अर्थशास्त्र

अर्थशास्त्र हो पोरन्या काळा सावन म्हत्वाचो अभ्यास विशय अशें मानलां. क्रिस्ता पयलीं चवथ्या शतमानांत भारताचो कौटिल्य आनी ग्रीसाचो अॅरिस्टॉटल ह्या पंडितांनी ह्या विशयाचेर ग्रंथ बरोवन दवरल्यात. कौटिल्य हाणें आपल्या पयलींच्या अठरा आचार्य परंपरेचो उल्लेख करून अर्थशास्त्राची व्याख्या केल्या ती अशीः

“मनुष्याणां वृतिः अर्थः मनुष्यवती भूमिरित्यर्थः।

तस्याः पृथिव्या लाभपालनोपायः शास्त्रमर्थशास्त्राम् ।।”'

अर्थ

पृथ्वी हें मनशाचें रावपाचे ठिकाण; हे पृथ्वीच्या (सैमीक सामग्रीच्या) पलवान मनशाची जीण चलता (गरजो भागतात). तिचो (सैमीक सामग्रीचो) लाब आनी संवर्धन (पालन) विशींच्या उपायांचो अभ्यास म्हळ्यार अर्थशास्त्र

कौटिल्याच्या काळावयलो युरोपांतलो विचारवंत अॅरिस्टॉटल (इ. स. पयलीं 384-322) हाणें ह्या विशयाचे दोन वांटे केल्यातः

पुरवणशास्त्र म्हळ्यार विनीमय आनी अर्थार्जन

अॅडम स्मिथ (इ. स. 1723-1790) ह्या ब्रिटिश अर्थशास्त्रज्ञाक आर्विल्ल्या ‘अर्थशास्त्राचो मूळपुरूश’ मानतात. ताणें ‘राश्ट्राचे संपत्तीचें स्वरुप आनी कारणां हांचें अन्वेशण’ अशी अर्थशास्त्रची व्याख्या केल्या. अर्थशास्त्राविशीं हेर बऱ्योचशो व्याख्या आसात त्यो अशोः 1. पैशांच्या पालवान वा त्या खेरीज लोकांमदीं विनीमय वेव्हाराचीं जीं कार्यां जातात तांचो अभ्यास म्हळ्यार अर्थशास्त्र. 2. मार्शल हाच्या मतान ‘उपजिविकेच्या साधना खातीर दिसपट्ट्या वेव्हारांत आशिल्ल्या मनशांचो अभ्यास म्हळ्यार अर्थशास्त्र.’ 3. संपत्तीचो अभ्यास म्हळ्यार अर्थशास्त्र.‘संपत्तीचें शास्त्र’ वा ‘पैशांचें शास्त्र’ अश्यो ज्यो अर्थशास्त्राच्यो व्याख्या आसात. त्य बऱ्योच संकुचित आसात अशें जाणकारांचें मत आसा. नॅसो सिनाअर, एस्. मिल, डब्ल्यू. एस्. जेव्हन्स ह्या अभिजात अर्थशास्त्रज्ञांच्या मतान, अर्थशास्त्र हें एक पुराय वस्तुनिश्ठ निगमनात्मक (Deductive)शास्त्र आनी संपत्ती हो ह्या शास्त्राचो अभ्यास विशय जावन आसा.

अभिजात अर्थशास्त्रज्ञांच्या अर्थविशींचे हे संकल्पनेचेर जर्मन इतिहासीक संप्रदायवाद्यां कडल्यान आनी कालाईल, रस्किन ह्या सारक्या विचारवंतांकडल्यान बरीच टीका जाली. त्या वेळावयल्या अर्थशास्त्रज्ञांनी पैसो आनी संपत्ती ह्या गजालींचेर जाय ताचे परस चड भर दिल्ल्यान अशी टिका जाली. अभिजात संप्रदायाचीं मतां आनी तांचेर जाल्ली टिका मतींत दवरून डॉ. मार्शल (1842-1924) हाणें प्रत्यक्ष अणभवांचेर आदारिल्ले आपले विचार मांडले. गरीबांच्या वसणुकांचो नियाळ करून ताणें बरोवंक सुरवात केली. अर्थशास्त्राचो सगळ्यांत पयलो अभ्यास विशय म्हळ्यार मनीस आनी ताचो वेव्हार हें ताणें पयलींच बरोवन दवरलें. डॉ. मार्शल हो मूळचो गणिती, रँग्लर. पूण संपत्ती उपाट आसून पसून दळीद्र कित्याक आसचें? दळीद्राचें निर्मलून करप शक्य आसा वा ना? ह्या प्रस्नांच्यो जापो सोदचे खातीर ताणें अर्थशास्त्राचो अभ्यास केलो आनी त्या विशयाचो तज्ञ अशी नामनाय मेळयली.

हे फाटभुंयेचेर डॉ. मार्शल हाणें मांडिल्ल्या विचारां मुखार कार्लाइल, रस्किन हांची मतां फाटीं पडलीं. ‘अर्थशास्त्रांत संपत्तीचो अभ्यास आसताच, पूण ताचे परस म्हत्वाची गजाल म्हळ्यार,मनशाचो अभ्यास तातूंत जाता.’ डॉ. मार्शल हाचो मुखेल भर अर्थशास्त्राच्या ‘शास्त्र’ ह्या तासाचेर आशिल्लो आनी ताका लागून पोलीटिकल इकॉनॉमी (राजकी अर्थशास्त्र) ह्या परंपरागत नांवाच्या बदलाक ताणें ‘इकनॉमिक्स’ हें नांव रुढ केलें.

सादारणपणान मनशाच्या जिवितांत राजकी, सामाजीक, धर्मीक अशा कार्यांचो आस्पाव जाता, पूण ताका मेजप पुरायपणान शक्य नाशिल्ल्यान तांचो अर्थशास्त्रांत आस्पाव करप अशक्य नासता, अशें ताणें प्रतिपादन केलां. म्हळ्यार, जे वेव्हार संपत्ती कडेन, स्वास्थसाधक भौतिक साधनांचो उपेग आनी उपलब्धी हांकां संबंदीत आसातात, तांचोच अभ्यास अर्थशास्त्रांत येता. प्रा. पिगू हाणें मार्शल हाच्याय फुडें पावल घालें. ‘अर्थशास्त्र म्हळ्यार अर्थीक स्वास्थ्याचो, कल्याणाचो अभ्यास. समाजीक स्वास्थाचो संबंद प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष पैशांच्या मानदंडा कडेन संबंदीत आसता तें अर्थीक स्वास्थ जावन आसा,’ अशें मत ताणें मांडलें. प्रा. रॉबिन्स हाच्या मतान अर्थशास्त्राक समाजीक शास्त्र समजल्ल्यान ताची व्याप्ती संकुचीत जाता. मनशाचे वेव्हार हेर मनशां कडेन आसूं वा समाजा कडेन आसूं, अर्थीक नियती (Economic Determinism) ताका सुटना. ताका लागून अर्थशास्त्र हें एक मानवीं शास्त्र आसा. प्रा. केन्स हाणें फुडें अर्थशास्त्र म्हळ्यार ‘रोजगारी आनी राहणीमान हाचेर परिणाम करपी घटकांचो अभ्यास’ अशी व्याख्या मुखार हाडली. हे बरपावळी उपरांत अर्थशास्त्राविशींच्या वैचारीक साहित्याची व्हड बरपावळ जाली.

सद्याक अर्थशास्त्र हो एकूच असो सलग आनी बंदिस्त विशय उरूंक ना. ताचो विस्तार सगळेवटेन जाल्या.

ह्या विशयाचे दोन वांटे आसात.

वैयश्टिक अर्थशास्त्र

वैयश्टिक अर्थशास्त्र म्हळ्यार बारीकसाणीन केल्लो अभ्यास. हें पद्दतींत अर्थीक बाबीं संबंदी म्हळ्यार उत्पादन, वापर, वांटप ह्या सारक्या अर्थशास्त्रीय गजालींचो कुडक्या कुडक्यांनी आनी वैयक्तिक गजालींचेर भर दिवन केल्लो अभ्यास.

सामश्टिक अर्थशास्त्र हे पद्दतींत वट्ट राश्ट्रीय उत्पादन, भांडवल, रोजगार, उत्पन्न ह्या सारक्या अर्थीक घटकांचो एकांच वेळार समग्रपणान केल्लो अभ्यास.ह्या दोनय पद्दतीम वरवीं अर्थीक घडामोडींच्या घटकांचो विचार करप जाता. देखीकः संपतीचें उत्पादन, वापर, वांटणी, गरज, सामग्री, भांडवल, मनशाचे कश्ट, संयोजन, येवजण,विभाजन आदी. समाजशास्त्र, मानसशास्त्र, राज्यशास्त्र, इतिहास हांचो संदर्भ मतींत दवरून तशेंच वैयक्तिक राश्ट्रीय आनी आंतरराश्ट्रीय परिस्थितीचो नियाळ करून हो विचार जाता.मर्यादीत सामग्रीचो चडांत चड उत्पादन काडून शक्य जाता तशी वांटणी करूंक जे सिध्दांत दर घटकावरवीं मांडप जाता वा उपाय सुचोवप जाता हांचो अभ्यास अर्थशास्त्रांत आस्पावता.

भारतीय अर्थशास्त्र

पूर्विल्ल्या काळांतय दरेक समाजा मुखार कांय अर्थशास्त्राविशींचे प्रस्न उप्रासताले. बारीकसाणीन विचार करपी लोक हे प्रस्न सोडवपाचे यत्न करताले. भारतांतय पोरन्या काळासावन अर्थीक प्रस्नांचेर विचार जातालो. बाजारपेठो कशे तरेन निर्माण करच्यो, तांची उदरगत कशी करची, वेपाराची वाड कशी करची, ह्या सारक्या गजालींचेर भासाभास पोरन्या काळांतल्या साहित्यांत मेळटा. पूण त्या वेळावयलें हें साहित्य म्हळ्यार अर्थनीती, राजनीती, धर्मनीती, नीतीशास्त्र अशा विंगड विंगड विचारांची एक भरसण आशिल्ली, आनी आर्विल्ल्या अर्थशास्त्राचें स्पश्ट, खासा अशें स्वरुप तेन्ना ताका मेळूंक नाशिल्लें.

शासनान अर्थवेव्हारांत खंयची गजाल घेवंची तें कौटिल्यान आपल्या ‘अर्थशास्त्र’ ह्या ग्रंतांत बरोवन ददवरलां. येरादारीचीं साधनां वाडोवप, येरादारी खातीर राखणेची वेवस्था करप, मार्गां वयले कर शक्य तितले उणे करून वेपार चड सोपो करप, आयात-निर्यातीक उर्बा दिवप ह्या सारक्यो गजाली कौटिल्यान शासना कडेन सोंपयल्ल्यो.

जे वेपारी आनी उद्योगीक क्रांतीचे फाटभुंयेचेर अस्तंते कडल्या राश्ट्रांत अर्थशास्त्राची उदरगत जाली, ती क्रांती भारतांत न जाल्ल्यान भारतांत अर्थशास्त्राची उदरगत स्वतंत्रपणान जावंक शकलीना. ताका लागून भारतीयांच्या अर्थशास्त्राच्या अभ्यासाचो स्वतंत्रपणान सोद घेवचे खातीर पूर्विल्ल्या काळा कडेनच नदर मारची पडटा.

