,निकेल,टिटॅनियम,निबियम,बोरॉन आनी हेर मूळद्रव्यां वेगवेगळ्या प्रमाणांत भरशिल्लीं आसतात.

वरी

वरी : (मराठी: वरी; हिंदी: चेना, बरी; कन्नड: बरगू; गुजराती: चेनो; संस्कृत: वरक; इंग्लीश :कॅामन मिलेट, प्रोसो मिलेट, हॅाग मिलेट; लॅटीन: पॅनिकम मिलिएशियम; कूळ: ग्रॅमिनी)

ही वनस्पत सुमार ०.९ ते १ मी. उंच वाडटा. तिचीं पानां १५ - ३० सेंमी. लांब आनी ६ - २० मिमी. रूंद आसतात. सप्टेंबरांत खोडाच्या तोंकार खूब खांद्यांचो फुलारो येता. परीमंजरी सुमार ४५

सेंमी. लांब, दाट आसून, कणिशकां खांदयेच्या तोंकार ४ - ५ मिमी. लांब, एकोडीं वा जोडयेन येतात. तांचो रंग पाचवो वा तपकिरो पाचवो आसता. फळाची कल्लां तपकिरी हळडुवीं आसतात.

दाणे सडल्या उपरांत भितर धव्या तांदळा भाषेन आसतात. तांकां 'वरयांचे तांदूळ' वा 'भगर' म्हण्टात.

उश्ण आनी उपोश्ण कटिबंधांतल्या देशांत ह्या तृणधान्याची लागवड जाता. हें मुळचें मध्य वा उदेंत आशियांतलें आसुयें. भारताशिवाय हें मंगोलिया, मांचुरिया, जपान, दक्षिण आनी मध्य रशिया, मध्य युरोप, अमेरिका, इराण, इराक, सिरिया, अरबस्तान ह्या प्रदेशांत ताची लागवड करतात.

भारतांत दोंगरा वाठारांनी हें पीक घेतात. हें पीक तमिळनाडू, कर्वनाटक, आंध्र प्रदेश आनी महाराष्ट्र, बिहार, पंजाब, उत्तर प्रदेश, मध्य प्रदेशांत ह्या पिकाची मातशी चड प्रमाणांत लागवड जाता.

व्हॉलीबॉल

व्हॉलीबॉल जाळवेल्यान हातानी बॉल मारून खेळपाचो एक विश्वप्रसिद्द खेळ. इनडोर आनी आउटडोर व्हॉलीबॉल अशें ह्या खेळाचें दोन प्रकार आसात. इंडोर हो लाकडी वा सिन्थेटीक लादयेर (इण्ततज्ञ), इमारती भितरल्या खेळांगणांत खएळपाचो खेळ. हातूंत दर एका संघांत 6 खेळगडे आसतात. आउटडोर हो भायर रेंव वा तणाच्या खेळांगणांत खेळपाचो खेळ. संवसारांत हो 'टू मॅन व्हॉलीबॉल' म्हूण प्रसिद्द आसा. हातूंत दर एका पंगडान मुखेलपणान दोन आनी कांय वेळा तीन, चार वा स खेळगडे आसतात. दोनूय प्रकारच्या व्हॉलीबॉल खेळाखातीर नेम सारकेच आसता. भारतांत आउटडोर हो प्रकार चड करून स खेलगडे घेवन खेळटात.विलीयम जी मोरगन ह्या अमेरिकन शारिरीक शिक्षकान ह्या खेळाची कल्पना 1895त मुखार हाडली. 1811त सुरू जाल्ल्या बास्केटबडल खेलांतल्यानूच ताका व्हॉलीबॉल हो नवो खेळ सुरू करपाक प्रेरणा मेळ्ळी अशें ताणें सांगले. 1918त ह्या खेळांतल्यान दर एक पंगडाची संख्या 'स' अशी थारायली.

व्हॉलीबॉल खेळाची पयली अतरराट्रिय सर्त 1918त फिलिपिन्सच्या मानिला शारांत जाली. 'इंटरनेश्नल व्हॉलीबॉल फॅडरेशन' ची स्थापणूक 1047त जावन ते संस्थेन पयली जागतीक सर्त 1949 घडोवन हाडली. जाल्या ऑलेम्पीक खेळांत व्हॉलाबॉलाचो 1964त प्रवेश केलो. सद्या फ्रेड्रेशनाचे 175 वयर देश वांगडी आसून, ही संस्था दर वर्सा व्हॉलीबॉल सर्त आयोजीत करता. सद्या हो खेळ आशिया आनी युरोपांत चड लोकप्रिय आसा.