वेपारी आनी उद्योगीक क्रांती कडेन भारताचो संबंद जेन्ना ब्रिटिश भारतांत आयले तेन्ना आयलो. भारताच्या राश्ट्रीय उत्पन्नाच्या स्वता केल्ल्या स्वतंत्र अंदाजाच्या आदारान दादाभाई नौरोजी हाणें भारतीय जनता कितली गरीब आसा हें दाखोवन दिलें. ब्रिटिशांच्या संपर्काचो भारताचे अर्थीक उदरगतीचेर जाल्लो परिणाम रमेशचंद्र दत्त हाणें त्या काळखंडांतल्या भारताच्या अर्थीक इतिहासाच्या मांडावळींतल्यान स्पश्ट केलो.

भारतीय विचारवंतांनी भारतीय प्रस्नांच्या संदर्भांत अर्थशास्त्राचो अभ्यास आनी वापर करूंक जाय, अशें मत न्यायमूर्ति महादेव गोविंद रानडे हाणें मुखार हाडलें. रानडेचो शिष्य गोपाळ कृष्ण गोखले हाणें आपल्या अर्थीक प्रस्नांविशींच्या विवेचनांत रानडेचोच विचार फुडें व्हेलो. भारतीय परिस्थितचें संशोधन करपी अभ्यासकांची परंपरां ह्याच भारतीय अर्थशास्त्राचो अभ्यास करीत आशिल्ली. स्वतंत्रताये पयलीं आनी उपरांत भारतीय अर्थशास्त्रज्ञांनी ह्या विशयाचेर भरपूर बरपावळ केली. अर्थशास्त्राचो अभ्यास करचे खातीर खास संस्थांची निर्मणी जाली; देशांतल्या विंगड विंगड विश्वविद्यालयांतल्यान ह्या विशयाचो अभ्यास करचे खातीर संशोधनाचें काम सुरू जालें.

भारतांत अर्थशास्त्राचेर उजवाडायल्लीं बरींच इंग्लीश नेमालीं आसात. तातूंतली म्हत्वाचीं म्हळ्यार इंडियन इकनॉमिक जर्नल इंडियन इकनॉमिक रिव्ह्यू इंडियन जर्नल ऑफ इकनॉमिक्स इकनॉमिक स्टडीज इकनॉमिक अँड पोलीटिकल वीकली, कॉमर्स इंडियन जर्नल ऑफ अॅग्रिकल्चरल इकनॉमिक्स अर्थविज्ञान इस्टर्न इकनॉमिक्स कॅपिटल

इकॉनॉमिक टायम्स आनी फायनान्शियल एक्सप्रेस हीं म्हत्वाची दिसाळीं अर्थशास्त्राक ओंपिल्ली आसात.

इंग्लीश तशेंच हेर भारतीय भाशांतल्यान अर्थशास्त्राचेर तरेकवार ग्रंथ आसात आनी नेमाळींय उजवाडाक येतात.

अर्थशास्त्र आनी हेर समाजीक शास्त्रा

समाजीक शास्त्रां मनशाच्या विंगड विंगड वेव्हाराचो, वर्तनाचो, वस्तुनिश्ठपमान अभ्यास करतात. एक प्रकारच्या वेव्हारांचो परिणाम दुसऱ्या प्रकारच्या वेव्हारांचेर जाल्ल्यान सामाजीक शास्त्रांचो एकामेकां कडेन संबंद येता.

राज्यशास्त्र आनी अर्थशास्त्र

अठराव्या शतमानाच्या निमण्या दशका मेरेन अर्थशास्त्राक युरोपांत ‘राजकी अर्थशास्त्र’ अशेंच नांव आशिल्लें. चाणक्य वा कौटिल्य हाणें तर चडसो राजकारणाचो अभ्यास करपी आपल्या ग्रंथाक ‘अर्थशास्त्र’ हें नांव दिल्लें, हाचेवेल्यान ‘अर्थ’ आनी ‘राजकारण’ हांचो लागींचो संबंद जिसून येता.

राज्यसंस्थेची निर्मणी जावंचे पयलीं सावन मानवी समाजांत अर्थीक वेव्हार जाताले. उत्पादन, सेवन ह्या सारक्या मुळाव्या अर्थीक वेव्हारांक राज्याची गरज आसताच असें ना. पूण सद्या संवसारभर खंयच्या ना खंयच्या शासनाची सत्ता लोकांचेर बंधनकारक आशिल्ल्यान प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष अशे सगळे अर्थीक वेव्हार राज्यसत्तेच्या अधिकाराखाल येतात. चांचेगिरी सोडून आंतराश्ट्रीय वेपार पुरायपणान राज्यांच्या संमतीन जातात.

दुसरी गजाल म्हळ्यार राज्य हें ‘अर्था’ चेर चलता. संवसारांतली संपन्न राश्ट्रां हेर राश्ट्रांचेर अधिकार चलयतात. अर्थशास्त्रांत जसो राज्याच्या विंगड विंग़ड धोरणांचो अर्थीक नियाळ करचे खातीर राज्यशास्त्रांचो अभ्यास गरजेचो आसता तशेंच दरेक राज्याकय आपली सामग्री संपन्न करचे खातीर आनी लोकांनी परिस्थिती सुदारचे खातीर अर्थशास्त्राचो पालव घेवप म्हत्वाचें आसता.

दुसऱ्या म्हाझुजा उपरांत अर्थशास्त्र आनी राज्यशास्त्र हांच्या संबंदाक एक वेगळेंच मोडण मेळ्ळें. ‘नियोजित अर्थवेवस्था’ हो नवो प्रकार मुखार आयलो. रशियांत इ. स. 1928 सावन नियोजित अर्थवेवस्थेचो प्रयोग सुरू जालो. बऱ्याच हेर देशांनीय ‘नियोजित अर्थवेवस्थेचो’ प्रत्यक्ष वेव्हारांत उपेग करूंक सुरवात केली. अर्थशास्त्राच्या नव्या नव्या अवस्थांचो प्रयोग जावंक सुरवात जाली. राश्ट्रीय अर्थीक आनी सामाजीक उदरगत सादचे खातीर अर्थसंकल्प हें एक म्हत्वाचें साधन जालें. सद्याच्या काळांत राज्यशास्त्र आनी अर्थशास्त्र हांचो एकाच वांगडा विचार जाता.

अर्थशास्त्र आनी मानसशास्त्र

मनशाचे वेव्हार मानसिक निर्णयांतल्यान जातात. अर्थीक वेव्हारय अशा निर्णयांतल्यान घडटात. ताका लागून मानसशास्त्रीय अभ्यासाचो अर्थशास्त्राचे मांडावळींत उपेग जाता. सद्याच्या काळांत उद्येगीक मानसशास्त्र, कामगारांच्यो प्रतिक्रिया, समाजीक मानसशास्त्र ह्या सारक्या शास्त्रांच्या तज्ञांनी केल्लो अभ्यास अर्थशास्त्रा खातीर भोव उपेगाचो आसा. आर्विल्ल्या अर्थशास्त्रांतली सेवनक्रिया (consumption function), मागणी विक्रिया (demand function), पुरवण विक्रिया (Supply function) ह्यो उपपत्ती मनशाच्या प्रवृत्तींच्या अभ्यासा वयल्यान तयार केल्ल्यो आसतात.

मानशास्त्राच्या अभ्यासांतल्यान मनशाच्यो विंगड विंगड प्रवृत्ती (सेवनप्रवृती, संचयप्रवृती ह्या सारक्यो) कशेतरेन काम करतात हें समजता आनी ताचेवयल्यान अर्थशास्त्राच्यो उपपत्ती फुडें मांडटात वा सुदारतात. प्रो. केन्स हाच्यो उपपत्ती समाजीक मानसशास्त्राचेर आदारित आसात. मनशाचें वैयक्तिक आनी समाजीक वर्तन कशें प्रभावित जाता आनी प्रतिक्रिया कशो घडटात हांचो शास्त्रशुध्द विचार मानसशास्त्रांत जाता. ह्या सगळ्या म्हायतीचो उपेग अर्थशास्त्राच्या अभ्यासा खातीर जाता.

इ. स. 1930 उपरांत सामश्टिक (Macro) अर्थशास्त्राचो अभ्यास जावंक लागलो आनी सगळ्या अर्थीक प्रस्नांच्यो जापो वैयश्टिक (Micro) अर्थशास्त्रा वरवीं मेळना हें सिध्द जालें.हाच्या पयलींच काय वर्सा मानसशास्त्रांतय समाजीक मानसशास्त्राच्या अभ्यासाचेर नेट दिवपाची गरज जाणवल्ली. हे नवे नदरेंतल्यान जो समाजीक मानसशास्त्रीय अभ्यास जालो. ताचो उपेग अर्थशास्त्रीय नवे पद्दतीक जालो.

सुर्वेच्या अर्थशास्त्रांतलो ‘अर्थीक मनीस’ (Economic Man) ह्या सारक्यो कल्पना वास्तव मानसिक अभ्यासाक लागून पयस जाल्यो. प्रो. केन्स हाच्या क्रांतिकारी अर्थीक विचारांची बसका म्हळ्यार समाजीक वेव्हारांचे बारीकसाणीन केल्लें निरीक्षण हीच आशिल्ली. पयल्या म्हाझुजासउपरांत सनातनवादी अर्थशास्त्राचो मार्ग सोडून ताणें वेगळे पद्दतीन विचार मुखार घालूंक सुरवात केली. हाचें मुखेल कारण म्हल्यार ताचो समाजीक मनाचो अभ्यास. बेकारीच्या संदर्भांत परंपरागत अश्या बऱ्याच काळासावन चलतल्या समतोल प्रस्तापनेचो विचार प्रमाण मानीनासतना बेकारीच्या प्रस्नांचेर खेलमेरेन विचार करून तांच्या मुळाचेर उपाय सुचवपाचो मार्ग ताणें सोदलो. हातूंत ताच्या मानसशास्त्रीय अभ्यासाचो बरोच वांटो आशिल्लो.

समाजशास्त्र आनी अर्थशास्त्र

मनशाची संस्कृताय आनी उदरगत हांचो पुराय अभ्यास करपी शास्त्र म्हळ्यार समाजशास्त्र. समाजाचे वेव्हार, संस्थांची रचणूक, परंपरा, रुढी, चालीरीती, पद्दती हांच्यावरवीं जातात. मनीस समाजाची खाशेलपणां म्हळ्यार भाशा, नितीनेम, धर्मकल्पना,शिक्षणवेवस्था आनी शास्त्र उदरगत ह्या सारक्यो गजाली आसात. तांचो अन्योन्य संबंद आनी एकामेकांवयलो प्रभाव हो समाजशास्त्राचो अभ्यासविशय जावन आसा.

समाजशास्त्राचो अभ्यास अर्थशास्त्रा खातीर केल्ल्यान ‘समाज’ आनी ‘अर्थ’ हांच्या मदले घुस्पागोंदळाचे संबंद स्पश्टपणान दाखोवंक येतात. मनीस हें एक अर्थीक यंत्र न्हय, तर समाजीक अस्तित्व. आनी ताचो समाजा कडेन आशिल्लो वेव्हार संबंद तोडून अर्थीक येवजण मुखार हाडीत जाल्यार ती फळादीक जायना हें सद्याच्या अभ्यासा वयल्यान जाणकारांक पुरायपणान समजलां. फकत आकडेवारीच्या पालवान सगळे अर्थीक प्रस्न सुटावे जायनात. ताका समाज शास्त्रीय सिध्दांताचो सांगात आसचो पडटा. हे गजालीक लागून समाजशास्त्राचो अभ्यास अर्थशास्त्रा खातीर म्हत्वाचो आसता आनी ह्या दोनय शास्त्रांमदीं लागींचे संबंद येतात.

इतिहास आनी अर्थशास्त्र

समाजीक शास्त्रांमदीं सैमीक शास्त्रां भशेन पयली थारावन प्रयोग करप शक्य नासता. काळा प्रमाण घडत गेल्ल्या घडणूकांवयल्यान तांचो अभ्यास करचो पडटा. ताका लागून इतिहासाक जाणकार ‘समाजीक शास्त्रांची प्रयोगशाळा’ अशें म्हणटात. वस्तूंच्या समाजीक शास्त्रांमदीं सैमीक शास्त्रां भशेन पयली थारावन प्रयोग करप शक्य नासता. काळा प्रमाण घडत गेल्ल्या घडणूकांवयल्यान तांचो अभ्यास करचो पडटा. ताका लागून इतिहासाक जाणकार ‘समाजीक शास्त्रांची प्रयोगशाळा’ अशें म्हणटात. वस्तूंच्या मोलांतले फरक, मागणेतले फरक, रोजगारी, बेकारी, उत्पादनविक्री. चलनवाड, चलनघट हांचे परिणाम जाय ते प्रमाण घडवन हाडप शक्य नासता; ताका लागून सगळ्यो अर्थीक घडणुको जशो घडत गेल्यात तसोच तांचो अभ्यास करचो पडटा. अर्थीक इतिहासाच्या नियाळांतल्यान अर्थशास्त्राक अभ्यासाचो विशय मेळटा. ह्या अभ्यासांतल्यान सिध्दांत मांडप जातात. दिसपट्टो वेव्हार होच अर्थशास्त्राचो खरो आदार आसता. जेन्ना वेव्हार आनी सिध्दांत हांची फारकत जाता, तेन्ना सिध्दांतांचें म्हत्व उणे जाता.

समाजांतल्या बदलांची दखल घेवप हेर खंयच्याय शास्त्राभशेन अर्थशास्त्रकय भोव गरजेचें आसा. ही दखल घेवपाचें कार्य इतिहास करता.ताका लागून अर्थीक बदलांचो इतिहास आनी इतिहासांत जावपी अर्थीक बदल हांचो संबंद सामको लागींचो थारता.

अरविंद भाटीकार

'अरविंद भाटीकार' हांचो जल्म '८-१२-१९३८' ह्या दिसा मडगांव शारांत जालो. गोंय पुर्तुगेजाच्या शेकातळा आसतना तांचें मुळावें शिकप मराठींतल्यान जालें. मडगांवां भाटीकार कुटुंबान चलयिल्ली मॉडॅल इंग्लिश हायस्कुलांत एसएससी मेरेनचें फ्रँच हो विशय घेवन ताणें बिएची पदवी घेतली. उपरांत बॉम्बे युनिवर्सिटीच्या स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्स ह्या विभागांतल्यान एमए(अर्थशास्त्र)पदवी घेतली़़ मागीर शेतकी अर्थशास्त्र विशयाचेर पिएचडी करपा खातीर तांका शिश्यवृती मेळळी. ते उपरांत फुडले जिणेचो मार्ग बदलून १९६५ वर्सा तें आयएएस परिक्षेक बसलें. १९६६ वर्सा तांची भारतीय प्रशासन सेवेंत (आयएएस) नेमणूक जाली.

-अरविंद भाटीकार,युगवेद प्रकाशन पणजी गोंय

आगरकर, गोपाळ गणेश

(जल्मः 14 जुलय, 1856, टेंभू सातारा; मरणः 17 जून 1895, पुणे).

एक बुध्दिप्रामाण्यवादी विचारवंत आनी समाजसुधारक. ताचो जल्म र्एका गरीब घराण्यांत जालो. हालअपेश्टांक तोंड दीत कराड, रत्नागिरी, अकोला आनी पुणे हांगा रावन तो एम्. ए.जालो. महाविद्यालयीन शिक्षण घेतासतनाच विष्णुशास्त्री चिपळूणकर हाणें पुण्यांत थापणूक केल्ल्या जहाल विचारांच्या राश्ट्रवादी पंथांत तो लोकमान्य टिळकावांगडा सामील जालो.लोकशिक्षण आनी लोकजागृताय करपाखातीर ह्या तिगांयनी पुण्यांत ‘ न्यू इंग्लीश स्कूल ’ सुरू केलें (1880). तशेंच केसरी, आनी मराठा हीं खबरांपत्रां चालू केलीं (1881). न्यू इंग्लीश स्कूलांत आगरकरान शिक्षकाची नोकरी धरली. तेचप्रमाण केसरीच्या संपादनाची जापसालदारकी घेवन आपल्या कुशळ आनी प्रभावी बरोवपान थोड्याच काळांत ‘ केसरी ’क लोकप्रियता मेळोवन दिली.न्यू इंग्लीश स्कूंलच्या चालकांनी स्थापिल्ल्या ‘ डेक्कन एज्युकेशन सोसायटी ’च्या फर्ग्युसन महाविद्यालयाचो प्राचार्य (1892) म्हूण ताणें काम केलें.

महाविद्यालयीन जिवितांतूच जॉन स्ट्यूअर्ट मिल आनी हर्बर्ट स्पेन्सर हांच्या विचारांचो ताचेर प्रभाव पडलो आनी ताची नदर बुध्दिप्रामाण्यवादी आनी अज्ञेयवादी जाली. हेच धर्तेचेर तेन्नाच्या समाजाची पुनर्घटना करपाची गरज ताका दिसताली. केसरींत छापून येवपी ताच्या समाजीक लेखांवरवीं. हीच भूमिका व्यक्त जावपाक लागली. समाजीक प्रस्नांच्या जाणविकायेपरस राजकीय प्रस्नांची जाणविकाय चड खर आसूंक जाय अशें ‘ केसरी ’ आनी ‘ मराठा ’च्या चालकांक दिसतालें. ताका लागून आगरकराचो वैचारीक घुस्मटमार जावपाक लागलो. देखून, ताणें केसरी सोडलो (1887) आनी आपल्या क्रांतिकारक, समाजीक विचारांच्या प्रसाराखातीर ‘ सुधारक ’ हें पत्र काडलें (1888). तातूंत राजकीय आनी अर्थशास्त्र विशयांवेले लेख येताले.

बुध्दिवादी नदरेंतल्यान समाजजीवनाचें विश्लेषण करून अन्याय्य रुढी आनी परांपरा हांचेर ताणें खर हल्लो केलो. नीतिमान आनी सदाचरणी समाजाच्या निर्मितीखातीर देवा-धर्माची गरज ताका दिसलीना. परोपकाराचे सद्गुण धर्मा पयलीं अस्तित्वांत आयले आनी मागीर ते धर्मांत रिगले अशे ताचें मत आशिल्लें. बुध्दिवाद, व्यक्तिवाद, समता, आनी मानवतावाद ह्या चार सूत्रांचेर ताचे सगळे समाजीक विचार आदारिल्ले आसात. पूर्वजन्म, पुनर्जन्म, अस्पृश्यताय, बालविवाह सारक्यो गजाली ताका मान्य नाशिल्ल्यो. मनीसजातीचें एहिक सुखवर्धन हेंच ताचें ध्येय आशिल्लें. नीतिमान आनी संयमी जीणेक लागून मनाक लागपी समाधानूय ह्या एहिक सुखांत येता अशें ताचें म्हणणें आशिल्ले. व्यक्तीस्वातंत्र्य न मानपी आनी निरुपयोगी परंपरा चलयतल्या समाजाची केन्नाच उदरगत जावची ना अशी ताची धारणा आशिल्ली. एकाद्री गजाल समाजाचे एके अवस्थेंत उपयुक्त जाली तरीकूय तीच गजाल बदलपी काळांत जाचक जाली जाल्यार सरळ काडून उडोवची अशें तो म्हणटालो. असल्यो रुढी आनी परंपरा आपखोशयेन सोडून दिवपाची समाजाची तयारी नासत जाल्यार तांचेर कायद्यान बंदी हाडची अशें ताचें मत आशिल्लें.

समाजहिताच्या कायद्यांच्या पुरस्काराखातीर आगरकरान कांय लेख बरयले. कांय लेखांतसून ताणें समाजीक गुलामगिरीक लागून उप्राशिल्ल्या बायलांच्या शिक्षणिक आनी हेर समस्यांविशीं मूलगामी विचार परगटायल्यात. समाजचिंतकाचो पिंड आसुनूय राजकीय विचारांच्या जहालपणांत तो टिळकाच्या वांगडचो आशिल्लो. चिपळूणकर भायरपडटकच महाराष्ट्रांत राजकीय विचारांची जागृताय घडोवन हाडपाचें काम ‘ केसरी ’ सोडटकच आगरकरानूच केलें.

आपल्या वैचारीक लेखांनी मराठींतल्या निबंधसाहित्यांत ताणें मोलाची भर घाली. ताच्या ‘कवि, काव्य, काव्यरति ’ आनी ‘ शेक्सपियर, भवभूति आनी कालिदास ’ ह्या निबंदांक लागून आयच्या कांय टीकाकारांनी साहित्यशास्त्रांतल्या कांय मूलभूत तत्वांचो शास्त्रीय पध्दतीन विचार करपी विचारवंत असो ताचो गौरव केला. काव्य आनी संवेदना हांचो खाशेलो संबंद, काव्यांतलें सत्य आनी शास्त्रीय सत्य, काव्यांतलो करुणरस, कविमन आनी काव्य निर्मितीप्रक्रिया ह्या संबंदीचे ताचे विचार तुस्त करीसारके आसात.

गनिमी झूज

गनिमी झूज: लडाय करपाचें एक तंत्र. ‘गनीम’ हो शब्द अरबी भाशेंतल्या ‘घनीम’ (अर्थ-लुटारु) ह्या शब्दावयल्यान आयला. इंग्लीश भाशेंतल्या ‘गेरिला वॉरफेअर’ ह्या शब्दप्रयोगाक ‘गनिमी झूजतंत्र’ अशें म्हण्टात. स्पॅनिश भाशेंतलो झूजवाचक शब्द ‘ग्युएर्रा’(guerra) हाचेवयल्यान लघुत्वदर्शक शब्द ‘ग्यूएर्रिला’ आयला. ‘गेरिला वॉरफेअर’ हाचो अर्थ ल्हान लडायांचें तंत्र असो जाता. ‘गनीम’ आनी ‘गेरिला’ ह्या दोनूय शब्दांतल्यान गनिमी झूडतंत्राचें एकूच सूत्र सूचित जाता:अनपेक्षित छापे घालप, लुटमार करप आनी चकमकी घडोवन हाडप. दुस्मानापरस आपलें सैन्यबळ आनी शस्त्रबळ खूब कमी आसता, तेन्ना चडसो गनिमी पध्दतीचो वापर करतात.