सफरचंद

सफरचंद हे थंड हवामानांत जावपी फळ. Pyrus Malus L. हें ह्या फळझाडांचे शास्त्रीय नांव. हें झाड सुमार १५. मी उंचायेमेरेन वाडटा. पानां लंबगोल, ४-५ सेंमी. लांब, मोव आनी दात-यो कडो. मदीं मात्सो गुलाबी रंग आशिल्लीं धवीं फुलां घोंसांनी येतात, फळा मासाल, गोल आसता. पयलीं पोपटी रंग आसता, मागीर गुलाबी, तांबडो जाता.

सफरचंदाची लागवड खूह पयलींसावन करतात. सादारण १८ व्या शेंकड्यांत सफरचंदाची लागवड करपाक सुरवात जाली असो उल्लेख मेळटा.

भारतांत ह्या पिकाखाला सुमार १३,००० हेक्टर सुवात आसा. पंजाब, उत्तर प्रदेशचे कांय वाठार , काश्मीर दिमाचल प्रदेश ह्या राज्यांनी सफरचंदाची लागवड मोठ्या प्रमाणांत करतात. जगांत अमेरीका, जपान, ऑस्ट्रेलिया ह्या देशानी सफरचंदाची लागवड व्हड प्रमाणांत जाता. गोंयचें हवामान सफरचंदाचे लागवडीक योग्य नाशिल्ल्यान गोंयांत ह्या पिकाची लागवड जायना.

ह्या पिकाक ब-या निच-याची आनी लोनी प्रकारची जमीन मानवता. सफरचंदाचे दोन प्रकार आसात- ट्रीप्लॉयड (Triploid) आनी डीप्लॉयड (Diploid). डीप्लॉयड ह्या प्रकाराची चड प्रणांत लागवड करतात.

सफरचंदाच्यो खुबश्यो जाती आसतात. रेड डोलीशीयस, गोल्डन, वरेस्टर, पियरमेन, न्यूवटन वंडर, कींग ऑफ पीपीन, रॉयल डेलेशीयस, रीर्चाड, आम्ब्री, काश्मीरी, ब्लड रेड, व्हायट, डॉटेड रेड, बेन डेव्हीस, ग्रॅमी स्मीथ ह्यो कांय मुखेल जाती.

लागवड करपाखातीर पयलीं दोळो भरून कलम तयार करतात आनी उपरांत लागवड करपाखातीर वापरतात. लागवड खंयच्याच तेपार करपाक जाता आसलीतरी, फेब्रुवारी- मार्च ह्या म्हयन्यांनी चड करून लागवड करता. लागवड करताना दोन झाडांमदलें अतंर ७.५ x ७.५ सेंमी. इतके दवरतात. कलम लावपाखातीर ५० x ५० x ५० संमी. आकाराचे नेम काडटात. ह्या नेमांत पांच कायली कंपोस्ट आनी उरिल्ली माती घालून कलम लायतात. झाडाक वळण दिवपाक, फुलां तशेंच फळां येवपाक झाडाची छाठणी करातात. छाठणी करून झाडाचो मध्य भाग सदांच उक्तो दवरतात. ४-५ वर्सांनी झाडाक फळां योवपाक लागतात. १२-१८ वर्सानी भरपूर पिकावळ मेळटा.

सफरचंदाक ह-याच रोगांचो उपद्रव जाता. खोड काळें पडप (Stem Black) खोड तांबशे जावप (Stem Brown), स्कॅब, मीलड्यू, खोड खूज ह्या सारक्या रोगांचो उपद्रव जाता.किडींभितर खवळाची किड (Scales), मूळां पोखरपी किड ह्या किडींची लागण जाता.

फळां थोडी तांबशी जातकच अचळय काडटात. तीं लाकडी पेट्यांनी घालून देशाच्या हेर वाठारानी धाडटात. फळां खावपाखातीर वापरतात तशेंच तांचेपासून जाम, जेली करता. फळां सुकोवन तशेंच कॅनींग करून दवरतात. फळांच्या रोसा पासूम वायन, व्हीनेगर, ब्रॅन्डी तयार करतात. फळांत पेप्टीन हो पदार्थ चड आशिल्ल्यान पातळ परसाकडे जाता त्या मनशाक हें फळ वखदी गूण दिता. सालीचोय बरो वखदी उपेग जाता. - विश्राम गांवकार

हेर भासांनी

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.