भारतीय झूजतंत्राचे परंपरेंत असलो झूजप्रकार पूर्विल्ल्या काळासावन दिसून येता अथर्ववेद, रामायण, महाभारत, कौचिल्याचें अर्थशास्त्र हातूंत असल्या प्रकारच्या तंत्राचे उल्लेख मेळटात. जांका ‘असूर’ अशें म्हण्टात ते भारतीय आदिवासी लोक, ‘सुर’ म्हळ्यार ‘आर्य’ लोकांकडेन अधर्मान झुजताले, अशें वर्णन मेळटा. कौटिल्यान ह्या तंत्राक ‘कूटझूज’ हें नांव दिलां. कल्हणाचे राजतरंगिणींत हाका ‘तूष्णीं झूज’ अशें म्हळां (तूष्णीम्=गुपचुप).

महाराष्टांत सतराव्या शेंकड्यांत छत्रपती शिवाजी महाराजान विजापूरकर सुलतान आनी दिल्लीचो मोगल बादशहा हांचेआड जें एक हेच पध्दतीचें झूज केलें, ताका ‘गनिमी कावा’ अशें म्हण्टात. हाकाच ‘मराठी कावा’ अशेंय कांय जाण म्हण्टात.

विसाव्या शेंकड्याच्या पयल्या अर्दांत अमेरिका, युरोप, फ्रांस, जर्मनी, जपान, रशिया, युगोस्लाव्हिया, चीन, व्हिएतनाम, क्यूबा, आफ्रिका ह्या राश्ट्रांतूय ह्या झुजतंत्राचो वापर जालो. इतिहासांत ह्या झुजतंत्राचो उपेग वेगवेगळ्या तीन प्रकारच्या परिस्थितींनी केल्लो तो असो: १. आपलें राश्ट्र जेन्ना बळिश्ट अशा परकी राश्ट्राच्या दास्यांत सांपडटा, तेन्ना ताचेआड मुक्तिसंग्राम ह्याच तंत्रान करतात. २. परकी घुरयेचो प्रतिकार अशक्य वा अयशस्वी जातकच स्वराश्ट्राचें विस्कळीत जाल्लें सैन्य आनी देशभक्त नागरिक संघटित जावन प्रतिकार सुरू करतात आनी आपल्या झुजाक लोक-झुजाचें स्वरुप दितात. ३. स्वकीय पूण जुलमी आनी अन्यायी राजवट हुमटून उडोवपाखातीर शोशित लोक अंतर्गत झूज करतात, तेन्ना ह्या झूजतंत्राचे वापर करतात.

पूर्विल्लो चिनी झूजशास्त्रज्ञ सून झू हाणें आपल्या ‘बुक ऑफ द वॉर’ ह्या पुस्तकांत तशेंच नामनेचो झूजशास्त्रज्ञ क्लाउझेव्हिट्स हाणें आपल्या ‘ऑन वॉर’ ह्या ग्रंथांत गनिमी झूजतंत्राची विस्तारान म्हायती दिल्या. आर्विल्ल्या काळाचे फाटभुंयेचेर आनी समृध्द अणभवांचेर आदारीत गनिमीय झुजतंत्राची अधिक खोलायेन चर्चा माओ त्से तुंग, जनरल जियाप आनी चे गुव्हेरा हांच्या ग्रंथांनी आसा.

तारापोरवाला इराच जहांगीर सोराबजी

तारापोरवाला इराच जहांगीर सोराबजी (जल्मः 1884,मरणः 15 जानेवरी 1956।

भारतीय भाशाशास्त्रज्ञ.हाणें भाशा विशयामत (इंग्लीश –संस्कृत) मुंबय विद्यापिठाची पदवी घेतली.1904 वर्सा तो इंग्लंडाक गेलो आनी 1909 वर्सा बॅरिस्टरची परिक्षा पास जालो.ताणें युरोपाक वचून फ्रँच आनी जर्मन भाशांचो अभ्यास केलो.1913त ताणें कौटिल्याचें अर्थशास्त्र ह्या विश्याचेर बुट्सबर्ग विद्यापिठाची डॉक्टरेट मेळयली.केंब्रिजाक ताणें अरबी आनी इराणी भाशांचो अभ्यास केलो.भारतांत परत येतकच पयलीम कलकत्ता विद्यापिठांत आनी उपरांत मुंबयच्या

विद्यापिठांत आनी उपरांत मुंबयच्या इन्सिटटयुटांत अध्यापन केलें.लिंग्विस्टीक सोसायटी आँफ इंडिया हे संस्थेचो तो संस्थापक वांगडी आशिल्लो.कांय काळ तो हे संस्थेचो अध्यक्ष आशिल्लो.अखिल भारतीय प्राच्यविद्या परिशदेचो तो कांय काळ शाखाध्यक्ष आशिल्लो. ताणें बरयल्ले नामनेचे ग्रंथ अशे-सिलॅक्शन्स फ्रॉम अवेस्ता अँड ओल्ड पर्शियन (1992),द रिलिजनऑफ जययुश्त्र(1926),द गाथाज ऑफ जरयुश्त्र (1947),सिलॅक्शन फ्रॉम क्लासिकल गुजराती लिटरेचर एलिमँटस ऑफ द सायन्स ऑफ लँग्वेज (1951).डॅक्कन कॉलेज रिसर्च इन्स्टिटयूट हे संस्थेन ताच्या उगडासाक तारापोरवाला मेमोरियल वॉल्युम (जानेवरी)हो खंड उजवाडा हाडला.तशेंच ,इंडियन लिंग्विस्टीक्सचो तारपोरावाला मेमोरियल तारपोरावाला मेमोरियल

(1957) उजवाडा हाडलो.

दिनेश रा .मणेरकार

दिनेश रा .मणेरकार हांणी एम् कॉम मॅनेजमॅंटान केला.

देवदासी

ह्या विषयावयर देवनागारींत बरयिल्लें पान वाच : Devadasi

देवदासी ही धर्मीक श्रध्देंतल्यान देवाक अर्पण केल्ली बायल. मुर्तीरुपांतलो दव भौतिक सुखाचो उपभोग घेता हें कल्पनेतल्यान फुलां, धूप, निवेद्य, वस्त्रालंकार हांचे वांगडाच देवाक कलाभोग मेळचो म्हणून नाच- गायन उपभोगाखातीर देवळांतच देवदासी दवरपाची प्रथा खूब आदल्या काळासावन सुरू जाली. देवाचें सेवेंत जीण खर्चील्यार पुण्य पदरांत पडटलें आनी जल्माचें सार्थक जातलें ही आरंभाची भावना देवदासीचे प्रथेफाटल्यान आसूं येता.

देवाचो कलाभोग पुराय करपाखातीर देवदासींचें प्रयोजन आशिल्ले तरी देवळा संबंदीत एक सेवेकरी हो तांचो दर्जो आशिल्लो आनी आसा. देवळाचो वाठार झाडप, देव आनी देवळां संबंदीत वस्तूंची निगा राखप, देवाचें मिरवणुकींत नाचप-गावप आनी हेर देवळांसंबंदीत कामां तांच्या वाट्याक येतात. सुर्वेक धर्मीक भावना हें तत्व देवदासी प्रथेफाटल्यान आशिल्ले तरी कालांतरान देवदासी ही परंपरेन मेळिल्ली एक जात जावन रावली. इतलेंच न्हय, जाल्यार भोवतेक देवदासी ह्यो देवळाच्या वाठारांतल्यो भोगदासी जावन गेल्यो.

जातकां, अर्थशास्त्र, कामसूत्र ह्या पुर्विल्ल्या ग्रंथानी देवदासींचो उल्लेख मेळना. पूण पुराणांनी मात देवपुजेखातीर देवदासींची गरज मानल्या, तेखातीर सोबीत चलयो देवाक ओंपच्यो वा गणिका विकत्यो घेवंच्यो अशें सांगलां. सूर्यलोकाचे प्राप्तीखातीर सूर्यमंदीरांक नृत्य-गायनांत तरबेज अशो चलयो ओंपच्यो, अशें भविश्य पुराणांत सांगलां.

अपत्यप्राप्तीखातीर वा अपत्य जगपाखातीर पयलें भुरगें देवाक ओंपपाची आंगवण करतालें. देवाची बायल ह्या नात्यानूय चलयो ओंपताले. काळातरांन पुजाऱ्यांनी तांचो आपल्या विशयोभोगा खातीर उपेग केलो. पोरण्या ग्रीक लोकांमदीं तशेंच बॅबिलोनियांतल्या इस्टर देवळांनीय अशीच प्रथा आशिल्ली दिसता. बॅबिलोनियांतलें दरेके बायलेन एक फावट तरी अॅफ्रोडायटीच्या देवळांत, पयलें रूप्याचें नाणें दिवपी दादल्यावांगडा देवळाभायर वचून संग करून ताका तृप्त केल्यार देवी प्रसन्न जाता, असो तांचो समज आशिल्लो, अशें हिरॉडोटस म्हण्टा.

त्या काळांत वाचन, नृत्य आनी पदां शिकपाचो खाशेलो अधिकार फकत ह्याच बायलांक आसतलो. देवदासींक देवस्थाना कडल्यान थरावीक रक्कम मेळटाली. तशेंच, देवस्थानाचे मालकीची जमिनूय तांकां उदरनिर्वाहाखातीर मेळटाली. देवदासीचे चलयेक आवयकडल्यान वारसोहक्क मेळटालो आनी ती चली लेगीत उपरांत देवदासी जाताली. देवदासींचो पुत देवळाचो गवय वा वादक जातालो. ह्यो देवळांत पदां म्हणून नाच करपी नृत्यागंना खुबूच लावण्यपूर्ण आसताल्यो. नत्यो सुगंधी द्रव्यां, सोबीत सुंदर भस आनी सुवासिक फुलां माळून केंसभूशा करताल्यो, रत्नांचें आनी भांगराचें अलंकार वापरताल्यो.

नूतन साखरदांडे

नूतन साखरदांडे कोंकणींतली एक म्हत्वाची कवियत्री.

पूर्वाश्रमीच्यो नूतन सुखठणकार. भुरगेपणासावन वाचपाची आनी बरोवपाची आवड. दो. मनोहरबाबांचो ‘जायात जागे’ आनी कवि माधव बोरकारांचो ‘चंवर’ ह्या कवितासंग्रहान तांका कोंकणी कवितेविशीं गोडी लायली. मनांतले विचार डायरेर बरोवन दवरपाची संवंय पूण उण्या आत्मविस्वासाक लागून छापपाचें धाडस जाले ना तेन्ना अश्या वेळार कथाकार सर्गेस्त लक्ष्मणराव सरदेसाय हांणी कवियत्रीचो आत्मविश्र्वास वाडयलो. तशेच श्री.पुंडलीक नायक आनी हेमा नायकाच्या मार्गदर्शनान तांची कविता फुलली. कोंकणी भाशा आनी साहित्याच्या मळार फाटलीं तीन दसकां एक आघाडेची कवयित्री, संपादक, कुशल संघटक तशेंच संस्थाचालक म्हण वावुरता. अर्थशास्त्र आनी मानसशास्त्र विशयांत बी.ए. केल्या. गोंयांत पंजाब नॅशनल बँकेत फाटली 25 वर्सां नोकरी करता.

प्रायश्र्चित्ताध्याय

प्रायश्र्चित्ताध्याय हातूंत निमाणे संस्कार, सुयेर-सुतक, आपदधर्म, वानप्रस्थधर्म, यतिधर्म, कर्मविपाक, वेगवेगळ्या पातकांखातीर प्रायश्र्चितां ह्या विशयांचो आस्पाव आसा.

मनुस्मृती आनी याज्ञवल्क्यस्मृतींत जरी एकसारके विशय जायते आसले तरी याज्ञवल्क्यस्मृतींत ते बेसबरे तरेन मांडिल्ले आसात. मनुस्मृतिचो विस्तार २,६८४ श्लोकांचो आसा. याज्ञवल्क्यस्मृतींत मनुस्मृतिंच्या विशयांचो संक्षेप १,००३ श्लोकांनी केल्लो आसा.

याज्ञवल्क्यस्मृतींत आशिल्लीं गणपतिकल्प, ग्रहशांति; तुला, अग्नि, उदक, विख आनी कोश हीं पांच दिव्यां; तशेंच गर्भांतल्यो अर्भकाच्यो अवस्था, शरिराचे भेद आनी अवस्था हे विशय सविस्तर वर्णन केल्ले आसात. मनुस्मृतींत ते तितले विस्तृत प्रमाणांत नात. तरी संवसाराचे उत्पतीचें विवेचन याज्ञवल्क्यस्मृतींत ना जें मनुस्मृतींत बरे तरेन दिलां.

हे स्मृतींत याज्ञवल्क्यावांगडाच मनु, आत्रि, विष्णु हारीत, उशनस्, अंगिरस, यम,आपस्तम्ब, कात्यायन, व्यास, गौतम, शातातप, वसिष्ठ आदि वीस ऋषींचो धर्मशास्त्राचो प्रवर्तक म्हणून उल्लेख केला. पुर्विल्लीं गृह्यसुत्रां, धर्मसुत्रां, कौटिल्याचें अर्थशास्त्र आनी मनुस्मृती हांचो नियाळ हे स्मृतींत घेतिल्लो आसा.

वर्णधर्म, आश्रमधर्म, स्त्रीधर्म, राजधर्म, चातुर्वणर्यवेवस्थेंतले त्रैवर्णिकांची चड करून ब्राह्मणवर्णाची खाशेली सुवात, अधिकार आनी कर्तव्यां, अनुलोम - प्रतिलोम लग्नावरवीं तयार जाल्ल्यो अम्बष्ठ, निषाद, पाराशर,सूत, वैदेहक, चण्डाल, क्षत्ता, अयोगव, रथकार ह्यो जाती हांचें विवेचन तेन्नाच्या समाजाचें दर्शन घडयता. मानवी मनाचो धर्म, तांच्यो आशा, आकांक्षा ह्यो गजाली चड करून वेव्हार आनी प्रायश्र्चित ह्या अध्यायांतल्यान कळटात. ह्या स्मृतीग्रंथाचेर विश्र्वरूप, विज्ञानेश्र्वर, अपरार्क आनी शुलपाणी हांच्यो टिका प्रसिद्द आसात. हातूंत विज्ञानेश्र्वराची मिताक्षरा ही टिका सर्वश्रेश्ठ आनी प्रमाणभूत मानतात.

बाबासाहेब आंबेडकर

Hea vixoiavoir Romi Konknnint boroil'lem pan vach: Bhimrao Ramji Ambedkar

भीमराव रामजी आंबेडकर (जल्मः 14 एप्रिल 1891, महू-मध्यभारत; मरणः 6 डिसेंबर 1956, दिल्ली), बाबासाहेब आंबेडकर नावाने प्रसिद्ध, भारताच्या संविधानाचो शिल्पकार. एक म्हान कायदेपंडित. दलीत लोकांपासत आपली पुराय जीण ओंपिल्लो म्हान भारतीय फुडारी.

ताचो बापूय रामजी सकपाळ लश्करांत सुभेदार आसलो. ताचे आवयचें नांव ‘ भीमाबाई ’ आसलें. आजो मालोजी सकपाळ लश्करांत शिपाय आसलो. उपरांत तो मेजर म्हूण निवृत्त जालो.रत्नागिरी जिल्ह्यांतलो आंबडवे हो ताच्या घराण्याचो मूळ गांव आसलो. आवय बापायलो बाबासाहेब चवदावो भुरगो आसलो. तातूंतलीं फकत सात जाण जिवीं उल्लीं. तो स वर्साचो आसतना ताचे आवयक मरण आयलें. उपरांत बापूय आनी आतें ‘ मीराबाई ’ हांणी ताका ल्हानाचो व्हड केलो.

बाबासाहेब दोन फावट लग्न जालो. पयलें लग्न सोळा वर्सां पिरायेचेर भिकू वलंणकार हाची धूव ‘ रमाबाई ’ हिचे वांगडा जालें. तिका 17 मे 1935 दिसा मरण आ य लें. फुडें ताचें दुसरें लग्न डॉ. शारदा कबीर (सविता आंबेडकर) हिचे वांगडा 15 एप्रिल 1948 वर्सा जालें.

लश्करांतल्यान नि वृ त्त जातकच ताचो बापूय आपल्या कुटुंबासयत नोकरे खातीर साताऱ्याक आयलो. थंय ताणें आपलें मुळावें शिकप घेतलें. शाळेंत शिकतासतना ‘ आंबेडकर ’ नांवाच्या मास्तरान ताचें नांव सकपाळाचें आंबेडकर केलें. आंबेडकाराचें माध्यमिक आनी विश्वविद्यालयीन शिकप एल्फिन्स्टन हायस्कूल आनी कॉलेजींत जालें. सन 1907 तो मॅट्रिक पास जालो तर सन 1912 त तो पदवीधर जालो. हे खातीर ताका केळूस्कार गुरूजीचें मार्गदर्शन आनी बडोद्याचो सयाजीराव गायकवाड हाचो अर्थीक पालव मोलाचो थारलो. बडोद्याच्या राजाच्या अर्थीक पालवाक लागून सन 1913 त तो उंचेल्या शिक्षणाखातीर विदेशांत वचूंक शकलो. अमेरिकेंतल्या कोलंबिया आनी इंग्लंडांतल्या लंडन विश्वविद्यालय आनी ग्रेज-इन हांगासून ताणें एम्. ए., पीएच्. डी. (कोलंबिया), डी. एससी. (लंडन), बार अॅट लॉ (लंडन) ह्यो पदव्यो जोडल्यो. अर्थशास्त्र, मानववंशशास्त्र, कायदेशास्त्र, दर्शनशास्त्र, धर्मशास्त्र, तर्कशास्त्र आनी समाजशास्त्र हाचें गिन्यान त्यावरवीं ताणें जोडलें.

भारतांत परत येतकच ताणें बडोदे संस्थानाची नोकरी केली. थंय ताका ‘ अस्पृश्य ’ म्हूण वायट अणभव आयले. तेखातीर ताणें नोकरी सोडली. उपरांत मुंबयंत सिडनहॅम कॉलेजींत ताणें प्राध्यापकाची नोकरी केली. थंय ताका असोच वायट अणभव आयलो. अस्पृश्य म्हूण खिणाखिणाक आयिल्ल्या वायट अणभवाक लागून अस्पृश्यांभितर जागृताय हाडपाचो वावर करपाचें ताणें थारायलें. 31 जानेवारी 1920 दिसा ताणें ‘ मूकनायक ’ नांवाचें पंद्रशी नेमाळें काडलें. तशेंच त्याच वर्सा कोल्हापूर संस्थानांतल्या अस्पृश्यांची परिशद माणगांव हांगा घेतली. सन 1924 त ताणें ‘ बहिष्कृत हितकारिणी ’ हे संस्थेची थापणूक केली. सन 1926 त सातारा जिल्ह्यांत रहिमतपूरांत भरिल्ल्या महार परिशदेंत ताणें आपल्या अस्पृश्य भावांक वतनदारी आनी गांवकीचे हक्क सोडून दिवपाक सांगलें. 25 डिसेंबर 1927 त महाराष्ट्रांत ‘ महाड ’ हांगा थंयच्या तळ्यांत अस्पृश्यांक हेर जातींवरी उदक भरपाक मेळचें म्हूण आपल्या हजारांनी वांगड्यांसयत सत्याग्रह केलो. त्यावेळार अस्पृश्यतायेचो पुरस्कार करपी ‘ मनुस्मृती ’ ताणें जळयली. भारतांतलीं देवळां अस्पृश्यांखातीर उक्तीं जावचीं अशें ताका दिसतालें. नाशिकच्या काळाराम मंदिरांत प्रवेश करपाचो सत्याग्रह 2 मार्च 1930 दिसा ताणें सुरू केलो. तो सन 1935 मेरेन पांच वर्सा चालू उल्लो. इतले मजगतीं अस्पृश्यांचे हेडगे रानवट जमातीचे तशेंच दलीत समाजाचे प्रस्न संवसारामुखार येवचे म्हूण ताणें खासा यत्न केलो. लंडनांत भरिल्ले गोलमेज परिशदेंत आपली बाजू मांडून हिंदू संस्कृतायेन तांचे

पिळगेक न्हयकारिल्ले अधिकार परते मेळोवन दिवपाक म्हत्वाचो वावर केलो. दलितांचे प्रस्न लोकांमुखार मांडपाखातीर ‘ बहिष्कृतभारत ’, ‘ जनता ’, ‘ समता ’, सारक्या खबरेपत्रांतल्यान सातत्यान बरप केलें. 24 सप्टेंबर 1932 दिसा गांधी – आंबेडकार हांच्यामदीं ‘ पुणे कबलात ’ जाली. तातूंत राखीव जाग्यांचो आंकडो थारावपाखातीर पांच वर्सांनी ‘ जननिर्देश ’ घेवचो अशें थारलें.

सन 1936 त ताणें स्वतंत्र मजूर पक्षाची थापणूक केली. सन 1937 त विधानसभेचो वांगडी म्हूण तो वेंचून आयलो. सन 1937 त संघराज्य पध्दत आनी दारुबंदी धोरण हाका ताणें खर निशेद परगटायलो. सन 1942 त ‘ ऑल इंडिया शेड्यूल्ड कास्ट्स फेडरेशनाची ’ ताणें थापणूक केली. सन 1942 ते 1946 मेरेन व्हाईसरॉयच्या कार्यकारी मंडळांत तो कामगार फुडारी आसलो. ह्या काळांत ताणें ‘ पीपल्स एज्युकेशन सोसायटी ’ची थापणूक केली आनी मुंबय सिद्धार्थ

महाविद्यालय सुरू केलें. सन 1946 त बंगाल प्रांतांतल्यान संविधान सभेचेर वांगडी म्हूण तो वेंचून आयलो. 29 ऑगस्ट 1947 वर्सा स्वतंत्र भारताचे घटना समितीचो अध्यक्ष म्हूण ताची वेंचणूक जाली.

हिंदू बायलांचे लर्वांगीण भलायकेखातीर ताणें मांडिल्ल्या ‘ हिंदू कोड बिलाक ’ कर्मठवाद्यां कडल्यान विरोध जालो. हें बिल लोकसभेंतल्यान भायर पडटकच, नेहरूच्या मंत्रीमंडळांतल्यान कायदेमंत्री पदाचो राजीनामो दिवन तो भायर सरलो आनी परतून 1952 त राज्यसभेचेर वेंचून आयलो. लोकसभेची वेंचणूक ताणें दोन फावट लडयली. पूण दोनूय फावट ताका हार खावची पडली.

हिंदू धर्मांतल्या चातुर्वर्ण्य वेवस्थेक विटून 14 ऑक्टोबर 1956 दिसा नागपूर हांगा समता, भावपण, न्याय, स्वतंत्रताय, प्रज्ञा, करूणा, शील हांची शिकवण समस्त संवसाराक दिवपी बौद्ध धर्माची दीक्षा ताणें आपल्या सुमार पांच लाख अनुयायांसयत घेतली.

डॉ. आंबेडकारांक वाचनाचो खूब नाद आसलो. ताच्या ग्रंथांलयाींत 50,000 दुर्मळ पुस्तकां आसलीं. ताच्या गाजिल्ल्या पुस्तकांमदीं ‘ द इव्होल्यूशन ऑफ प्रॉव्हिन्शिअल फायनान्स इन ब्रिटीश इंडिया ’ (1924), ‘ द प्रॉब्लेम ऑफ द रुपी ’ (1946), ‘ व्हॉट काँग्रेस अँड गांधी हॅव डन टू द अनटचेबल्स ’ (1948), ‘ बुद्ध अँड हिज् धम्म ’ (1957), ‘अॅनायहिलेशन ऑफ कास्ट्स (1937) ’ह्या पुस्तकांचो आस्पाव जाता. राजकी विशयांवेल्या ग्रंथांमदीं ‘ थॉट्स ऑन पाकिस्तान ’ (1940), रानडे, गांधी अँड जिना, (1943), ‘ थॉट्स ऑन लिंग्विस्टिक स्टेट्स ’ (1955) हाचो आस्पाव जाता. मराठी भाशेंत ताणें खूब थोडें बरप केलें. हें बरप चडशें खबरांपत्रांतल्यान उजवाडाक आयलां.

1990 वर्सा भारत सरकारान ताका मरणोत्तर ‘ भारतरत्न ’ पुरस्कार दिलो. 14 एप्रिल 1990 दिसा ताचे घरकान्नीकडेन राष्ट्रपतीन हो पुरस्कार सुपूर्द केलो. 1990 वर्सा भारत सरकार बाबासाहेब आंबेडकराचें ‘ जल्मशताब्दी वर्स ’ म्हूण मनयता.

मीड , जेम्स एडवर्ड

(जल्म २३ जून १९०७ , स्वानिज, ग्रेट ब्रिटन)

नामनेचो ब्रिटीश अर्थशास्त्रज्ञ.ऑरियल महाविद्यालयांतल्यान पयल्या वर्गांत पदवेची परीक्षा पास जातकच १९३०-३१ वर्सा ताणें केंब्रीज हांगा आपलें पदव्युतर शिक्षण घेतलें .थंय नामनेचो अर्थशास्त्रज्ञ जॉन मेनार्ड केन्स हाच्या ट्रीटीड ऑन मनी ह्या ग्रथांवयल्या चर्चासत्रांत वांटो घेवपाची ताका संद मेळ्ळी. १९३०-३७ ह्या काळांत ताणें ऑक्सफर्डच्या हर्टफर्ड महाविघाल्यांत अधिछात्र म्हूण काम केलें.त्याच काळांत १९३६ वर्सा ताचें 'अॅन इंट्रोडक्शन टू इकॅानॅामिक अॅनालिसिस अॅंड पॅालिसी' हें पुस्तक उजवाडा आयलें. फुडें १९३७ ते १९४७ मेरेन तो राशट्रसंघाच्या वितविभाग आनी अर्थीक गुप्तवार्ता

सेवे चो वांगडी आशिल्लो . १९३८-४० हीं दोन वर्सां ताणें हेच संस्थेच्या जागतिक अर्थसर्वेक्षणांचो संपादक म्हूण काम केलें .१९४० ते १९४५ मेरेन मंत्रिमंडळच्या कार्यालयाच्या अर्थविभागाचो वांगडी आनी १९४६-४७ म्हणून ताणें काम केलें.१९४४ वर्सा 'National Income And Expenditure'हें पुस्तक मीड आनी रिचर्ड स्टोन ह्या अर्थशास्त्रज्ञान मेळून बरयलें.१९४८ वर्सा ताचें Planning and the Price Mechanism हें पुस्तक उजवाडा आयलें.

ताच्या The Theory of International Economy Policy ह्या दोन खंडांच्या ग्रंथाक १९७७ वर्साचो नोबॅल पुरस्कार फावो जालो. ह्या ग्रंथाचे पयलो खंड 'The Balance of Payments ' १९५१ वर्सा आनी'Trade and welfare' १९५५ वर्स उजवाडा आयले. १९७७ वर्साचो हो नोबॅल पुरस्कार मीड जेम्स एडवर्ड आनी बर्टिल ओहलिन हांकां वाटून मेळ्ळो.ह्या ग्रंथांत आंतरराश्ट्रीय अर्थीक अडचणी आनी दुसऱ्या म्हाझुजाउपरांतच्या सिद्धींतांचो तो एक मोलादीक ग्रंथ म्हूण ताका मान्यताय मेळ्ळया.

१९४७ ते १९५७ ह्या काळांत ताणें अर्थशास्त्र संस्थेंत वाणिज्य विशयाचें अध्यापन केलें. ह्याच काळात ताणें 'Geometry of International Trade'(१९५२)आनी The Theory of Customs Unions (१९५५) हीं पुस्तकां बरयलीं .१९५७-१९६९ ह्या काळांत ताणें केंब्रीज विद्यापिठांत अर्थशास्त्राचो प्राध्यापक म्हूण काम केलें.१९६० वर्सा ताचें 'A Neo-Classical Theory of Economic Growth (१९६०) हें पुस्तक उजवाडा आयलें.१९५७-७४ ह्या काळांत ताणें क्राइस्टस महाविधालयांत , नफील्ड जेश्ठ संशोधन अधिछात्र ,१९६०-७४ ह्या काळामत लंडन अर्थशास्त्र संस्थेत अधिसासक अशीं कामां केंली .बाझेल , हल ,ऑक्सफर्ड ,ग्लासगो ह्या विद्यापिठांनी ताका मानाची डॉक्टरेट ही पदवी दिली .

ताचीं हेर कांय नामनेचीं पुस्तकां अशीं.-Planning and The Price Mechanism(१९४८‌),The Intelligent Redicles Guide To Economic Policy (१९७५),Efficiency Equality And the Ownerrship of Property (१९६४), The Inheritance of Inequalities(१९७४) , The Just Economy (१९७६),तशेंच Principles of Political Economy ह्या ग्रथांचे चार खंड १.The Stationary Economy (१९६५),२. The Growing Economy (१९६८),३. The Controlled Economy (१९७१)आनी ४.The Just Economy (१९७६‌).१९६० वर्सा मीड मॅारिशसचे अर्थीक , समाजीक पळोवणी समितीचो अध्यक्ष आशिल्लो . ग्रेट ब्रिटनचे प्रत्यक्ष करपद्दतीची रचणूक आनी १९७५-७७ वर्सा सुदारणा समितीचो अध्यक्ष आशिल्लो.

मौर्य राजवंश

मौर्य राजवंश इ. स. प. चवथ्या शेंकड्याच्या शेवटाक (सनपयलीं 323 – 185) मगद देशाचेर राज्य करपी एक व्हड वंश चंद्रगुप्त हो ह्या वंसाचो मुळावो पुरूस आशिल्लो. पोरन्या ग्रंथांनी हाचेविसीं चडशी म्हायती मेळना. कौटिल्या नांवाच्या ब्रह्मणान नंद राजाचो नाश करून चंद्रगुप्त नांवाच्या युवकाक मगधाचे गादयेर बसलो, इतलेंच कळटा. उपरांतच्या संस्कृत साहित्यांत चंद्रगुप्त हो नंद राजाचो दासीपुत्र आशिल्ल्याचें सांगलां. ती दासी मुरा घराण्यांतली आसली म्हूण चंद्रगुप्ताच्या वंशाक मौर्य हें नांव मेळ्ळेम, अशेंय सांगलां. पूण बौद्ध साहित्यांत चंद्रगुप्ताचो जल्म क्षत्रिय कुळांत जाल्लो अशें सांगलां.

मौर्य वंशांतल्या राज्यांनी इ. स. प. 322 ते 185 ह्या काळांत भारतखंडाच्या चडशा भागाचेर राज्य केलें आनी पयलीचखेप एकछत्री अंल प्रस्थापित केलें आनी ह्या काळाक मौययकाल अशें म्हणटात. पयलीं भारतांत महाजनपदां आनी ल्हान ल्हान राज्यां आशिल्लीं. पूण मौर्यांच्या काळांत हांच्या जाग्यर एक व्हड साम्राज्य तयार जालें. नंदा घराण्याचें राज्य फकत उत्तरेक आशिल्लें. ताचो विस्तार करून तें भारतभर पातळपाचें काम मौर्य राजांनी केलें.

मौर्यकाळासंबंदीची म्हायती मुखेलपणान तत्काली वाङ्मय, परकीय भेंवडेकारांचो वृत्तांत, पुरातत्त्वीय अवशेशां वयल्यान मेळटा. पुराणांत कांय मौर्य राजांचो आनी तांचो पराक्रराम हांचो उल्लेख आनी वर्णन मेळटा. मौर्यांच्या विशीं म्हायती दिवपी शिलालेखांसारखी साधना चड म्हत्वाची आसा. सम्राट असोक हाचे साबार कोरांतिल्ले लेख आसात. आयजमेरेन सांपडिल्ले चडशे लेख प्राकृतांतले आसात. कांय ब्रह्मी लिपींत, कांय खरोश्टी आनी कांय अँरेमाइक लिपींत आसात. तातूंत राजाज्ञा, उपदेशपर धर्माज्ञा, चोल, चेर, पांड्या अशा कांय राज्यांचो तशेंच सुदारणा केल्ल्यांचो उल्लेख मेळटा. कांय शासनाविशींच्या गजालिंचो तशेंच, राजकीय स्थितीचो उल्लेख तातूंत मेळटा. लिखीत साधनांना मेगॅस्थिनीझ हाचें इंडिका आनी कौटिल्य हाचें अर्थशास्त्र हांकां चड म्हत्व आसा.

नंद राज्याच्या दरबारांत चाणक्याचो अपमान जाल्ल्यान कारणान नमद वंशाचो नाश करपाची प्रतिज्ञा ताणें केली. चंद्रगुप्ताक बरें शिक्षण दिवन नंद वंशाचो नाश करपाखातीर तयार केलो. चंद्रगुप्तान व्हड सैन्य उबें करून सुरवेक पंजाब आनी सिंध ह्या प्रदेशांतल्या यवनांचो पराभव करून, थंय आपलें राज्य उबारलें. उपरांत ताणें मगधाचेर घुरी घालून (इ. स. प 332) नंदराजाक मारून तो मगधाचे गादयेर बसलो. मुखार कांय वर्सांनी ताणें लागीं लागीं पुराय भारताचेर सार्वभौम सत्तेची स्थापणूक केल्ली. स. प. 305 त सेल्यूकस हाणें पंजाबाचेर घुरी घालून तो सिंधुमेरेन पाविल्लो. पूण चंद्रगुप्तान ताका हारावन ताचेकडल्यान कबलात करून घेतली. हे कबलातीवरवीं हेरामेरेनच्या प्रदेशाचेर चंद्रगुप्ताची सत्ता आयली. त्याउपरांत चंद्रगुप्तान दक्षिण भारतांतले साबार देश आपले राजदूत मौर्यांच्या दरबारांत धाडपाक लागले. ह्या काळांत मेगॅस्थिनीझ हो सेल्यूकसाचो वकील कांय वर्सां भारतांत रावलो. ताणें चंद्रगुप्ताच्या राज्याचें वर्णन बरोवन दवरलां. ताचे वयल्यान मौर्यांचे राज्यवेवस्थेची आनी सेनादलाविशीं म्हायती मेळटा. चंद्रगुप्तान आपल्या व्हड साम्राज्याचे साबार विभाग करून तांचेर राज्यपाल नेमिल्ले. तो स्वत: मगधाचो राज्यकारभार सांबाळटालो ताचेखातीर ताणें एक सल्लागार मंडळ नेमिल्लें. राजधानी पाटलीपुत्र नागराची वेवस्था पळोवपाखातीर तीस जाणांचें एक मंडळ आशिल्लें. करवसुली, जल्ममरणाच्यो नोंदी, उद्द्योगधंद्द्यांचें नियंत्रण, राखणेकाम हाचीं देखरेख हें मंडळ करतालें. गांवच्या वाठारांची वेवस्था पळोवपाखातीर ग्रामसंस्था आशिल्ल्यो. पांच खेड्यावयल्या अधिकाऱ्याक गोप अशें म्हणटाले.

चंद्रगुप्ताच्या सैन्यांत आठ हजार रथ, णव हजार हत्ती, तीस हजार घोडे आनी स लक्ष पदाती सैनिक आशिल्ले. चाणक्या हो चंद्रगुप्ताचो महामात्य आशिल्लो. ताच्या आदारान चंद्रगुप्तान आदर्श अशी राज्यवेवस्था निर्माण केल्ली. चंद्रगुप्त मौर्य हाणें आपल्या जिवितांतल्या निमाण्या दिसांनी जैन धर्म आपणायलो आनी तो राजसंन्यास घेवन कर्नाटकांत गेलो.

आपलो पूत बिंदुसार (इ. स. प. 300 – 273) हाका गादयेर बसोवन चंद्रगुप्त भद्रबाहूवांगडा कर्नाटकांत गेलो. जैन साहित्यांत चंद्रगुप्ताच्या पुताक सिंहसेन अशें म्हळां. पुराणांत ताकाच बिंदूसार हें नांव दिल्लें आसा. ताणें मौर्य साम्राज्य रितसर सांबाळिल्लें. आर्य चाणक्या हो कांय वर्सां हाचोय महामात्य आशिल्लो. आपलो पूत अशोक हाका ताणें अवंतीचो राज्यपाल नेमिल्लो. तेउपरांत अशोक कांय वर्सा तक्षशिला हांगाय राज्यपाल म्हूण रावलो.

अशोक (स. प. 273 – 236) हाका पुर्विल्ल्या भारतांतलो सगळ्यांत व्हड सम्राट मानतात. तो रागीट आशिल्लो. सुरवेक ताका चंडाशोक अशें म्हणटाले. गादयेर बसल्या उपरांत चार वर्सांनी ताणें आपलो राज्याभिशेक करून घेतलो.

स. प. 262 त अशोकान कलींग देशाचेर घुरी घालून ताचेर जैत मेळयलें. पूण ह्या झुजांत खूब रक्तपात जाल्लो. दोनूय वटांचे साबार सैनिक मेल्ले. हें पळोवन अशोकाक उपरती जाली आनी ताणें फुडाराक झुज करचोना अशी प्रतिज्ञा केली. तेच अवस्थेंत ताणें बौध्द धर्म आपणायलो. उपरांत अहिंसेचोय पुरस्कार केलो आनी आपली उरिल्ली जीण बौध्द धर्माच्या प्रसाराखातीर ओंपली.

बौध्द धर्माचो प्रसार करपांतुच धर्मप्रसाराखातीर ताणें साबार शिलालेख देशाच्या भागांत खडपांचेर आनी खांब्याचेर कोरून दवरल्यात. तातुंतले सुमार 35 शिलालेख सांपडल्यात. त्या शिलालेखांत धर्मतत्त्वां आनी सम्राटाच्यो धर्माज्ञा कोरिल्ल्यो आसात. ताच्या जिविताविशीं खूब म्हायती तातूंत मेळटा. ताणें उबारिल्ले स्तभ हे गिरेस्त शिल्प कलेन भरिल्ले आसात. ताणें स्तुपूय बांदल्यात.

बौद्द धर्मांत उपराशिल्ल्या साबार वादग्रस्त प्रस्नांचेर भासाभास करपाखातीर अशोकान एक धर्मपरिशद आपयल्ली. हीका तृतीय संगीत शें म्हणटाले. तशेंच ताणें लागींच्या हेर देशांनी आपले दूत धाडून बौध्द धर्माचो प्रसार केलो. सिंहलव्दीपांत ताणें पूत महेंद्र आनी चली संघमित्रा हिका धाडिल्ली. ताच्या ह्या कार्याक लागून निमाणें ताका धर्माशोक ह्या नांवांन वळखुपाक लागले.

अशोकान आपल्या राज्याचे चार विभाग केल्ले. उज्जयिनी, तोसली, सुवर्णगिरी आनी तक्षशिल हीं ताचीं मुखेल थळां आशिल्लीं. त्या विभागांचेर ताणें प्रशासक नेमिल्ले, ते राज्यघराण्यांतलेच आशिल्ले. हेर प्रांतांचेर अधिकारि नेमिल्ले. भारतांतले चोळ, पाड्य आनी चेर हीं राज्यां सोडून सबंद भारताचेर ताची सार्वभौम सत्ता आशिल्ली. मंत्रिपरिशदेच्या आदारान तो राज्य कारभार करतालो. ताच्या सबंद साम्राज्यांत एकूच भास आनी एकूच लिपी चालू आशिल्ली असें म्हणटात.

आशोकाचो चलो जलौक हाणें काशमीरांत स्वतंत्र राज्याची स्थापणूक करून कनौजमेरेनचो प्रदेश घेतिल्लो, अशें राजतारांगिनी हातूंत सांगलां. उपरांत गांधार, विदर्भ आनी हेर प्रदेशांत कांय मौर्य राजपुतांनी स्वतंत्र राज्याची स्थापणूक केली.

शासनवेवस्था : मेगॉस्थिनीझ हाचें लेखन, अशोकाचे लेख आनी कौटिल्या हाचें अर्थशास्त्र हातूंतल्यान मौर्य शासनाची म्हायती मेळटा. राजा वा सम्राट हो शासन यंत्रणेचो मुखेली आसतलो. तो वंशपरंपरेच्या अधिकारन ह्या पदाचेर येतालो. नवे कायदे कानून करप, ताचो रितसर उपेग करप आनी न्याय दिवप हे सगळे अधिकार राजाकडेन आसताले. राज्याभितर आनी शेजारच्या देशांनी ताचे गुप्तहेर आसताले. तांणी हाडिल्ली म्हायती तो केन्नाय आयकुपाक तयार आसतालो. ह्या कामांत ताका आदार करपाक मंत्रिपरिशद आसताली. परिशदेंतले मंत्री राजाच नेमतालो. प्रादेशीक प्रांतांचे मुखेल अधिकारी, उपशासन अधिकारी, राज्याचे कोशाध्यक्ष, सेनापती, दंडाधिकारी, न्यायाधीश आनी शेतवडीसारक्या खात्यांचे मुखेल अशें सगळे मंत्रिपरिशद नेमताले. खेड्यांत आनी गांवगिऱ्या वाठारांनी पयलीं चलत आयिल्ली पंचायतीसारकी शासनवेवस्था चालूच आशिल्ली. नगरांचो कारभार पळोवपाखातीर नगरपरिशद आसताली. हे परिशदेच्यो स उपसमित्यो आशिल्ल्यो आनी दर एके समितींत पांच सभासद आसताले. पयले समितीकडेन उद्देगिक-शिल्प हांचीं कामां आसतालीं. दुसरे समितीकडेन परदेशी नागरिकांच्या देखरेखीचीं कामां आसतालीं. तिसरे समितीकडेन जगनगणनेची नोंद (जल्म मरणाची नोंद) चवथें समितीकडेन वेपार उदरगतीची वेवस्था आशिल्ली. वजनमाप तपासप आनी मालाच्या दराचेर नदर दवरप हें समितीचें मुखेल काम आशिल्लें. पांचवे समितीकडेन उत्पादन हें खातें आशिल्लें. सवे समितीकडेन विक्रीकर वसूल करपाचें काम आशिल्लें.

सैन्याची वेवस्था अशाच स समित्यांकडेन आशिल्ली. घोडदळ, पायदळ, गजदळ, रथांचे दळ, नौदल आनी पुरवण हाचेखातीर एक एक समिती आशिल्ली.

रानडे, महादेव गोविंद

रानडे, महादेव गोविंद (जल्म : 18 जानेवारी 1842, निफाड, जि. नासिक; मरण : 16 जानेवारी 1901, मुंबय). महाराष्ट्रांतलो एक व्हड विचारवंत, व्यासंगी विव्दान, समाज सुदारक. राश्ट्रीय पांवड्यार अर्थीक, राजकीय, समाजीक आनी धर्मीक मळार व्हड योगदान दिवपी तत्वज्ञ आनी मार्गदर्शक. आर्विल्ल्या भारताचो निर्मातो म्हणून ज्या म्हापुरसांचो उल्लेख जाता, तांच्यांत न्यायमूर्ती महादेव रानडे हाका म्हत्वाची सुवात फाव जाता.

रोबर्ट ओएन

रोबर्ट ओएन (1771 – 1857) ह्या इंग्लीश तत्त्वगिन्यानान समाजवादी सहकारी अर्थशास्त्र आनी सहकारी समाजसंख्या हाचो पुरस्कार केलो. प्टोअर झोझेफ प्रुदाँ (1809 – 1865 हानें समाजीक वर्गभेद, भांडवलशाय अर्थवेवस्था, नोकरशायी शासन वेवस्था हांकांलागून एकामेकांकडेन संघर्श करपी सार्वभौम राजकीय सत्ता जल्माक येता. हे भेद वतकच एकामेकामदली सर्त पयस जातली आनी तिची सुवात सहकार्याची भावना घेतली. तेन्ना आपशींच शासन वेवस्थेचें म्हत्व उणें जातलें. एकोणिसाव्या शतमानांत जी. डब्ल्यू. एफ. हेगेल ह्यायुरोपियन त्त्ववरत्यान विश्र्वाविशींच्या गिन्यानाचें अघिश्ठान घेवन राज्याविशींचे आपले विचार मांडल्यात.

ह्याच शतमानामतलो समाजवादी क्रांतीकारक कार्ल माकर्स (1818 – 1883). नागोवपी वयलो वर्ग आनी नागोवन घेवपी सकयलो वर्ग ह्या दोन वर्गांचे अर्थीक तफावतीक लागून ह्या दोगांमदल्या संघर्शाची गरज म्हणून बळिश्ट वर्गान आपली सत्ता, सरदार वर्गाचेर नियंत्रण करपी साम्राज्य संस्था, कामगार वर्गाचेर नियंत्रण करपी भांडवलदाराची सत्ता अस्तित्वांत आयली. खाजगी संपत्त हें सगळ्या संघर्शाचेंमूळ आशिल्ल्यान ती कामगार दर्गाच्या हुकूमशायेन नश्ट जातकच राज्यसंस्था नश्ट जातली आनी आदर्श साम्यवादी समाजवेवस्था ताची सुवात घेतली, असो कार्ल माक्साचो भविश्यवाद आसलो. पूण हो साम्यवादी भविश्यवाद प्रत्यक्षांत खरो जालो ना, तरी कार्ल माकर्साक अपेक्षित आशिल्ली भांडवलशायेकडल्यान जावपी कामगारांची पिळवणूक प्रगत राश्ट्रांत ऋरली ना. भांडवलसाय राश्ट्रांत लेगीत लोकशायेच्या प्रभाचवाखाला कामगारवर्गाक एक खाशेली सुवात मेळून कामगार वर्गाचें ही साघलां. लोक कल्याणकारी लोकशायप्रणीत शासनवेवस्था सगळ्याच घटकांक फायदेशीर जावं येता हाची शाश्चती मेळूंक लागली.

लसूण

(मराठी : लसूण; हिंदी: लसन; गुजराती: लसण; कन्नड: बेळुवळ्ळी; संस्कृत: लशून, उग्रगंधा: इंग्लीश: गार्लिक (garlic); लॅटीन: ॲलियम सटायव्हम; कूळ लिलिएसी).

लसूण : 1) पानां, फुलांसयत वनस्पत 2)काद्याचो उबो छेद 3)फूल 4)पाकळी

एक वखदी वनस्पत. ही कांदो आनी खोरट हांचे ॲलियम हे प्रजातींतली. ती मूळची मध्य आशियांतली आसुंये अशें मानतात. इ. स. आदीं 5000 ते 3400 ह्या काळांत इजिप्ती लोक कांदो आनी लसूण पिकयताले असो पुरावे मेळटा. युरोप, इजिप्त, भारतांत ती लागवडींत आसा. वैदिक वाङ्मयांत लसणीचो उल्लेख ना. पूण महाभारत, तशेंच कौटिलीय अर्थशास्त्र, वात्स्यायनाचें कामसूत्र, चरकसंहिता, सुश्रुतसंहिता, नावनीतक, मनुस्मृती ह्या जायत्या संस्कृत ग्रंथांनी वेगवेगळ्या संदर्भांनी तिचे उल्लेख मेळटात. जायत्या ग्रंथांनी लसूण अपवित्र, निशिध्द आनी ताज्य मानिल्ली आसा. तशेंच तिच्या वखदी गूणधर्मांची म्हायती भरपूर मेळटा.

ही वनस्पत जायते हंगाम जगपी आसुनूय ती एका हंगामांतलेवरी पिकयतात. तिचें भूयगत खोड (कंद) कांद्यापरसूय ल्हान आसून ताचो मासल भाग पानांच्या कुशींतल्या पाकळ्यांचो आसता. ह्या कंदाचेर पातळ आवरण आसता. जमनीवयर येवपी पाचवीं पानां सादीं, रेशाकृती, सपाट, तणावरी आनी तोंकदार आसतात. सादारणपणान धवे आनी तांबसार अशे दोन कंदाचे प्रकार वळखीचे आसात. डिसेंबर ते जानेवारींत लांब देंठ आशिल्ल्या आनी वाटकूळसार चंवरावरी तुऱ्याचेर तोंकदार आनी लांब दांडयार धवीं फुलां आनी ल्हान कंदिका येतात. ताचीं हेर सांमान्य लक्षणां लिलिएसी कुळांतल्या वर्णनावरी आसतात.

लसणीच्या पाकळ्यांक उग्र वास येता. पुर्विल्ल्या काळासावन रांदपांत लसणीचो उपेग करतात. जायत्या प्रकारांनी लसणीचो उपेग जाता आशिल्ल्यान शेतींत आनी वेपारी मळार तिका म्हत्वाची सुवात मेळ्ळ्या. लसणीच्यो पाकळ्यो वायूसारक, कामोत्तेजक, कफोत्सारक, उत्तेजक, ज्वरहारी आनी भूक वाडोवपी आसात. लसणीचो रोस पोटदुखीचेर आनी कानदुखीचेर दितात. फुफुसाचे आनी श्र्वासनलिकेचे विकार, खांक, कुश्टरोग, दंत, मूत्रपिंड हांचेरूय लसणीचो रोस उपेगी आसून कातडेचे विकार, जखमो हांचेरूय तो उपेगी पडटा. लसणीपसून तयार केल्ली पूड आनी वखदां भारतांत आयात करतात. म्हैसूरचे सँट्रल फूड टॅक्नोलॉजिकल रिसर्च इन्स्टिट्यूट हे संस्थेन सुक्ष्ममजंतूरेधी गूण आनी वखदी मूल्य हे बाबतींत बरें आशिल्लें लसूण चूर्ण तयार करपी प्रक्रिया विकसीत केल्ल्या. लसूण रगत शुध्द करता. आहारांत लसणीचो वापर केल्ल्यान रगतांत कॉलॅस्टॅरॉल वाडपाचें प्रमाण उणें उरता अशें सिध्द जालां.

रसायनीक संघटण : लसणींत 63.8% उदक, 6.3% प्रथिनां, 29.0% कार्बोहायड्रेट, 0.1% मेद, 0.03% कॅल्शियम, 0.31% फॉस्फरस आसता. तेभायर 1.3 मिग्रॅ./ 100 ग्रॅ. लोखण आनी 13 मिग्रॅ./100 ग्रॅ. क जीवनसत्व आसता. लसणीक येवपी विशिश्ट वास तातुंतल्या ॲलिल 2 प्रोपीन थायोसल्फिनेट (ओलिसीन) ह्या संयुगाक लागून येता.

लागवड आनी मशागत : लसणीची वाड समशितोश्ण हवामानांत बरी जाता. तशेंच 900 – 1200 मी. उंचायेच्या वाठारांत हें पीक बरें येता. लसणीची लागवड चड करून ऑक्टोबर – नोव्हेंबर म्हयन्यांत करतात. उत्तरेंक सपाट वाठारांत सप्टेंबर – ऑक्टोबरांत आनी दोंगराळ वाठारांत फेब्रुवारी ते मार्च म्हयन्यांत करतात. भारत, चीन, दक्षिण कोरिया, थायलंड आनी स्पेन ह्या देशांनी लसणीची मुखेलपणान लागवड करतात.

प्रकार : लसूण धवी आनी तांबसार जांबळी अशी दोन प्रकारांची आसता. धव्या प्रकारचे लसणीकांदे आकारान व्हड आसतात. तशेंच पुरुमेंताकय बरे तिगतात आनी तांचें उत्पादनूय चड मेळटा. जांबळसार रंगाचे प्रकार चड तिखट आनी वखदी नदरेन म्हत्वाचे आसतात. पूण तांचें उत्पादन उणें मेळटा. जमीन : ह्या पिकाक मध्यम ते चड काळी आनी निचऱ्याची जमीन मानवता. लसणीचें पीक चार ते साडेचार म्हयन्यांनी तयार जाता. जेन्ना ताचीं पानां सुकून कंद जमनीवयर दिश्टी पडटात तेन्ना ते हातांनी हुमटावन काडटात. 1 – 3 सप्तकां सुकयतात आनी उपरांत पानां आनी मुळां काडून कंद मेकळे करतात. भारतांत दर हॅक्टरी सुमार 3500 किग्रॅ. इतलें उत्पादन मेळटा.

रोग आनी किड : लसणीच्या पिकार करपा रोग लागता. ताका लागून पानांचेर तांबडे आनी गोबरा कोराचे थिपके पडटात. ह्या रोगाक आळबंदा हाडपाक बोर्डो मिश्रण फवारतात. ह्या पिकाक फुडकिड्याचीय बादा जाता. तेखातीर मॅलॅथिओनासरकें किटकनाशक वापरतात.

-कों. वि. सं. मं.

वाच्छा, दिनशा एदलजी

(जल्म :इ.स. २ ऑगस्ट १८४४ मुंबय ; मरण :इ.स. १२ फेब्रुवारी १९३६ मुंबय).

काँग्रेसीचो एक संस्थापक वांगडी आनी मवाळ पक्षाचो मुखेली. अर्थशास्त्र आनी वेपार - उद्देग ह्या विशयांचें ताका बरेंच गिन्यान आशिल्लें. दादाबाई नौरोजी आनी इस्ट इंडिया असोसिएशनच्या मुंबय फांट्याचो कार्यवाह म्हूण ताका वेंचून काडिल्लो. फिरोडशहा मेहता हाचो ताका उजवो हात समजताले. बॅाम्बे प्रेसिडन्सी असोसिएशनच्या तीन कार्यवाहांतलो तो एक आशिल्लो.

इ.स. १८९५ ते इ.स. १९०७ ह्या काळांत तो काँग्रेसीचो जोड सरचिटणीस जालो. इ.स. १९०१ वर्सा कलकत्ता हांगा भरिल्ल्या काँग्रेसीच्या स्वागत समितीचें अध्यक्षपद ताका मेळ्ळें. अर्थशास्त्र हो ताचो आवडीचो विशय आशिल्लो. लश्करावयलो खर्च, भारतीय जनतेची गरिबी, हुंडणावळ आनी रेल्वे ह्या विशयांचेर ताणें खास अभ्यास केल्लो.

उद्देगीक मळावयले उत्पादनवाडीखातीर सुरवेक कामगारांचें जिवितमान सुदारूंक जाय अशें ताचें मत आशिल्लें. लश्करी खर्च उणो करप, जमीन महसुलाचो दर उणो करप, ब्रिटीश मालाक दिवपांत येवपी सवलत रद्द करप अशो मागण्यो तो करतालो. अर्थशास्त्रज्ञ ह्या नात्यान ताणें वेल्बी कमीशनामुखार साक्षाय दिल्ली. रेल्वे हो ताचो खाशेलो विशय. हेर भारतीय फुडाऱ्यांवरीच तो रेल्वेमार्गाची वाड करपाबदला खारजां आनी पाटबंधारे वाडोवपाचेर चड भर दितालो.

शेतकामत्यांक सवलतीच्या व्याजान रीण मेळचें आनी तांचेर आशिल्लो सावकारी रिणाचो ताण उणो करपाखातीर शेतकरी बँको काडच्यो अशी सुचोवणी तो करतालो. हातमागच्या उद्देगांत उदरगत घडोवन हाडपांत ताचें फाटबळ आशिल्लें. अस्तंत भारतांत उद्देगीक संस्था संघटीत करपांत ताणें न्यायमूर्ती रानडे हाका मोलादीक आदार दिल्लो. बेहरामजी मलबारीच्या 'स्पेक्टेटर' ह्या नेमाळ्यांत तो राजकीय विशयांचेर ले बरयतालो.

काँग्रेसीचे स्थापनेसावन सतत पंचवीस वर्सां ताणें निश्ठेन काँग्रेसीचो वावर केलो. इ.स. १९१८ त तो काँग्रेसींतल्यान भायर सरलो. फुडें इंडियन लिबरल फेडरेशनचे स्थापनेंत ताणें मुखेलपणान वांटो घेतलो. फेडरेशनच्या पयल्या अधिवेशनाचो तोच अध्यक्ष आशिल्लो.

ब्रिटीश सरकारान सर ही पदवी दिवन ताचो भोवमान केलो. इ.स. १९१९ वर्सा सुदारणा कायद्यावरवीं स्थापन जाल्ले मध्यवर्ती विधीमंडळाचेर ताची नेमणूक जाल्ली.

सुधा चंद्रन

सुधा चंद्रन ही एक भरतनाट्यम नृत्यांगना, फिल्म आनी टी व्ही अभिनेत्री. आपल्या जिवितांत खूब कश्ट करून सगळ्यांमुखार आपली वळख तिणें घडयल्या.

हेर भासांनी

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.